Главная страница

Via Maris

Via Maris (hebr. דרך הים [1], tłum. na język polski jako Droga Nadmorska[2] lub Droga Morska[3]) – używana od czasów rzymskich nazwa ważnego strategicznie starożytnego szlaku handlowego, który łączył Afrykę Północną z krajami Lewantu na północy i był jednym z głównych szlaków w starożytnym Izraelu[4]. Współczesna identyfikacja szlaku i jego dokładnego przebiegu jest trudna.

Nazwa

Termin דרך הים („Derech HaYam” [dérek hayyām]) pojawia się w Tanach, w Księdze Izajasza (8,23)[4][5]. Łacińska nazwa Via Maris jest bezpośrednim przeniesieniem hebrajskiego terminu[1]. Wulgata (Iz 9,1) zawiera tłumaczenie: Primo tempore adleviata est terra Zabulon et terra Nepthalim et novissimo adgravata est via maris trans Iordanem Galileae gentium[6]. Biblia Tysiąclecia podaje to zdanie jako werset 23b rozdziału 8: W dawniejszych czasach upokorzył [Pan]krainę Zabulona i krainę Neftalego, za to w przyszłości chwałą okryje drogę do morza, wiodącą przez Jordan, krainę pogańską[7][4]). Termin pojawia się także w Ewangelii Mateusza jako „droga morska”[8][4]. Odnotowany jest także w Księdze Ezechiela 41,12[5], lecz jako oznaczenie szlaku, ale kierunku (zachodniego)[1]. Komentatorzy wiążą frazeologizm z „zachodnią stroną”, „drogą wiodącą do morza Śródziemnego” lub – najczęściej – z „drogą wiodącą do morza Galilejskiego[9][1]. Trasa bywała także określana jako droga nadbrzeżna lub droga Filistynów[4].

Zdaniem Barryego J. Beitzela, amerykańskiego biblisty, kartografa biblijnego i geografa biblijnego nazwa szlaku Via Maris najprawdopodobniej odnosiła się do „morza” Galilejskiego. Trasa wiodła zachodnim wybrzeżem jeziora[9]. Nazwa Via Maris była używana od czasów rzymskich[1].

Yohanan Aharoni archeolog, autor licznych publikacji z zakresu archeologii Bliskiego Wschodu wskazywał, że w egipskim „Papyrus Anastasi I” trakt był nazywany „drogami Horusa”. Określenie „drogi Horusa” pojawia się w „Opowieści Sinuheta” z czasów XII dynastii (epoka Średniego Państwa)[10].

Via Maris w źródłach

Źródła egipskie pozwalają na ustalenie, że szlak rozpoczynał się w Egipcie w Tell Abu Seifeh położonym 2 mile na wschód od Al-Kantara. Egipska część szlaku była pilnie strzeżona i mocno ufortyfikowana. Yohanan Aharoni spekulował, że być może ze względu na silnie strzeżone tereny wzdłuż szlaku, Izraelici podczas ucieczki z Egiptu nie szli „...drogą prowadzącą do ziemi filistyńskiej, chociaż była najkrótsza” (Wj 13,17)[10].

Zachowane holenderskie, hiszpańskie, niemieckie, włoskie portugalskie, francuskie i brytyjskie mapy, które powstały w okresie 1474–1800 pokazywały znaczący szlak wiodący do Damaszku przez Gazę, Megiddo, Kuneitra oraz Chasor. Używały dla niej innej nazwy lub nazw lecz nie nigdy nazwy Via Maris[9]. Francesco Quaresmi włoski franciszkanin, kapłan katolicki, palestynolog, teolog i kustosz Ziemi Świętej, opublikował w pierwszej połowie XVII wieku kilka książek na temat Palestyny i stwierdzał, że Via Maris to szlak łączący Syrię z morzem Śródziemnym, przecinający Jordan o przez Dolną Galileę zmierzający do Acre (Akka). Zarówno Quaresmi, jak i Burchard z góry Syjon – średniowieczny dominikanin niemieckiego pochodzenia, który w XIII wieku podróżował po Palestynie i spisał swe wrażenia w „Descriptio Terrae Sanctae” – nie wspominali by we współczesnych im realiach nazywano szlak Via Maris, lecz wiązali identyfikację z łacińskim tekstem biblijnym[5].

Dopiero na początku XX wieku Richard Hartmann[11][12][9] i George Adam Smith[13] opisali szlak wiodący przez Gazę, Megiddo, Kuneitra oraz Chasor i zidentyfikowali go jako starożytną drogę określaną jako Via Maris[11][12][9], lecz krytycy wskazują na brak pisanych źródeł potwierdzających postawioną tezę[9].

Przebieg szlaku

Dolina Jezreel: współczesna szosa biegnąca wzdłuż historycznej Via Maris

Trakt rozpoczynający swój bieg w egipskim Tell Abu Seifeh wiódł przez Gazę[3][9], Aszkelon, Jawne[3], Jaffę[10], Cezareę Nadmorską[3], a na równinie przybrzeżnej Izraela droga się rozwidlała[4]. Jeden szlak wiódł przez Ptolemaidę wzdłuż wybrzeża na północ[3] przez Tel Afek[14]. Natomiast druga odnoga na terenie równiny Szaron skręcała do doliny Jezreel ku Megiddo[4][10] i – jak twierdzi część źródeł – ponownie się rozwidlała. Trakt wiodący na wschód kierował się ku Bet Sze’an (dawne Scytopolis), czyli do wiodącej doliną Jordanu Drogi Królewskiej[10], natomiast główny szlak przecinał Galileę i wiódł wzdłuż zachodniego brzegu Jeziora Galilejskiego[2] przez Kuneitra[9], Chinnereth[10], Kafarnaum[15], Betsaidę[16], Dan[4], Chasor[9] i dalej do Damaszku i Mezopotamii[4][9].

Włoski benedyktyn, biblista i archeolog Bargil Pixner uważał, że od wybrzeża morza Śródziemnego szlak wiódł do Bet Sze’an, gdzie miał się rozwidlać i wieźć do Damaszku dwiema trasami: jedna droga miała prowadzić ku jezioru Tyberiadzkiemu i jego zachodnim wybrzeżem przez Tyberiadę, Taricheę (Magdala), Kafarnaum, przez Betsaidę Julias gdzie przekraczała Jordan i dalej przez Golan do Damaszku. Pixner powołując się na żydowskiego historyka Józefa Flawiusza (Życie, 71)[17] wskazuje, że w Betsaidzie Julias należący do imperium szlak przekraczał Jordan przez most. Druga odnoga trasy miała od Bet Sze’an prowadzić przez południowo-wschodni fragment wybrzeża jeziora, wspinać się na Wzgórza Golanm mijać Hippos i przez Baszan także docierać do Damaszku[18]. Brak jednoznacznego określenia przebiegu szlaku.

Niektóre punkty szlaku znajdują pośrednie potwierdzenie w odkrytych artefaktach i źródłach[10][9]. W odległości około 500 m na północny wschód od centrum Kafarnaum archeolodzy odkryli rzymski kamień milowy z łacińskim napisem Imp(erator)/Caesar Divi/ [Traia]ni Par(thici)/F(ilius) [Divi Nervae N]ep(os) Trai[anus/Ha]drianus Aug(ustus)[19], który pośrednio potwierdza, że w okresie panowania cesarza Hadriana (lata 117-138) wiódł tędy znaczący szlak[18]. Jerome Murphy-O’Connor, irlandzki dominikanin, biblista, teolog katolicki, profesor Francuskiej Szkoły Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie zwracał uwagę, że w czasach opisywanych przez Ewangelie w Kafarnaum ulokowany był urząd celny (Ewangelie wskazują, że celnikiem był Mateusz) oraz niewielki garnizon rzymski, co potwierdza że przebiegał tamtędy szlak handlowy i – co ma potwierdzać fakt wymieniania imienia cesarza w mianowniku – był to szlak imperium rzymskiego[15]. W bezpośrednim sąsiedztwie Kafarnaum archeolodzy odkryli mauzoleum usytuowane (podobnie jak przy Via Appia) przy dawnej rzymskiej drodze. Zawierało pięć dużych sarkofagów. Data powstania tego mauzoleum została oszacowana na I-II wiek[18].

Funkcje

O kontrolę nad Via Maris oraz biegnącą po wschodniej stronie Jordanu Drogą Królewską toczyła się rywalizacja między Egiptem, a ówczesnymi potęgami położonymi na północy. Próby zachowania kontroli na tymi traktami skutkowały licznymi wojnami i bitwami[20].

W północnej części półwyspu Synajskiego szlaki handlowe powstawały już mniej więcej 3000 lat p.n.e. Egipcjanie poszukiwali wówczas wyrobów metalowych w południowej części Palestyny[21]. Starali się zachować kontrolę nad szlakiem pomiędzy Egiptem a Gazą. W 1973 roku odkryto ruiny pochodzącego z XIV wieku p.n.e. fortu w Bir al-Abd w północnej części Synaju. Był utrzymywany dla zabezpieczenia interesów Egiptu wzdłuż szlaku na pograniczu egipskim i w pasie wybrzeża filistyńskiego[22]. W trzecim wieku p.n.e. praktyczny monopol na handel na południowym krańcu Via Maris zachowywali Nabatejczycy. Handlowali winem, tekstyliami, przyprawami, wyrobami metalowymi i haszyszem[21].

  1. a b c d e Z. Meshel. Was There a „Via Maris”?. „Israel Exploration Journal”. 23 (3), s. 162-166, 1973. Israel Exploration Society (ang.). 
  2. a b Mirosław Łanoszka. Światło dla Galilei i świata (Iz 8,23-9,1). , 2015. Studium Biblijne. studiumbiblijne.diecezja.tarnow.pl (pol.). 
  3. a b c d e Jan Gać: Ziemia Święta. Kulturowy przewodnik śladami Jezusa. Kraków: WAM, 2011, s. 290. ISBN 978-83-7505-128-5.
  4. a b c d e f g h i The Jewish Virtual Library: Ancient Jewish History: Via Maris (ang.). jewishvirtuallibrary.org. [dostęp 2015-07-26].
  5. a b c Harry M. Orlinsky: Israel Exploration Journal Reader. KTAV Publishing House, Inc., 1981, s. 1464, seria: Library of Biblical Studies. ISBN 978-0-87068-267-4.
  6. Isaias - Chapter 9. W: The Latin Vulgate Old Testament Bible [on-line]. vulgate.org. [dostęp 2015-07-27].
  7. Księga Izajasza 8,23b, [w: Biblia Tysiąclecia]. Poznań.
  8. Ewangelia Mateusza 4,15, [w: Biblia Tysiąclecia]. Poznań.
  9. a b c d e f g h i j k Barry J. Beitzel. The Via Maris in Literary and Cartographic Sources. „The Biblical Archaeologist”. 54 (2), s. 64-75, 1991. The American Schools of Oriental Research. DOI: 10.2307/3210215 (ang.). 
  10. a b c d e f g Yohanan Aharoni: The Land of the Bible: A Historical Geography. Westminster John Knox Press, 1979, s. 481. ISBN 978-0-664-24266-4.
  11. a b Richard Hartmann. Die Strasse von Damaskus nach Kairo. „Zeitschrift der Deutschen Morgenldndischen Gesellschaft”. 64, s. 665-702, 1910 (niem.). 
  12. a b Richard Hartmann. Zur Geschichte der Via maris. „Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins”. 41, s. 53-56, 1918. Deutscher Verein zur Erforschung Palästinas (niem.). 
  13. George Adam Smith: The Historical Geography of the Holy Land. Londyn: 1901, s. 428.
  14. Iris Accos. Tel Afek (Hadashot Arkheologiyot: - Excavations and Surveys in Israel). „Hadashot Arkheologiyot: - Excavations and Surveys in Israel”, s. 55-56, 2000. 112. Israel Antiquities Authority (ang.). 
  15. a b Jerome Murphy-O’Connor: Przewodnik po Ziemi Świętej (tłum. Marek Burdajewicz). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Vocatio, 2001, s. 408. ISBN 978-83-7492-107-7.
  16. Wykład 25: Postać św. Jana Ewangelisty (pol.). Biblicum Śląskie, 2015. [dostęp 2015-07-26].
  17. Josephus Flavius: The Life of Flavius Josephus. Project Gutenberg, 2008.
  18. a b c Bargil Pixner: Paths of the Messiah and Sites of the Early Church from Galilee to Jerusalem: Jesus and Jewish Christianity in Light of Archaeological Discoveries. Ignatius Press, 2010, s. 502. ISBN 978-0-89870-865-3.
  19. Stefano De Luca: "Capernaum" w : The Oxford Encyclopedia of the Bible and Archaeology, vol 1. Nowy Jork: Oxford University Press, 2013, s. 168-180. ISBN 978-0199846535.
  20. Adam Linsenbarth. Geoprzestrzeń wydarzeń biblijnych. „Roczniki geomatyki”. V (8), s. 57-66, 2007. Polskie Towarzystwo Informacji Przestrzennej. ISSN 1731-5522 (pol.). 
  21. a b Science News. Ancient city found in Sinai. „Science News”. 108 (21), s. 326, 1975. Society for Science & the Public (ang.). 
  22. Edwin M. Yamauchi. A Decade and a Half of Archaeology in Israel and in Jordan. „Journal of the American Academy of Religion”. 42 (4), s. 710-726, 1974. American Academy of Religion (ang.).