Главная страница

Szablon:Władca kraju infobox Wukan – wielki żupan Raszki w latach ok. 1083-ok. 1115.

Wukan był dworzaninem króla Zety Konstantyna Bodina, być może pochodzącym z rodu władców Zety. Po zdobyciu Raszki przez Bodina został ok. 1083 roku ustanowiony wraz z bratem Markiem żupanem tej dzielnicy królestwa. Umocniwszy granice Raszki, w latach 1091-1094 podejmował coroczne wyprawy łupieżcze przeciw bizantyńskiej Macedonii, zakończone zawarciem traktatu pokojowego z cesarzem Aleksym I Komnenem. Po śmierci Konstantyna Bodina poparł pretensje do tronu probizantyńsko zorientowanego Kočapara Radoslavljevicia. W bitwie nad Moračą pokonał wojska Dobrosława II, a na tronie Zety osadził Kočapara. Gdy ten nie okazał mu posłuchu, jeszcze w tym samym roku ponownie najechał Zetę, usunął Kočapara, a w jego miejsce osadził na tronie zeckim niezwiązanego z żadnym stronnictwem bratanka Bodina, Włodzimierza, którego dla zabezpieczenia swych wpływów w Zecie ożenił ze swą córką. Wiosną 1106 roku po raz kolejny pokonał wojska bizantyńskie. Kilka miesięcy później skapitulował jednak przed główną armią bizantyńską i zawarł kolejny pokój z cesarzem. Zmarł około 1115 roku. Swoją działalnością doprowadził do ustabilizowania pozycji Raszki jako samodzielnego ośrodka politycznego w Serbii oraz do ugruntowania na tronie raszkańskim władców z wywodzącej się od niego dynastii Wukanowiczów.

Pochodzenie

Pochodzenie Wukana nie jest znane, prawdopodobnie był dworzaninem króla Zety Konstantyna Bodina, pełniącym funkcję żupana dworskiego[1]. Jego kariera polityczna jest łączona z tendencjami odśrodkowymi w państwie zeckim i wzrostem znaczenia możnowładztwa za panowania Bodina[2]. Część badaczy przyjmuje, że Wukan był synem Petrisława, osadzonego przez ojca, poprzedniego władcę Zety Michała I, pomiędzy 1060 a 1073 rokiem[a] na tronie wielkożupańskim w Raszce[3]. Klęska powstania bułgarskiego w Macedonii na początku 1073 roku, w które zaangażował się władca Zety, spowodowała wówczas utratę Raszki na rzecz Bizancjum[4]. Jako argumenty przeciwko królewskiemu pochodzeniu Wukana podaje się fakt, że ustanowiony w tym samym czasie przez Bodina banem Bośni Stefan jest nazywany przez Popa Duklanina „kneziem”, podczas gdy o Wukanie mówi się wyłącznie jako o „żupanie”. Nadto przy objęciu władzy Wukan złożył przysięgę na wierność królowi, o czym nigdzie więcej Latopis Popa Duklanina przy okazji obejmowania władzy przez członków dynastii nie wspomina[5].

Najprawdopodobniej Wukan był bratem Marka, z którym wspólnie objął władzę nad Raszką[1][3]. Od Marka też większość historyków wywodzi następców Wukana na tronie wielkożupańskim[6]. Według alternatywnej koncepcji następcy Wukana byli synami nieznanego z imienia brata Wukana, którym jednak nie był Marek. Imię Marka nie pojawia się bowiem później wśród członków dynastii. Nie jest również znany w historii regionu inny przykład powierzenia władzy administracyjnej dwóm braciom[7].

Objęcie władzy nad Raszką

W I połowie lat 80., korzystając z walk bizantyńsko-normańskich, Bodin przyłączył do swego królestwa ziemie serbskie pozostające dotąd pod zwierzchnictwem bizantyńskim: Raszkę, Bośnię i być może Zahumle. W Bośni władzę objął namiestnik Bodina, który otrzymał tytuł bana – nadawany zarządcom terytoriów przygranicznych. W Raszce Bodin osadził żupanów ze swego dworu: Wukana i Marka[1]. Większość uczonych datuje początek ich urzędowania na 1083 lub 1084 rok[3]. Nowo mianowani żupanowie złożyli królowi przysięgę, że oni sami i ich synowie pozostaną szczególnie ludźmi króla Bodina, jego synów i dziedziców[b]. Pełniąc wcześniej funkcję żupanów pałacowych (iupani de curia), należeli już wcześniej do wąskiej elity możnowładczej, znanej dobrze z ówczesnych stosunków chorwackich (gdzie określano ich iupanus seu comes palatii) i węgierskich[7].

Fakt ustanowienia Wukana żupanem wraz z Markiem nie znajduje analogii w stosunkach ówczesnych. Najbardziej przypomina występujący w XI wieku na Chorwacji zwyczaj ustanawiania żupana i jego zastępcy, zwanego podżupem (postiupus, podiupus). Powodem podjęcia takiej decyzji przez Bodina była prawdopodobnie rozległość prowincji i jej strategiczne położenie na pograniczu z Bizancjum. Okoliczność, że obydwaj żupani złożyli przysięgę, sugeruje, iż każdy z nich miał do wypełnienia odrębne zadanie. Wukan, jak to wynika z dalszych relacji, pełnił funkcje wojskowe, Marek zapewne fiskalno-sądownicze, co tłumaczy, dlaczego poza wzmianką o powierzeniu mu urzędu żupańskiego w Raszce nie pojawia się więcej na kartach historii[8][3]. Zakres władzy Wukana na powierzonym mu terytorium był dosyć rozległy, skoro, jak wynika z dalszych jego działań, miał nawet prawo zawierania traktatów pokojowych. Wynikało to z warunków komunikacyjnych, utrudniających centralizację władzy oraz słabości władzy książęcej, nie nadążającej wobec szybkiego rozrostu terytorialnego z budową aparatu państwowego[9].

Walki z Bizancjum

W okresie do 1091 roku Wukan doprowadził do ustabilizowania granic Raszki na południowy wschód od Zweczanu, strategicznie położonej twierdzy serbskiej, kontrolującej szlak biegnący z Lipljan do Macedonii. Sądząc z tekstu Anny Komneny, Wukan ustalił naturalne granice, wzdłuż grzbietów górskich, korzystne w razie konieczności prowadzenia walk obronnych[10]. W 1085 roku zmarł wprawdzie Robert Guiscard i cesarstwo uwolniło się od zagrożenia normańskiego, niemal bezpośrednio po zażegnaniu tego niebezpieczeństwa cesarz Aleksy I Komnen musiał jednak stawić czoła naporowi Pieczyngów. Rozbicie Pieczyngów wiosną 1091 roku pozwoliło cesarzowi zwrócić się przeciw Serbom. Ostatecznie zmuszony był ograniczyć się do obrony ziem macedońskich, które powtarzającymi się najazdami nękał z Raszki Wukan, siejąc zamęt na terenach przygranicznych kolejno w 1091, 1092, 1093 i 1094 roku[11][12]. Do 1093 roku akcje Bodina i Wukana są łączone przez Annę Komnenę. Domniemywa się, że swoimi wypadami w tym okresie Wukan starał się odwrócić uwagę cesarza od Zety, której król wszedł w konflikt dynastyczny z synami swego stryja Radosława, władającymi Trawunią[13][14].

Wiosną 1093 roku, korzystając z przedłużających się walk Bizancjum z emirem Smyrny Tzachasem, Wukan najechał Macedonię i zdobył i spalił Lipljan. Na wieść o zbliżającej się wyprawie odwetowej cesarza wycofał się do Zweczanu i stamtąd rozpoczął pertraktacje pokojowe z Aleksym I Komnenem. Korespondując z cesarzem całą winą za swe dotychczasowe postępowanie obarczył urzędników cesarskich, którzy rzekomo prowokowali go do najazdów na Bizancjum. Anna Komnena w swoim dziele traktuje te poczynania Wukana jako samodzielną akcję i skłonna jest w nim widzieć władcę całej Dalmacji. Wiosną 1094 roku przeciw Raszce właśnie, a nie Zecie wyruszyła ekspedycja karna duksa Dracza, młodego i niedoświadczonego Jana Komnena. Wojska bizantyńskie zostały pobite przez Wukana pod Zweczanem[14]. A podjęta przez władcę Raszki akcja odwetowa była jedną z największych jego wypraw łupieżczych. W jej trakcie Wukan spustoszył okolice Skopja, zdobył położony w jego okolicy Polog, spustoszył i obrabował bogatą i gęsto zasiedloną kotlinę nad górnym Wardarem, docierając do leżącego na północny wschód od Skopja Vranja[15]. Po uporaniu się z wewnętrzną opozycją, Diogenem i Katalonem Keukamenem, najwcześniej z początkiem lipca cesarz wyprawił się ponownie przeciw Serbom. W Lipljanie doszło do zawarcia pokoju z Wukanem, który zobowiązał się do posłuszeństwa cesarzowi i dostarczenia na dwór w Konstantynopolu blisko dwudziestu zakładników[16]. Zagrożony najazdem Kumanów Aleksy I zmuszony był uznać pozorną uległość Wukana i pozostawić sprawę Serbów na razie nie rozstrzygniętą[11].

Nic nie wskazuje na to, żeby Wukan w efekcie zawarcia traktatu pokojowego poniósł jakieś straty terytorialne. Wychodził z tego drugiego etapu walk ze scentralizowanym państwem i umocnionym autorytetem wewnątrz państwa, który zawdzięczał szczęśliwie prowadzonym wyprawom łupieżczym[16]. W odróżnieniu od poprzednich traktatów, na ogół zrywanych przez Wukana, postanowienia tego, okazały się znacznie trwalsze, przynosząc około dziesięciu lat spokoju na granicy z Bizancjum. Na uspokojenie aktywności Wukana w tym rejonie mogła wpłynąć, jak na to wskazuje Anna Komnena, obawa o losy zakładników, daleko większy wpływ musiała mieć jednak słabość Zety, która z jednej strony otwierała możliwości interwencji w jej wewnętrzne sprawy i umocnienia własnej pozycji, z drugiej jednak osłabiała pozycję państw serbskich w rywalizacji z odzyskującym swą dawną potęgę Bizancjum[17].

Samodzielność

Podjęta w połowie lat 90. przez króla Bodina próba uregulowania sprawy następstwa tronu przyniosła śmierć z ręki królewskiej dwóch spośród synów Radosława i ucieczkę pozostałych przy życiu Radosławowiczów pod opiekę cesarza bizantyńskiego. Po śmierci Bodina, którą większość historyków datuje na 1101 rok, władzę w państwie próbował objąć najstarszy syn zmarłego króla, Michał, popierany przez stronnictwo królewskie skupione wokół wdowy Jakwinty i jej synów. Ostatecznie jednak tytuł królewski otrzymał młodszy, przyrodni brat Bodina Dobrosław, wyniesiony do władzy przez przeciwne Jakwincie stronnictwo skupione wokół braci królewskich. Na wieść o śmierci Bodina w sprawy Zety postanowił się też wmieszać cesarz bizantyński, wykorzystując zeckich wygnańców przebywających od kilku lat w Konstantynopolu. Z rozkazu cesarskiego synowie i wnukowie Radosława zostali przewiezieni do Dracza. Stamtąd Kočapar Radoslavljević wspierany przez Bizantyńczyków udał się do Raszki szukać pomocy przeciw Dobrosławowi[18][19]. Wukan skorzystał z okazji do narzucenia Zecie swego zwierzchnictwa i wyprawił się przeciw królowi Zety. W bitwie nad Moračą[c] pokonał wojska Dobrosława, a na tronie Zety osadził Kočapara Radoslavljevicia. Dobrosław został pojmany i uwięziony w Raszce[1].

Kočapar okazał się jednak władcą zbyt samodzielnym, zwrócił się wprawdzie po pomoc do żupana Raszki, nie miał jednak zamiaru mu się podporządkować. Z drugiej strony sojusz Wukana ze stronnictwem probizantyńskim również nie mógł być trwały. Jeszcze tego samego roku Wukan ponownie wyprawił się przeciw Zecie i pozbawił Kočapara tronu, a osadził na nim niezwiązanego z żadnym stronnictwem bratanka Bodina, Włodzimierza, którego dla zabezpieczenia swych wpływów w Zecie ożenił ze swą córką[1]. Najprawdopodobniej z tego właśnie małżeństwa urodził się w początkach XII wieku syn, późniejszy książę, Michał II, żyjący jeszcze około 1178-1180[d][20].

Włodzimierz mimo poparcia teścia nie zdołał podporządkować sobie wszystkich nadmorskich prowincji. Z faktu, że jego poprzednik Kočapar był synem związanego z Trawunią Radosława, przyjmuje się, że opanował tą prowincję oraz rdzenną Duklę, zdobytą w toku walk prowadzonych przez koalicję Kočapara i Wukana. Zahumle i Bośnia zostały opanowane w toku wojny domowej przez inne odłamy dynastii. Wzmianka Latopisu o spustoszeniach dokonanych przez Kočapara i Wukana na znacznych połaciach Dalmacji, może świadczyć o walkach toczonych w Zahumlu z jakąś lokalną dynastią. Pozbawiony władzy Kočapar zbiegł do Bośni, gdzie ożenił się z córką nieznanego z imienia bana i ostatecznie zginął w toku jakichś walk toczonych w Zahumlu. Bośnia w rezultacie walk dynastycznych na trwałe wyemancypowała się ze wspólnoty serbskiej[21]. Umocniwszy swoją pozycję w Serbii Wukan zadał wiosną 1106 roku kolejną klęskę wojskom duksa Dracza Jana Komnena. Wobec skierowanych przeciw niemu w sierpniu znacznych sił bizantyńskich uciekł się do wypróbowanego wcześniej sposobu, proponując przebywającemu w macedońskiej Strumicy Aleksemu I zawarcie pokoju i przysłanie kolejnej grupy zakładników[22]. Zabiegi dyplomatyczne Wukana, dzięki którym nie tylko nie poniósł żadnej klęski, ale nawet skutecznie zapobiegał bizantyńskim wyprawom odwetowym oraz interwencji w okresie walk międzydynastycznych w Dukli, stanowiły jeden z głównych czynników, które pozwoliły Raszce wysunąć się na czoło w walce o przyszły kształt państwa serbskiego[23].

Ostatnia wzmianka dotycząca Wukana mówi o konieczności utrzymywania przez cesarza Aleksego I około 1114 roku garnizonów wojskowych na zachodniej granicy państwa. Stacjonowanie wojska nad dolinami biegnącymi z Serbii i Dalmacji jest prawdopodobnie skutkiem podeijmowanych przez Wukana i jego zięcia zabiegów o odzyskanie utraconych wcześniej jakichś terytoriów przymorskich, do czego aluzję wydaje się robić list Pizańczyków z 18 kwietnia 1111 roku. Włodzimierz nie utrzymał się na tronie zeckim, choć najprawdopodobniej został otruty dopiero po śmierci Wukana[23]. Wukan zmarł w 1114 lub 1115 roku. Władzę po nim objął syn lub wnuk jego brata Marka, Urosz I[1].

Rodzina

Z relacji Popa Duklanina wynika, że Wukan miał niewątpliwie przynajmniej jedną córkę. Jej imię, ani też imię żony Wukana nie jest znane[24].

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. a b c d e f Wasilewski 1985 ↓, s. 69.
  2. Leśny 1989 ↓, s. 100.
  3. a b c d Fine 1991 ↓, s. 223.
  4. Wasilewski 1985 ↓, s. 68.
  5. Leśny 1989 ↓, s. 101-102.
  6. a b Wasilewski 1985 ↓, s. 510.
  7. a b Leśny 1989 ↓, s. 101.
  8. Leśny 1989 ↓, s. 102-103.
  9. Leśny 1989 ↓, s. 103.
  10. Leśny 1989 ↓, s. 106.
  11. a b Ostrogorski 2008 ↓, s. 348.
  12. Stawowy-Kawka 2000 ↓, s. 72.
  13. Fine 1991 ↓, s. 229.
  14. a b Leśny 1989 ↓, s. 107.
  15. Leśny 1989 ↓, s. 108.
  16. a b Leśny 1989 ↓, s. 109.
  17. Leśny 1989 ↓, s. 110.
  18. Fine 1991 ↓, s. 230-231.
  19. Leśny 1989 ↓, s. 110-111.
  20. Leśny 1989 ↓, s. 111.
  21. Leśny 1989 ↓, s. 111-112.
  22. Leśny 1989 ↓, s. 112.
  23. a b Leśny 1989 ↓, s. 113.
  24. a b Cawley 2013 ↓, Chapter 2.

Bibliografia


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW