Главная страница

Zespół nocnego jedzenia
ICD-10 F50.9
zaburzenia odżywiania się, nieokreślone

Zespół nocnego jedzenia[1][2], zespół nocnego objadania się[3][4], syndrom nocnego jedzenia[5][1], zaburzenia odżywiania związane ze snem (ang. night eating syndromeNES, sleep-related eating disorderSRED[2], night eating disorder[5]) – zespół zaburzeń odżywiania nie objęty klasyfikacją ICD.

Historia

SRED opisane zostało po raz pierwszy w 1955 roku przez doktora Alberta Stunkarda[6] oraz Grace i Wolff, badających pacjentów cierpiących na otyłość, w pracy zatytułowanej The night-eating syndromes: A pattern of food intake among certain obese patients[2], określającej zespół przez poranną anoreksję, wieczorną hiperfagię i bezsenność[1]. Badania te nie były później przez długi czas kontynuowane. Kolejna publikacja na ten temat pojawiła się 31 lat później. Kuldau i Rand oprócz zespołu nocnego jedzenia poruszli w niej kwestię bulimii[2].

Obraz kliniczny

Zespół nocnego jedzenia stanowi zaburzenie przyjmowania pokarmu związane z rytmem dobowym[7]. Rankiem, choć niektóre źródła piszą o głodzie[2], jest on raczej niewielki[8], a raczej pojawia się brak apetytu[8]. Przynajmniej 4 razy w tygodniu pacjent nie je śniadania. Zjawisko to określa się mianem porannej anoreksji[5] natomiast wieczorem[8] łaknienie[2] i hiperfagia. Pacjent nocą nie może spać, wpierw ma problemy z zaśnięciem, później wstaje, by się najeść, jednak spożywa umiarkowane porcje jedzenia. Przyjmuje w ciągu doby mniej więcej tyle samo kalorii, co ludzie zdrowi, jednakże o innych porach. Je mniej w pierwszej ⅛ doby, tyle samo w kolejnej, wyrównuje to natomiast w ostatniej tercji doby[8]. W sumie ponad połowę dziennej racji jedzenia spożywa po godzinie 19, a nadto trudno jest mu przestać jeść[2]. Spożywa normalne dla siebie pokarmy, często te, na które miał ochotę za dnia, ale ich sobie odmówił[8].

Bezsenność trapi go przynajmniej trzy razy w tygodniu. Wedle różnych autorów pacjent pamięta o swoim późnym posiłku bądź nie[2]. Natomiast rytm snu cierpiących na NES nie różnicuje ich od osób zdrowych. Zasypiają oni o podobnej porze i przesypiają na dobę podobną ilość czasu[8].

Ponadto w zespole nocnego jedzenia często obserwuje się nastrój depresyjny, zwłaszcza wieczorem, odwrotnie, niż w przypadku zaburzenia depresyjnego nawracającego. U osób otyłych towarzyszy mu samoocena niższa, niż u osób bez NES, podobnie jak większy lęk[8].

Objawy NES pogasza stres, natomiast zaobserwowano łagodzenie ich przez redukcję stresu[8].

Badania dodatkowe

NES wiąże się również z pewnymi odchyleniami w badaniach laboratoryjnych. Cierpiący nań cechują się wyższymi stężeniami kortyzolu w osoczu, co można powiązać z występującym w zespole nocnego jedzenia stresem. Odwrotnie natomiast zachowują sie melatonina i leptyna. Jednakże O’Reardon et al zwracają uwagę na niewielką grupę badawczą, u której znaleziono te prawidłowości, podkreślają także poddanie jej nienaturalnym rygorom dietetycznym[8].

Kryteria diagnostyczne

Zespół nocnego objadania się nie został wyszczególniony w klasyfikacji ICD 10 jako odrębne zaburzenie psychiczne[9].

Zgodnie z pracami Schenck i Mahowalda, a także Spaggiariego z końca XX wieku zespół ten zaliczano do pierwotnych zaburzeń snu. Istnieje tu jeszcze problem relacji pomiędzy zespołem nocnego jedzenia a zaburzeniami odżywiania związanymi ze snem. Część autorów uznaje te pojęcia za synonimy, inni rozróżniają je. Zaliczają oni SRED do somnambulizmu, jako kryterium rozróżnienia proponują to, czy pacjent pamięta, że w nocy jadł. Somnanbulik nie będzie tego pomiętał, w przeciwieństwie do ciepiącego na zespół nocnego jedzenia[2]. Jeszcze inne podejście prezentują Juruć i współpracownicy, którzy w swej pracy z 2011 uznali SRED za rodzaj NES, przyjmując niepamięć wieczornego posiłku za tą echę, która wyróżnia SRED[5]

W 2006 Striegel-Moore i współpracownicy przedyskutowali kwestię włączenia zespołu do klasyfikacji DSM. Po analizie dostępnej literatury zajęli stanowisko negatywne, zwracając uwagę na brak powszechnie akceptowanej definicji oraz konieczność dalszych badań w celu określenia użyteczności takiego rozpoznania. Uznano też, że niewystarczająco jasno odróżnia się on od innych zaburzeń odżywiania[10]. Zgodnie z DSM-IV pacjentowi ciepiącemu na NES należy rozpoznać parasomnię nREM[2] bądź też zaliczyć do kategorii zaburzeń jedzenia nie sklasyfikowanych gdzie indziej, do której oprócz NES zaliczają się BED oraz atypowe zaburzenia jedzenia[4].

Podręczniki psychiatrii Jaremy i Rabe-Jabłońskiej[11] oraz Pużyńskiego, Rybakowskiego i Wciórki[12] nie wymieniają takiego zespołu, w przeciwieństwie do podręcznika psychiatrii dzieci i modzieży Namysłowskiej[3].

Autorzy pierwszego opisu tego zespołu proponowali uznać za kryterium przyjmowanie przynajmniej 25% energii po wieczornym posiłku, bezsenność w ponad połowie czasu oraz brak apetytu rano. Późniejsza propozycja zespołu Stunkarda (1996) podaje natomiast ponad połowę podaży energii po godzinie 19, trudności z zaśnięciem lub wybudzanie w nocy, ponadto podobnie jak w pierwotnej propozycji poranny brak apetytu. 3 lata później ukazała się kolejna publikacja zawierająca kryteria NES, do których dodano wstawanie w nocy, podjadanie przekąsek i zachowanie świadomości. Tym razem nie pojawiła się w nich początkowa bezsenność. Pojawiło się także kryterium czasowe (przynajmniej 3 miesiące) oraz kryteria wyłączające (diagnoza bulimii bądź BED)[8].

Kryteria Aronoffa et al wymieniają[1]:

  • bezsenność przynajmniej trzykrotnie w tygodniu
  • nadmierne łaknienie wieczorem, związane ze spożywaniem co najmniej połowy dziennej racji poarmowej po godzinie 19
  • poranny głód

Lundgren, Allison i Stunkard (2012) proponują następujące kryteria diagnostyczne, stworzone wcześniej przez Allison i współpracowników w 2010[13]:

  • dzienny wzorzec jedzenia ze znacznie zwiększonym przyjmowaniem pokarmów wieczorem lub w nocy, manifestujący się spożywaniem przynajmniej 25% pokarmu po wieczornym posiłku lub przynajmniej dwoma epizodami nocnego jedzenia w tygodniu
  • obecne świadomość lub nawracanie wieczotnych lub nocnych epizodów jedzenia
  • obecność przynajmniej trzech z poniższych w obrazie klinicznym:
    • brak potrzeby jedzenia rankiem bądź pomijanie śniadanie przynajmniej cztery razy w tygodniu
    • obecność silnej potrzeby jedzenia pomiędzy wieczornym posiłkiem a zaśnięciem lub w nocy
    • trudności z zaśnieciem lub wybudzanie się ze snu przynajmniej przez cztery noce tygodniowo
    • przeświadczenie o konieczności jedzenia jako warunku rozpoczęcia lub powrotu do snu
    • częste obniżenie nastroju lub pogorszenie nastroju wieczorem
  • stan ten wiąże się ze znacznym cierpieniem lub pogorszeniem funkcjonowania
  • utrzymywanie się wzorca przez 3 miesiące
  • zaburzenie nie jest wtórne do uzależnienia ani nadużywania substancji, stosowania leków ani innego zaburzenia, ogólnomedycznego ani psychicznego

Kryteria te podawane są też inaczej – kryterium podane wyżej w pierwszej kolejności rozbijane jest na 2 osobne, po czym podawane są świadomość, niepokój i zaburzenia funkcjonowania. Diagnoza NES wymaga spełnienia przynajmniej 3 kryteriów z wymienionych 5 w czasie 3 miesięcy[1]

Istnieje też propozycja kryteriów obejmująca dużą ilość spożywanego wieczorem pokarmu, jego kaloryczność czy czas trwania jedzenia[8].

Różnicowanie

O’Reardon i współpracownicy przestrzegają przed stawianiem diagnozy zespołu nocnego jedzenia u każdego pacjenta, który po prostu je w nocy. Zalecają różnicowanie z BED, SRED i bulimią[8].

Od bulimii i zespołu napadowego objadania się (każde z tych rozpoznań wyklucza możliwość NES[2]) zespół nocnego jedzenia odróżnia się brakiem zachowań kompensacyjnych, mniejszymi przymowanymi porcjami żywności i późniejszą porą posiłku. W BED nie występuje też poranna anoreksja, w przeciwieństwie do niekontrolowanego objadania się[8].

Z kolei od zaburzeń snu (w których pacjent, cały czas śpiąc, może wyjść z łóżka i spożywać pokarm) odróżnia go zachowanie świadomości. W SRED wstający może zjadać niezwykłe dlań kombinacje pokarmów, może nawet podejmować proby spożycia rzeczy, które w ogóle pokarmami nie są. Parasomnię wyróżnia także nieprawidłowy wynik polisomnografii. W NES badanie to może wykazać jedynie małą wydajność snu, zarówno zaś w BED, jak i w bulimii nie przedstawia żadnych odchyleń. SRED współistnieją też często z innymi zaburzeniami snu, czego nie można powiedzieć o NES[8].

W końcu należy też zwrócić uwagę, że u częsci osób jedzenie o późnej porze może stanowić wariant normy, związanej ze stylem życia ich, całej rodziny czy subkultury.Postęppują tak też osoby pracujące w nocy (pracownikom takich również bez diagnozy NES zagraża otyłość). Epizody późnego jedzenia często obserwowano u dziewcząt w wieku 9-19 lat, u których rzadko się jednak powtarzały w danym tygodniu[8].

Przyczyny

Zespół nocnego jedzenia wiąże się z zaburzeniami rytmu dobowego, dokładniej z opóźnieniem czasu przyjmowania pożywienia[8].

Zespół nocnego jedzenia związany jest z zaburzeniami hormonalnymi, a więc na zaburzenie odżywiania wpływają niskie ilości melatoniny i leptyny w organizmie. Do nocnego zaburzenia odżywienia przyczynia się wzrost ilości greliny w organizmie[14].

Epidemiologia i współchorobowość

Zespół ten rozpoznawany jest rzadko[8]. U dorosłych może występować u 1,1-1,5%, ale aż 3,5% w populacji śródziemnomorskiej. Częściej spotyka się go u kobiet[1].

Zespół ten wykazuje związki z otyłością[8]. Podczas gdy osoby o masie ciała mieszczącej się w normie cierpią na zespół nocnego jedzenia w okoł 0,4 %, u osób otyłych występuje on w 7,9-15%[2]. Wedle innych danych 10% otyłych może nań ciepieć. Wartość taką podają za Januszkowiakiem et al Juruć i współpracownicy. Wedle tych samych autorów u osób z otyłością III stopnia NES może wystąpować u ponad połowy (51-64%)[5], a u chorych operowanych bariatrycznie 9-42%[1].

NES wykazuje również związek z cukrzyca typu 2, występując u 9,7% chorych[1].

NES współistnieć ma u ⅓ cierpiących na zaburzenia odżywiania, jednakże autorzy wymieniają wśród nich anoreksje, bulimię i BED, zaznaczając wcześniej, że te 2 ostatnie wykluczają diagnozę NES[2].

SRED często współistnieje z innymi zaburzeniami snu[8].

Terapia

Leki przeciwdepresyjne zawierające sertralinę i citalopram wykazały pewną skuteczność kliniczną[15]. Efektywność wykazało nawet leczenie światłem, u pacjentów zdiagnozowano ustępowanie choroby po dwutygodniowej sesji fototerapii[16]. Podczas każdego zabiegu, osoby chore były wystawiane do światła o mocy 10 000 lx przez 30 minut[16]. Obserwacje wykazały że operacja chirurgiczna polegająca na wszczepieniu pomostu omijającego żołądek przyczynia się do zmniejszenia ilości greliny, co skutkuje utratą wagi[14].

Rokowanie

Wczesne publikacje oceniały szanse na reduykcję nadmiernej masy ciała niekorzystnie[8].

  1. a b c d e f g h Mariusz Jaworski & Paulina Krupińska. Zespół jedzenia nocnego u dorosłych chorych na cukrzycę typu 2. „Diabetologia Kliniczna”. 1, s. 17-24, 2012. via medica. ISSN 2084–4441. 
  2. a b c d e f g h i j k l m Katarzyna Jakuszkowiak & Wiesław Jerzy Cubała. Zespół jedzenia nocnego—rozpowszechnienie, diagnoza i leczenie. „Psychiatria”. 1, s. 107-111, 2004. viamedica.pl (ang.). 
  3. a b Irena Namysłowska: Psychiatria dzieci i młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2012, s. 278. ISBN 897-83-200-4421-8.
  4. a b Małgorzata Janas-Kozik, Jan Zejda, Martyna Stochel, Grzegorz Brożek, Adam Janas & Ireneusz Jelonek. Ortoreksja–nowe rozpoznanie.. „Psychiatria Polska”. 3, s. 441–450, 2012 (ang.). 
  5. a b c d e A Juruć, B Wierusz-Wysocka, P Bogdański. Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała. „Farmacja Współczesna”, s. 119-126, 2011. 
  6. Allison, Stunkard i Thier 2004 ↓, s. 2.
  7. Lundgren, Allison i Stunkard 2012 ↓, s. 9.
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t John P. O’Reardon, Andrew Peshek & Kelly C. Allison. Night Eating Syndrome. Diagnosis, Epidemiology and Management. „CNS drugs”. 19, s. 997-1008, 2005 (ang.). 
  9. Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka: Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków: UWM „Vesalius”, 2007. ISBN 83-85688-25-0.
  10. Ruth H. Striegel-Moore, Debra L. Franko, Alexis May, Emily, Douglas Thompson & Julie M. Hook. Should night eating syndrome be included in the DSM?. „International Journal of Eating Disorders”. 39, s. 544-549., 2006 (ang.). 
  11. Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011. ISBN 978-83-200-4180-4.
  12. Janusz Rybakowski, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka: Psychiatria. Wrocław: Elsevier, 2012. ISBN 978-83-7609-114-3.
  13. Lundgren, Allison i Stunkard 2012 ↓, s. 9-10.
  14. a b Allison, Stunkard i Thier 2004 ↓, s. 95.
  15. Carlos M. Grilo, James E. Mitchell: Treatment of Eating Disorders: A Clinical Handbook. Guilford Press, 2012, s. 177. ISBN 978-1-4625-0912-6.
  16. a b Lundgren, Allison i Stunkard 2012 ↓, s. 276.

Bilbiografia

  • Kelly C. Allison, Albert J. Stunkard, Sara L. Thier: Overcoming Night Eating Syndrome: A Step-by-step Guide to Breaking the Cycle. New Harbinger Publications, 2004. ISBN 1-57224-327-9.
  • Jennifer D. Lundgren, Kelly C. Allison, Albert J. Stunkard: Night Eating Syndrome: Research, Assessment, and Treatment. Guilford Press, 2012. ISBN 1-4625-0630-5.

Star of life.svgZapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.