Главная страница

Zniczek maderski
Regulus madeirensis[1]
(Harcourt, 1851)
Ilustracja
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina mysikróliki
Rodzaj Regulus
Gatunek zniczek maderski
Synonimy

{{{synonimy}}}

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Zniczek maderski (Regulus madeirensis) – gatunek małego ptaka z rodziny mysikrólików. Wyodrębniony ze zniczka (R. ignicapillus). Występuje endemicznie na Maderze. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Jako odrębny gatunek zniczek maderski uznawany jest od 2003. Występuje jedynie na Maderze w lasach i zadrzewieniach, szczególnie w lasach laurowych. Mierzy blisko 10–11 cm długości i wyglądem przypomina eurazjatyckiego zniczka; odróżnia go jaśniejszy czub, dłuższy dziób i nogi, intensywniej czarne skrzydła, krótsza brew i złotobrązowe barkówki.

Pożywieniem zniczka maderskiego są niemal wyłącznie owady. Gniazdo przypomina kulę z otworem wejściowym blisko szczytu. Na budulec składa się mech, gałązki, porosty, pajęczyna, a na wyściółkę pierze i włosie. Liczba jaj nieznana, prawdopodobnie mniejsza, niż u zniczka (7 do 12). Inkubacja trwa do 16,5 dni, młode po maksymalnie 20 dniach od wyklucia są w pełni opierzone.

Taksonomia

Mysikróliki to niewielka grupa ptaków niekiedy włączana do pokrzewkowatych, jednak często podnoszona do rangi rodziny[3], zwłaszcza że niedawne badania wykazał, mimo widocznych po pobieżnych oględzinach różnic, czuby są cechą taksonomicznie odrębną wobec pokrzewek[4][5]. Nazwa rodziny, Regulidae, i jej jedynego rodzaju – Regulus – pochodzą od łacińskiego słowa regulus, zdrobnienia słowa rex, „król”[6], co odnosi się do żółtych tudzież żółtych czubków dorosłych osobników. Epitet gatunkowy madeirensis wywodzi się od nazwy wyspy, na której zniczek maderski występuje. Po raz pierwszy opisał go angielski naturalista Edward Vernon Harcourt w 1851. Nadał ptakowi nazwę Regulus madeirensis[7]. Do czasów najnowszych traktowany był jako podgatunek R. i. madeirensis zniczka R. ignicapillus. Analiza filogenetyczna poprzez sekwencjonowanie genu kodującego cytochromu b wykazała różnice na poziomie gatunkowym względem nominatywnej formy zniczka, R. i. ignicapillus. Analiza różnic między cytochromami b dała wynik rzędu 8,5%, co jest porównywalne wobec tych wartości u innych zbadanych przedstawicieli Regulus, na przykład 9% między wspomnianym genem mysikrólika zwyczajnego (R. regulus) i mysikrólikiem złotogłowym (R. satrapa)[8]. Wydzielenie gatunku (split) zainicjowało Association of European Rarities Committees (AERC) w 2003[9], jednak niektórzy autorzy, jak Clements, nie dopatrują się w tym taksonie nowego gatunku[10]. Międzynarodowy Kongres Ornitologiczny ustalił angielską nazwę „Madeiracrest”[11], jednak nazwa została zmieniona na „Madeira firecrest”[12].

Pieśń czterech podgatunków zniczka (nominatywnego R. i. ignicapillus, śródziemnomorskiego R. i. balearicus, południowo-wschodniego R. i. caucasicus i północnoafrykańskiego R. i. laeneni) ma kilka form niewiele różniących się wobec siebie, podczas gdy u zniczka maderskiego wykształciła się tylko jedna forma pieśni, która następnie dzieli się na trzy frazy, gdzie na dwie składają się zmodyfikowane dźwięki wydawane podczas zalotów i sytuacji utarczki między ptakami. Głosy wydawane w trakcie zalotów wykazują szerszy zakres częstotliwości i większą harmonijność, porównując do form kontynentalnych. Dorosłe zniczki nie reagują agresywnie czy terytorialnie na odtwarzane pieśni zniczka maderskiego, podczas gdy ptaki z Madery silnie reagują na głosy ptaków z Europy i Afryki[13]. Forma wyspowa została rozpoznana jako takson odrębny na poziomie gatunku na podstawie różnic w morfologii, wokalizacji i genetyce[13][14].

Archipelagi Wysp Kanaryjskich, Azorów i Madera są pochodzenia wulkanicznego i nigdy nie były częścią kontynentu. Madera rozpoczęła tworzyć się w miocenie i około 700 tys. lat temu już występowała pod swoją mniej-więcej obecną formą[15]. W odległej przeszłości wszystkie archipelagi zasiedlone były przez przedstawicieli Regulus, które ewoluowały w oderwaniu od kontaktu z populacjami kontynentalnymi. Omawiany gatunek pochodzący od zniczka ewoluował na Maderze, a podgatunki mysikrólika na innych wyspach[16]. Różnice w genie kodującym cytochrom b u zniczka z Madery a kontynentalnym wskazuje na izolację przez blisko 4 mln lat[8], to około 2,2 mln lat wcześniej, niż rozdział mysikrólików na Kanarach i Azorach[16].

Charakterystyka

Zniczek maderski to mały ptak o okrągłych kształtach, liczący blisko 9–10 cm długości i osiągający masę 5[17]-7[18] g. Ernst Hartert podaje długość skrzydła u samca 55–57 mm, a u samicy 52–53 mm[19]. Harcourt pozostałe wymiary zapisał następująco: długość skoku ¾ cala (≈19 mm), długość środkowego palca wraz z pazurem ½ cala (≈13 mm). Autor pierwszego opisu nie przedstawił pełnej formuły skrzydłowej, ale odnotował, że lotki nr 4, 5 i 6 są najdłuższe i równej długości[7].

Ptak ma jasny oliwkowozielony wierzch ciała z brązową plamą utworzoną przez barkówki oraz białawy spód ciała z szarobrązowym odcieniem na piersi i bokach[17]; broda i gardło białe ze śladami zieleni[7]. Dostrzec można dwa białe paski skrzydłowe[17]; pokrywy podskrzydłowe przybierają barwę białą[7]. Cienki czarny dziób i czarnobrązowe nogi. Na głowie wzór, w którego skład wchodzi czarny pasek oczny, biała brew i czub – żółty u samicy, zaś w większości pomarańczowy u samca[17]. Osobniki młodociane wyróżnia szarawy odcień na wierzchu ciała a także brak pasiastego wzoru na głowie[20]; podczas ich pierwszej zimy jedynie lotki i sterówki nie są wymieniane i młode ptaki stają się niemożliwe do odróżnienia od dorosłych w terenie. U tego gatunku zniczka stosowanym sposobem poruszania się są podskoki z ciałem trzymanym poziomo, lot niepewny i furkoczący z wykonywanymi raz po raz unikami[17].

W porównaniu do zniczka (R. ignicapilla) cechuje go dłuższy dziób i nogi, krótsza brew, więcej czerni na skrzydle i głębsza, złotobrązowa barwa barkówek; czub samca o bardziej wyblakłej barwie. Upierzenie młodych na głowie bardziej ujednolicone, bez słabo zaznaczonej brwi, która zdobi głowy europejskich gatunków[20].

W repertuar wokalny zarówno zniczka maderskiego, jak i zwyczajnego, wchodzą wysokie dźwięki, jednak maderski gatunek ma swą pieśń podzieloną na 3 części, podczas gdy europejski gatunek swój dźwięk wznosi stopniowo i ma węższy zakres częstotliwości[21]. W głos obu tych ptaków wchodzą wysokie dźwięki zuu zu-zi-zi, jednak R. madeirensis wydaje z siebie także przenikliwe łiz i gwiżdżące pip[20].

Zasięg i środowisko

Lasy laurowe na Maderze

R. madeirensis jest endemitem Madery. Spotykany głównie na większych wysokościach między 600 a 1 550 m n.p.m. we wszelkich typach lasów i zakrzewień[22], ale preferuje wrzośce drzewiaste (Erica arborea)[16]. Mimo że to gatunek wysoce przystosowany do endemicznych wrzośców drzewiastych, gnieździ się także w bobowatych właściwych, reliktowych lasach wawrzynolistnych, lasach zdominowanych przez dęby i zaroślach introdukowanego cedru Cryptomeria japonica. Nie występuje na plantacjach eukaliptusów i akacji, której w wielu miejscach zastąpiły pierwotny las laurowy[8].

Zachowanie

Lęgi

Samiec zniczka maderskiego jest aktywny wokalnie wczas okresu lęgowego, a jego pokazy terytorialności obejmują wysuwanie dzioba w kierunku innego ptaka oraz eksponowanie czuba i wzorzystego upierzenia głowy. Tym różni się od mysikrólika, która wykonuje skłony g głową, by powiększyć swój czub w oczach rywala[23]. R. madeirensis to gatunek monogamiczny. Nie odstając od innych przedstawicieli rodziny buduje gniazdo w postaci zamkniętego kubeczka utworzonego w koronie drzewa, którą to konstrukcję cechuje otwór wejściowy ulokowany w pobliżu wierzchołka. Na zewnętrzną warstwę składa się mech, gałązki, porosty i pajęcze sieci, których ptak używa także celem przytwierdzenia gniazda do gałęzi. Środkową warstwę tworzy mech, zaś wyściółkę pióra (nawet do 3000 sztuk) oraz włosie[23] W budowie uczestniczy jedynie samica, samiec jednak towarzyszy jej przez ten okres, liczący od kilku dni do trzech tygodni[8].

Jaja zniczka maderskiego

Jaja są opisywane jako podobne do znoszonych przez świstunki z rodzaju Phylloscopus (brązowe plamki na białej skorupce)[24], różnią się natomiast od jaj zniczka, które charakteryzuje różowa skorupka z bardzo słabo widocznymi czerwonawymi plamkami przy szerszym końcu[25] Wielkość zniesienia jest nieznana, ale prawdopodobnie jest mniejsza niż u nominatywnego podgatunku zniczka, u którego w lęgu jest 7–12 jaj[23]. Cztery okazy muzealne (MHNwL) mają wymiary równe w przybliżeniu 13–14 na 10–12 mm[26]. Samica wysiaduje jaja przez 14,5 do 16,5 dni, a po wylęgu opiekuje się młodymi, które uzyskują pełne upierzenie 19 do 20 dni po wykluciu. Zarówno samiec, jak i samica, karmią pisklęta i podloty[23].

Pożywienie

Samiec

Wszystkie gatunki z rodzaju Regulus są niemal wyłącznie owadożerne, polując na małe stawonogi z miękkim oskórkiem, jak skoczogonki, mszyce i pająki. Zjadają także kokony i jaja pająków oraz owadów, niekiedy jedząc pyłek kwiatowy. Zniczek maderski pożywienia szuka pośród drzew, przeczesując głównie górne powierzchnie gałęzi w otoczeniu drzew iglastych lub zbliżonych obszarów liści na drzewach liściastych. To cecha wyróżniająca względem mysikrólika, który często w poszukiwaniu pokarmu bada spód gałęzi czy też liścia. R. madeirensis wypatruje zdobyczy również pośród mchów i porostów, często porastających konary i gałęzie drzew laurowych i dębów[8].

Drapieżniki, pasożyty

Mała różnorodność gatunków na wyspie sprawia, że zniczek maderski ma niewielu naturalnych wrogów. Dwa spośród trzech szponiastych, tj. myszołów zwyczajny (Buteo buteo) i pustułka zwyczajna (Falco tinnunculus), za potencjalną zdobycz mają głównie ssaki, natomiast jeden z podgatunków krogulca, Accipiter nisus granti, specjalizuje się w ptakach leśnych[23].

Poza nietoperzami na Maderze nie było ssaków, jednak pewna liczba gatunków została wprowadzona przez człowieka; należą do nich dwa, które mogą zjadać pisklęta[27]szczury i zdziczałe koty. Nawet stanowiska lęgowe petreli maderskich (Pterodroma madeira) ulokowane wysoko w górach są narażone ze strony tych dwóch gatunków[28][29].

Brak jest informacji na temat pasożytów tego gatunku, wiadomo jednak, że pchła Dasypsyllus gallinulae została zaobserwowana na pokrewnych gatunkach Regulus[30], a u pozostałych makaronezyjskich gatunków stwierdzono poważne infekcje wywołany przez obcy dla wysp patogen, np. Avipoxvirus (ptasia ospa) i ptasia malaria zostały wykryte u przedstawicieli świergotków kanaryjskich (Anthus berthelotii)[31].

Status

Cały zasięg zniczka maderskiego ogranicza się do jednej wyspy, na której zdaje się być pospolity[8] do bardzo pospolitego[23], jednak całkowita liczebność populacji nie została oszacowana[22]. IUCN uznaje R. madeirensis za gatunek najmniejszej troski[2]. Możliwe, że populacja spada wskutek wycinki lasów[22], ale jego przystosowanie do zasiedlania także plantacji pewnych nierodzimych gatunków może zmniejszać potencjalne ryzyko spadku liczebności[8].

  1. Regulus madeirensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Regulus madeirensis. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Burt L. Monroe. The new DNA-DNA avian classification: What's it all about?. „British Birds”. 85 (2), s. 53–61, 1992. [dostęp 1 października 2014]. 
  4. F Keith Barker, George F. Barrowclough, Jeff G Groth. A phylogenetic hypothesis for passerine birds: taxonomic and biogeographic implications of an analysis of nuclear DNA sequence data. „Proceedings of the Royal Society of London B”. 269 (1488), s. 295–308, 2002. DOI: 10.1098/rspb.2001.1883. PMID: 11839199. PMCID: PMCPMC1690884. [dostęp 1 października 2014]. 
  5. Greg S Spicer, Leslie Dunipace. Molecular phylogeny of songbirds (Passeriformes) inferred from mitochondrial 16S ribosomal RNA gene sequences. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 30 (2), s. 325–335, 2004. DOI: 10.1016/S1055-7903(03)00193-3. PMID: 14715224. [dostęp 1 października 2014]. 
  6. Chambers Dictionary. Ian Brookes (red.). Edynburg: Chambers, 2006, s. 223, 735, 1277. ISBN 0-550-10185-3.
  7. a b c d Edward Vernon Harcourt: A Sketch of Madeira. London: John Murray, 1851, s. 117–118.
  8. a b c d e f g Martens, Jochen; Päckert, Martin: Family Regulidae (Kinglets & Firecrests). W: Del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Christie, David. A.: Handbook of the Birds of the World. T. 11. Old World Flycatchers to Old World Warblers. Barcelona: Lynx Edicions, 2006, s. 330–349. ISBN 84-96553-06-X.
  9. AERC Taxonomy Committee: AERC TAC's Taxonomic Recommendations. Association of European Rarities Committees, 2003, s. 22.
  10. J.F. Clements, T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, C.L. Wood: The Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Cornell University Laboratory of Ornithology, 2014. [dostęp 2014-09-30].
  11. F. Gill, M. Wright: Birds of the World: Recommended English Names. Princeton University Press, 2006, s. 165. ISBN 978-0-691-12827-6.
  12. Gill, F., D. Donsker (red.): Dapple-throats, sugarbirds, fairy-bluebirds, kinglets, hyliotas, wrens & gnatcatchers. IOC World Bird List (v. 4.3), 2014. [dostęp 1 października 2014].
  13. a b Martin Päckert, Jochen Martens, Tanja Hofmeister. Lautäußerungen der Sommergoldhähnchen von den Inseln Madeira und Mallorca (Regulus ignicapillus madeirensis, R. i. balearicus). „Journal für Ornithologie”. 142 (1), s. 16–29, styczeń 2001. DOI: 10.1046/j.1439-0361.2000.00054.x (niem.). 
  14. George Sangster, J Martin Collinson, Andreas J Helbig, Alan G Knox i inni. Taxonomic recommendations for British birds: third report. „Ibis”. 147 (4), s. 821–826, 2005. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2005.00483.x. [dostęp 1 października 2014]. 
  15. Madeira. W: Global Volcanism Program [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 20 czerwca 2010].
  16. a b c Christian Dietzen. Molecular phylogeography and colonization history of passerine birds of the Atlantic islands (Macaronesia). „University of Heidelberg Doctoral Dissertation”, s. 24, 75–96, czerwiec 2007. [dostęp 1 października 2014]. 
  17. a b c d e Kevin Baker: Warblers of Europe, Asia and North Africa. Londyn: Helm, 1997, s. 383–384, seria: Helm Identification Guides. ISBN 0-7136-3971-7.
  18. Martens, J. & Päckert, M.: Madeira Firecrest (Regulus madeirensis). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2013). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2006. [dostęp 30 września 2014].
  19. Ernst Hartert: Die Vögel der paläarktischen Fauna systematische Übersicht der in Europa. T. 1. 1903, s. 399.
  20. a b c Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterstrom, Peter Grant: Collins Bird Guide. London: Collins, 1999, s. 336. ISBN 0-00-219728-6.
  21. Mark Constantine, The Sound Approach: The Sound Approach to Birding: A Guide to Understanding Bird Sound. Poole: The Sound Approach, 2006, s. 137. ISBN 90-810933-1-2.
  22. a b c BirdLife International Species factsheet: Regulus madeirensis. BirdLife International. [dostęp 29 września 2014].
  23. a b c d e f David Snow, Christopher M. Perrins (red.): The Birds of the Western Palearctic. Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 345–348. ISBN 0-19-854099-X.
  24. Eric Simms: British Warblers. London: Collins, 1985, s. 370, seria: New Naturalist Series. ISBN 0-00-219810-X.
  25. Henry Seebohm: Coloured Figures of the Eggs of British Birds. Sheffield: Pawson and Brailsford, 1896, s. 209, tabl. barwna nr 53.
  26. Eugene W. Oates: Catalogue of the collection of birds' eggs in the British Museum (Natural History). T. 4. Carinatae. 1905, s. 319.
  27. Marco Masseti. Mammals of the Macaronesian islands (the Azores, Madeira, the Canary and Cape Verde islands): redefinition of the ecological equilibrium. „Mammalia”. 74 (1), s. 3–34, marzec 2010. DOI: 10.1515/MAMM.2010.011. [dostęp 1 października 2014]. 
  28. Félix M Medina, Paulo Oliveira, Dilia Menezes, Sérgio Teixeira i inni. Trophic habits of feral cats in the high mountain shrublands of the Macaronesian islands (NW Africa, Atlantic Ocean). „Acta Theriologica”. 55 (3), s. 241–250, czerwiec 2010. DOI: 10.4098/j.at.0001-7051.069.2009. [dostęp 1 października 2014]. 
  29. Francis Zino, Borja Heredia, Manuel J. Biscoito: Action plan for Zino's Petrel (Pterodroma madeira). Bruksela: European Commission, 1995, s. 1–14. [dostęp 1 października 2014].
  30. Miriam Rothschild, Theresa Clay: Fleas, Flukes and Cuckoos. A study of bird parasites. London: Collins, 1953, s. 113. [dostęp 1 października 2014].
  31. Juan Carlos Illera, Brent C. Emerson, David S Richardson. Genetic characterization, distribution and prevalence of avian pox and avian malaria in the Berthelot's pipit Anthus berthelotii in Macaronesia. „Parasitology Research”. 103 (6), s. 1435–1443, 2008. DOI: 10.1007/s00436-008-1153-7. PMID: 18762985.