Главная страница

Woskownica europejska
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd bukowce
Rodzina woskownicowate
Rodzaj woskownica
Gatunek woskownica europejska
Nazwa systematyczna
Myrica gale L.
Sp. pl. 2:1024. 1753
Synonimy
  • Angeia palustris (Lam.) Tidestr.
  • Gale belgica Dumort.
  • Gale commune J.Presl
  • Gale palustris Chev.
  • Gale uliginosa Spach
  • Myrica palustris Lam.[2]

Woskownica europejska (Myrica gale L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny woskownicowatych. Występuje wzdłuż wybrzeży w Ameryce Północnej, Azji i w Europie. W Polsce jest rośliną bardzo rzadką, spotykaną tylko w pasie wybrzeża bałtyckiego.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek jest dość szeroko rozpowszechniony na półkuli północnej, ale ma też duże przerwy w zasięgu i występuje przeważnie tylko na nadmorskich nizinach. Jedynie na obszarach pod silnym wpływem klimatu morskiego notowany jest w wyższych położeniach (np. w Szkocji do 520 m n.p.m.). Woskownica europejska w Europie rośnie wzdłuż wybrzeży północnej i zachodniej części kontynentu; od północno-zachodniej Hiszpanii po północną Norwegię. Z dala od wybrzeży notowana jest w południowo-wschodnich Niemczech i w środkowej Francji. W Ameryce Północnej woskownica rośnie w rozproszeniu w północnej części kontynentu, najdalej na południe sięgając Wirginii. W Azji gatunek reprezentowany jest przez odmianę tomentosa rosnącą w północnej Japonii, na Sachalinie i we wschodniej Syberii[3].

W Polsce gatunek znany jest z rozproszonych stanowisk wzdłuż Pobrzeża Południowobałtyckiego, z liczniejszymi stanowiskami w rejonie ujścia Odry i Zalewu Szczecińskiego oraz we wschodniej części Pobrzeża Koszalińskiego[4]. Poza wybrzeżem podawana była z pojedynczych stanowisk w okolicach Gubina i Lubska w województwie lubuskim[5].

Morfologia

Pokrój
Krzew silnie rozgałęziony, osiągający zwykle wysokość od 0,5 do 1,5 m, rzadko do 2,5 m[3]. Cała roślina wydziela przyjemny aromatyczny zapach, który utrzymuje się dość długo również po jej zasuszeniu.
Pędy
Brązowe, młodsze gałązki czerwonobrązowe[6]. Wraz z pączkami pokryte licznymi drobnymi gruczołkami wydzielającymi złocistego koloru, bardzo drobne kropelki żywicy. Pączki drobne, jajowate i tępe[3].
Liście
Ulistnienie skrętoległe. Liście krótkoogonkowe (ogonek do 5 mm długości), jajowate lub owalnie lancetowate, z klinowatą nasadą, ostro zakończone, w górnej części (na 1/3 długości liścia) płytko ząbkowane (1-4 pary ząbków). Osiągają od 2 do 6 cm długości i od 0,5 do 1,5 cm szerokości. Blaszka jest nieco skórzasta, z wierzchu ciemnozielona, zwykle z nielicznymi włoskami, od spodu jasnozielona, zwykle gęściej owłosiona, z wyraźną centralną wiązką przewodzącą. Po obu stronach z żółtymi lub pomarańczowymi gruczołkami siedzącymi lub wyrastającymi na trzonkach. Wiązki przewodzące II rzędu wygięte są ku końcowi liścia i anastamozująco połączone przy jego brzegu[3][6].
Kwiaty
Zebrane w ciemnowiśniowej barwy, siedzące kotki męskie i żeńskie, woskownica jest bowiem zazwyczaj rośliną dwupienną, rzadko zdarzają się rośliny jednopienne, w tym z kwiatami obupłciowymi. Kwiatostany rozwijają się na zeszłorocznych pędach przed pojawieniem się liści. Kotki męskie osiągają do 10-15 mm długości. Są nierozgałęzione, kwiaty zawierają zwykle po 4 pręciki (rzadziej 3 lub 5) z czerwonymi pylnikami i osłonięte są przysadkami dłuższymi od pręcików. Kwiatostany z kwiatami żeńskimi są krótsze (osiągają do 6-7 mm długości) i grubsze, z zielonymi przysadkami. Słupek złożony jest z 2 owocolistków i posiada 2 nitkowate znamiona. Nitka słupka jest czerwona, zalążnia drobna, podczas kwitnienia górna. Po zapyleniu dwie przysadki rozrastają się obrastając zalążnię, tak że jej położenie staje się dolne[3][6].
Owoc
Drobny, suchy orzeszek o długości 2,5 do 3 mm, spłaszczony, z trwałymi, gąbczastymi przysadkami tworzącymi dwa skrzydełka. Jest kropkowany gruczołowato i pokryty woskiem[3][6].

Systematyka

Gatunek reprezentuje monotypowy podgatunek Gale w obrębie rodzaju, taksonomicznie izolowany od pozostałych ok. 60 przedstawicieli rodzaju Myrica. Tłumaczy to też brak stwierdzeń mieszańców tego gatunku z innymi[3].

Zmienność
W obrębie gatunku wyróżniono tylko jedną odmianę – var. tomentosa C.D.C. występującą na Dalekim Wschodzie[3].

Nazewnictwo

Naukowa nazwa rodzajowa Myrica pochodzi od greckiego słowa myron oznaczającego perfumy[3], balsam, maść[7]. W starożytnej Grecji nazwą myrike określano tamaryszek (m.in. u Homera). Karol Linneusz użył tego określenia dla rodzaju woskownica ze względu na aromatyczne liście[7]. Pochodzenie nazwy gatunkowe gale jest nieznane[3]. Użyta została po raz pierwszy przez Jeana Bauhina i wywodzona jest z celtyckiego słowa gal znaczącego "maść, balsam", utrwalonego też w języku angielskim (gale) i flamandzkim gagel[7].

Biologia i ekologia

Woskownica kwitnąca przed rozwinięciem liści
Ulistnione pędy
Rozwój
Nanofanerofit rozmnażający się głównie za pomocą odroślisiewki są rzadko spotykane w naturze. Kwitnienie przypada w zależności od warunków klimatycznych na okres od kwietnia do czerwca (w Europie środkowej rośliny kwitną w maju i czerwcu). Kwiaty są wiatropylne. Pędy wegetatywne rozpoczynają rozwój w końcu maja lub w czerwcu. Silniej rozwijają się i większe liście mają pędy odroślowe niż pędy ubiegłoroczne. Młode liście są silnie aromatyczne, po czym wydzielanie olejków lotnych spada w okresie od maja do września, by w końcu tego miesiąca ponownie wzrosnąć. Owoce dojrzewają we wrześniu i październiku, pozostając często na roślinie macierzystej przez okres zimowy. Rozprzestrzeniają się za pomocą wody. Kiełkowaniu sprzyja schłodzenie nasion oraz przebywanie w zimnej wodzie (5 C) przez kilka tygodni. Warunkiem do skiełkowania jest w końcu ekspozycja na światło. Nasiona przechowywane przez 6 lat zachowywały zdolność do kiełkowania. Kiełkowanie jest epigeiczne[3].
Liczba chromosomów
W fazie diploidalnej komórki woskownicy europejskiej zawierają 48 chromosomów, co wobec ich podstawowej liczby w rodzinie wynoszącej 8 świadczy o tym, że gatunek ten jest heksaploidem[3].
Siedlisko
Rośnie na obszarach znajdujących się pod wpływem klimatu oceanicznego, cechujących się wysokimi opadami sięgającymi w skali roku do 2000 mm. Jest rośliną światłolubną, ale też utrzymuje się w miejscach zacienionych. Rośnie w miejscach stale wilgotnych na różnego rodzaju torfowiskach oraz na ich obrzeżach, zwykle na glebach bagiennych. Im miejsce bardziej wilgotne, tym większe wyrastają krzewy woskownicy. Ze względu na zdolność wiązania azotu może rozwijać się na glebach ubogich w ten pierwiastek[3].
Zarośla woskownicy europejskiej
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl/O/All. Alnetea glutinosae i Ass. Myrico-Salicetum auritae[8] – zarośli woskownicy z kruszyną pospolitą, wierzbą uszatą, płożącą i rokitą. Rośnie poza tym w szuwarach z kłocią wiechowatą oraz w lądowych szuwarach trzciny pospolitej z goryszem błotnym, lokalnie tworząc gęste zarośla i utrzymując się przy sukcesji prowadzącej do kształtowania się na takich siedliskach zbiorowisk brzeziny bagiennej z trzęślicą modrą, w których się także utrzymuje. Woskownica spotykana jest na mszarach torfowcowych, zwykle w zbiorowiskach z przygiełką białą, turzycą dzióbkowatą lub nitkowatą. Buduje także zbiorowiska z udziałem takich gatunków jak: sit ostrokwiatowy i tępokwiatowy, turzyca dwupienna, marzyca czarniawa. Częsta jest w zbiorowiskach z wrzoścem bagiennym i wełnianeczką darniową, turzycą prosowatą i czarcikęsem łąkowym[3].
Oddziaływania międzygatunkowe
Zarośla woskownicy w przypadku zgryzania przez roślinożerców są niskie, sięgając do 0,5 m (woskownica jest zgryzana przez kozy, owce i zająca bielaka). Na gatunku tym rozwija się wiele patogenów grzybowych i owadów, przy czym czynnikiem chroniącym przed nadmierną presją roślinożernych bezkręgowców jest olejek lotny, działający na nie szkodliwie w przypadku spożycia. Spośród wielu gatunków owadów żerujących lub w różny sposób związanych z woskownicą, gatunek ten jest szczególnie istotny dla utrzymania rzadkich i ginących gatunków motyli jak: Eugraphe subrosea, Eurois occulta i kosternika palemona (Carterocephalus palaemon). Zarośla woskownicy są ważnym siedliskiem dla cietrzewia[3].
Silnie rozrastające się odroślowo zarośla woskownicy mogą powodować spadek różnorodności gatunkowej towarzyszących roślin z powodu silnego zacienienia[3].

Zagrożenia i ochrona

Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Występuje tylko na ok. 50 stanowiskach. Największym zagrożeniem dla tego gatunku są zmiany warunków siedliskowych, szczególnie osuszanie. Dla jej ochrony utworzono na Pomorzu kilka rezerwatów przyrody i użytków ekologicznych.

Roślina umieszczona na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006)[9] w grupie gatunków wymierających, silnie zagrożonych wymarciem na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania (kategoria zagrożenia [E]).

Zastosowanie

Roślina aromatyczna i stosowanie w browarnictwie
Pozostałości woskownicy towarzyszą dawnym śladom aktywności ludzkiej w Europie północno-zachodniej już w okresie przedrzymskim. Prawdopodobnie w całej Europie północno-zachodniej woskownica była stosowana do warzenia piwa, o czym świadczą także źródła pisane już z X wieku. Z czasem została wyparta w browarnictwie przez chmiel zwyczajny. Piwo z woskownicy posądzano o właściwości trujące, w dodatku gorzej znosiło przechowywanie i transport. Na niektórych obszarach długo było jednak bardziej popularne od piwa chmielowego, np. na Wyspach Brytyjskich piwo z woskownicy zwane grut było powszechnie warzone do XVIII wieku. Przynajmniej jeszcze w końcu XX wieku woskownica wciąż była stosowana do aromatyzowania alkoholi, a sproszkowane owoce używane były jako przyprawa (np. w Kanadzie do aromatyzowania potraw mięsnych[3] i zup[10]). Suszonych liści woskownicy używano także do aromatyzowania tkanin lnianych[3].
Repelent
Tradycyjnie woskownica stosowana była na różnych obszarach jako repelent przeciw owadom. Olejek lotny tego gatunku działa już w niewielkich dawkach paraliżująco na Culicoides impunctatus, odstrasza też mrówki[3].
Roślina barwierska
Korzenie i kora służyły do rozjaśniania skór cielęcych, a zebrane jesienią używane były do barwienia wełny na żółto[3].
Roślina lecznicza
Woskownica europejska używana była do celów leczniczych lokalnie. Np. w Chinach napar z liści stosowany był przy dolegliwościach żołądkowych i sercowych. W Europie liście wykorzystywano do wykonywania aborcji, w leczeniu chorób skórnych i dyzenterii[3]. Indianie Nuxalk używali wywarów z ucieranych pędów jako środka moczopędnego oraz w leczeniu rzeżączki[6].
Inne zastosowania
Podczas gotowania w wodzie kwiatostanów i owocostanów woskownicy uzyskiwano wosk (zbierany był z powierzchni wody), służący do wyrobu świec[10]. W leśnictwie zwracano uwagę na potencjalne znaczenie woskownicy jako gatunku poprawiającego produktywność siedlisk leśnych na glebach bagiennych ze względu na zdolność wiązania azotu[3]. Indianie Potawatomi używali liści woskownicy do obkładania naczyń z jagodami, by zapobiec psuciu się owoców[10].
  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-06].
  2. Myrica gale (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-12-01].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Keith R. Skene, Janet I. Sprent, John A. Raven, Lindsey Herdman. Myrica gale L.. „Journal of Ecology”. 88, 6, s. 1079–1094, 2000. DOI: 10.1046/j.1365-2745.2000.00522.x (ang.). 
  4. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 367. ISBN 83-915161-1-3.
  5. Jolanta Kujawa-Pawlaczyk, Paweł Pawlaczyk: Rzadkie i zagrożone rośliny naczyniowe lasów Ziemi Lubuskiej i Łużyc. Świebodzin: Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, 2001, s. 202. ISBN 83-87846-17-1.
  6. a b c d e Myrica gale Linnaeus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-12-02].
  7. a b c Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskie nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 110. ISBN 83-05-12868-7.
  8. Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  9. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  10. a b c Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 246. ISBN 83-904633-6-9.