Главная страница

Ustrój Polityczny Aten
Ἀθηναίων πολιτεία
Ilustracja
Jedyna zachowana starożytna kopia, Biblioteka Brytyjska.
Autor Arystoteles lub jego uczeń
Tematyka historia i ustrój Aten
Typ utworu politeja
Wydanie oryginalne
Język starogrecki
Data wydania 1891
Wydawca Frederic George Kenyon
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1931
Wydawca Polska Akademia Umiejętności
Przekład Ludwik Piotrowicz

Ustrój Polityczny Aten – dzieło przypisywane Arystotelesowi lub jednemu z jego uczniów, jedyna część politei w znacznej części zachowana do naszych czasów. Powstało prawdopodobnie w latach trzydziestych IV wieku p.n.e. Traktat opisuje historię polityczną Aten oraz funkcjonowanie ustroju ateńskiego w czasach współczesnych pisarzowi.

Powstanie

Datowanie

Wszystkie daty w tej sekcji dotyczą domyślnie lat przed naszą erą.

Ustrój polityczny Aten powstał w drugiej połowie IV wieku p.n.e. Na ściślejsze określenie ram czasowych pozwala dokonana przez historyków analiza treści i porównanie jej ze znanymi nam z innych źródeł wydarzeniami. Naturalny terminus ante quem to niewspomniane w dziele zniesienie demokracji w 321/320 roku oraz opisywane w czasie teraźniejszym podporządkowanie Atenom Samos, zakończone w roku 322[1]. Wydarzenia wyznaczające terminus post quem to kolejno: ustanowienie w Atenach dwuletniej efebii w 355/354 roku, archonat Ktesifonta w 329/328 roku, ustanowienie dwóch strategów dla Pireusu w 325/324 roku i przemianowanie świętej triery „Salaminii” na „Ammonias” w 324 roku[2].

Według Ryszarda Kuleszy oszacowania terminus post quem na podstawie treści mogą być niepewne ze względu na dokonywane po powstaniu traktatu korekty. Dzieło należało do cyklu politei, złożonego z 158 traktatów dotyczących ustrojów miast Grecji klasycznej. O cyklu tym Arystoteles wspomina w Etyce nikomachejskiej, jako o materiale przygotowanym w celu opracowania jego późniejszej Polityki. Nieco wcześniejsze datowanie Polityki (lata trzydzieste IV wieku) tłumaczyć można późniejszym dopracowaniem wcześniej wstępnie przygotowanej ateńskiej politei[3].

Według Keaneya pierwsza wersja Ustroju politycznego Aten została napisana pomiędzy 334 a 331 rokiem, co argumentuje dostępnością Attydy Androtiona dla Arystotelesa dopiero po jego powrocie do Aten w 335/334 roku[4].

Prawdopodobnie pozostałe politeje zostały napisane według tego samego modelu co ateńska[5].

Autorstwo

Za autora dzieła przyjmuje się Arystotelesa i/lub jednego z uczniów Lykeionu. Problem autorstwa rozciąga się na cały cykl politei. Ze starożytności dotarło do nas pięć niezależnych przekazów dotyczących autorstwa serii:

  • wzmianka Arystotelesa zamieszczona w Etyce nikomachejskiej (10.1181B17),
  • wpis w katalogu Diogenesa Laertiosa o numerze 143,
  • cytowane fragmenty politei u późniejszych pisarzy, ze wskazaniem Arystotelesa jako autora,
  • Timajos, a następnie Polibiusz polemizują na temat opisu Lokrydy, autorstwo przypisując Arystotelesowi i Teofrastowi,
  • Filodemos z Gadary w dziele o retoryce wymienia Arystotelesa i jego ucznia (przez scholistę zidentyfikowanego jako Teofrast) jako odpowiedzialnych między innymi za zbieranie politei[6].

Jako, że mało prawdopodobne jest autorstwo Arystotelesa wszystkich 158 traktatów, również Ustrój polityczny Aten może być dziełem jednego z uczniów Stragiryty[7].

Dyskusji co do autorstwa pracy nie pozostawia Marek Węcowski: Ustrój miał zostać napisany przez uczniów Arystotelesa. Według historyka fragmenty sprzeczne z ocenami Arystotelesa prezentowanymi w innych jego dziełach oraz niezbyt wyrafinowany styl Ustroju jednoznacznie wykluczają Stragirytę jako autora[8]. Podobnie Benedetto Bravo nie wierzy w autorstwo Arystotrelesa. Decydującym argumentem są dla niego rozdziały 2–21, które określił jako bezmyślne zestawieni sprzecznych informacji. Nadmienia jednak, że nie można oczekiwać od ówczesnych historyków dzisiejszych możliwości analizy i interpretacji politycznych i społecznych stosunków, na przestrzeni wieków[9]. Ryszard Kulesza nie idzie w swoich osądach tak daleko. Za różnice w stylu odpowiadać mogą według niego wykorzystywane przez autora źródła i faktograficzny charakter traktatu, natomiast różnice w opiniach tłumaczyć można ewolucją części poglądów Arystotelesa[10]. Sceptyczny wobec przypisywania autorstwa Arystotelesowi jest też Peter John Rhodes. Argumentuje swą opinię brakiem typowych dla Arystotelesa zwrotów oraz tym, że filozof nie podziwiał wcale ateńskiego systemu politycznego, nie miał więc motywacji by go osobiście opisywać. Historyk zakłada jednak, że nauczyciel mógł dokonywać pewnych poprawek w pracach uczniów, natomiast argument o niższej jakości intelektualnej dzieła w stosunku z Polityką można uzasadnić tym, że Arystoteles był słabym historykiem[11]. Z całą stanowczością za autorstwem Arystotelesa opowiada się Keanay. Swoją argumentacje opiera na analizie występowania charakterystycznych zestawień wyrazowych w Politei ateńskiej i innych dziełach Arystotelesa[12]. Ludwik Piotrowicz również zdecydowanie opowiadał się za autorstwem Arystotelesa, negując nawet istnienie odmiennych poglądów. Za argument przytacza zgodność tekstu z fragmentami zachowanymi w tradycji literackiej[13].

Źródła

Część historyczna dzieła oparta jest głównie na pracach attydografów, głównie Androtiona[14]. Część informacji autor zaczerpnął również z prac innych historyków: z Dziejów Herodota, Wojny peloponeskiej Tukidydesa[15], Historiai Eforosa i być może Attis Kleidemusa[16]. Keaney identyfikuje dodatkowo wpływ Izokratesa, Platona (Gorgiasz i Apologia) oraz Teopompa[16]. Do źródeł należy również zaliczyć poezję, taką jak cytowane w Ustroju wiersze Solona[16]. Część opisującą współczesny mu ustrój polis autor opisał na podstawie własnych obserwacji[15] oraz na prawach spisanych na Stoa Basileios[14].

Odnalezienie

Główny artykuł: P. Lond. 131.

Zanim odnaleziono Ustrój polityczny Aten, znany on był jedynie z fragmentów zachowanych przez tradycję literacką. Zbieraniem fragmentów Arystotelesa zajmował się w XIX wieku Valentin Rose. Opublikował je w pracy Aristotelis qui ferebatur librorum fragmenta. W wydaniu z 1886 roku zgromadził 223 fragmenty Ustrojów politycznych, z czego aż 91 dotyczyło politei ateńskiej[17].

W 1879 roku Muzeum Egipskie w Berlinie nabyło dwie, datowane na II wiek naszej ery, karty papirusowe z fragmentami dzieła. W 1880 roku wydał je Friedrich Blass, zaś w 1881 roku Theodor Bergk uznał je za części ateńskiej politei[18].

Prawie cały tekst dzieła został odczytany z papirusu P. Lond. 131. Dokładne miejsce i inne okoliczności odnalezienia manuskryptu nie są znane, najprawdopodobniej zaraz po odkryciu w Egipcie został zakupiony przez Muzeum Brytyjskie. Datę zakupu szacuje się na lata 1888[18]–1890[19]. Informacja o zidentyfikowaniu Ustroju politycznego Aten została upubliczniona w styczniu 1891 roku, a po kilku dniach tekst został wydany przez Frederica George’a Kenyona. Po dwóch miesiącach zakończono prace nad facsimile papirusu, które zostało wykonane na 22 tablicach[20]. Verso papirusu już w pierwszych latach od wydania stało się obiektem pracy wielu kolejnych wydawców i historyków takich, oprócz Kenyana byli to między innymi: Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff, Georg Kaibel, Friedrich Blass, Adolf Bauer. Doprowadziło to do definitywnego ustalenia tekstu[21].

Treść i analiza

Struktura

Praca dzieli się na dwie części. Część historyczną stanowi niezachowany początek oraz rozdziały 1–41, część systematyczną rozdziały 42–69.

Część historyczna

  • niezachowane – założenie miasta przez Iona,
  • niezachowane – reformy Tezeusza, zmiana ustroju z królestwa na demokrację,
  • ustrój Drakona,
  • 5–12 – reformy Solona,
  • 14–19 – tyrania Pizystratydów,
  • 29–33 – zamach oligarchów w 411 roku p.n.e.,
  • 34–39 – rządu Trzydziestu Tyranów,
  • 41 – podsumowanie okresu historycznego[22][23].

Część systematyczna

Strukturę i styl Ustroju analizował szczegółowo John Keaney. Doszedł on do wniosku, że Arystoteles wypracował specjalny schemat dla swoich Politei, napisane zostały chiasmowe. Aby zachować konsekwencje stylu pracy, modyfikował fakty historyczne. Według historyka takim zabiegiem mogło być między innymi wymyślenie przez Arystotelesa reform Klejstenesa[25].

Oswyn Murray przeprowadził analizę podsumowania części historycznej (41.2). Zauważył on, że oprócz ustroju Drakona – będącym, jak na to wskazuje numeracja, późniejszą ingerencją w tekst – wszystkie zmiany mają charakter gwałtowny, są formą stasis. Takie spojrzenie na historię nie odpowiada według historyka rzeczywistości – na przykład reformy Klejstenesa i Efialtesa miały w rzeczywistości być długotrwałymi procesami, rozpoczętymi jedynie przez tych mężów stanu. Również temu spojrzeniu zawdzięczamy według Murraya dużą dysproporcje w opisie wydarzeń – oligarchiczny zamachom (rządom Czterystu i Trzydziestu Tyranów) autor poświęcił wiele uwagi, marginalizując bezkrwawe przywrócenie demokracji. Historyk dochodzi do konkluzji, że prezentowane w części historycznej ustroje oznaczają dla Arystotelesa istnienie kolejnych, oddzielnych polis[26].

Mogens Herman Hansen badając systematyczną część zwraca uwagę na jej nieproporcjonalność. Zgromadzenie zostało jedynie wzmiankowane przy omawianiu Rada Pięciuset, informacje o Areopagu można znaleźć jedynie w sekcji historycznej, zaś nomoteci zostali całkowicie pominięci. Zgrupowanie ateńskich instytucji w trzy grupy może budzić skojarzenie z zasadą trójpodziału władzy, Hansen przestrzega jednak przed takim anachronizmem i krytykuje historyków patrzących w ten sposób na politeję ateńską, jak i samego autor Ustroju za wadliwe opisanie systemu politycznego[27].

  1. Kulesza 2001 ↓, s. 667–668.
  2. Podbielski 2005 ↓, s. 707.
  3. Kulesza 2001 ↓, s. 667–669.
  4. Keaney 1992 ↓, s. 9,17.
  5. Murray 1993 ↓, s. 204–205.
  6. Keaney 1992 ↓, s. 6–8.
  7. Kulesza 2001 ↓, s. 668–669.
  8. Węcowski 2009 ↓, s. 349.
  9. Bravo 2001 ↓, s. 51.
  10. Kulesza 2001 ↓, s. 669.
  11. Rhodes 2006 ↓, s. 58–63.
  12. Keaney 1992 ↓, s. 12–14.
  13. Piotrowicz 2001 ↓, s. 680.
  14. a b Murray 1993 ↓, s. 206.
  15. a b Keaney 1992 ↓, s. 4.
  16. a b c Keaney 1992 ↓, s. 54.
  17. Piotrowicz 2001 ↓, s. 676.
  18. a b Kulesza 2001 ↓, s. 666.
  19. Bravo 2001 ↓, s. 50.
  20. Piotrowicz 2001 ↓, s. 677.
  21. Piotrowicz 2001 ↓, s. 678.
  22. Piotrowicz 2001 ↓, s. 680–681.
  23. a b Podbielski 2005 ↓, s. 708.
  24. Piotrowicz 2001 ↓, s. 682.
  25. Keaney 1992 ↓, s. 110.
  26. Murray 1993 ↓, s. 206–208.
  27. Hansen 1974 ↓, s. 10–12.

Bibliografia