Главная страница

Waliców
{{{nazwa oryginalna}}}
{{{jednostki}}}
Ilustracja
{{{opis zdjęcia}}}
Państwo  Polska
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Poprzednie nazwy {{{poprzednie nazwy}}}
Plan
[[Plik:{{{plan}}}|240x240px|alt=Plan przebiegu ulicy|]]
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg 0 m ul. Pereca
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 160 m ul. Grzybowska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 340 m ul. Krochmalna
Ikona ulica koniec T.svg 460 m ul. Chłodna
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Kolejka po wodę na ulicy Chłodnej, w tle szkoła przy Waliców 34 (wrzesień lub październik 1939)
Tłum przed byłą Szkołą Handlową Zgromadzenia Kupców na rogu Prostej i Waliców (maj 1941)
Biurowiec Aurum przy Waliców 11 z zachowanym fragmentem muru getta
Kamienica przy Waliców 14 w której mieszkali Menachem Kipnis i Władysław Szlengel
Upamiętnienie niemieckiego bunkra Chłodna róg Waliców

Ulica Waliców – ulica w dzielnicy Wola w Warszawie; obecnie prowadzi od ul. Pereca, przecina Grzybowską i Krochmalną, a kończy się przy ul. Chłodnej.

Na przełomie XIX i XX w. została przedłużona do ulicy Prostej, lecz po zmianie układu zabudowy w wyniku zniszczeń wojennych ponownie skrócona, choć istnieje przejście piesze wzdłuż ogrodzenia Mennicy do Pereca.

Nazwa

Nazwa ulicy, nadana urzędowo w 1770, pochodzi od nazwy posiadłości Waliców, założonej przez wojewodę rawskiego Bazylego Walickiego[1].

Historia

Waliców, niesłusznie nazywany jurydyką, powstał w drugiej połowie XVIII wieku w wyniku objęcia w 1763 przez Walickiego w dzierżawę wieczystą części gruntów starostwa warszawskiego. Działka miała kształt prostokąta, o krótszym boku opartym o tzw. drogę wolską (wkrótce nazwaną ulicą Chłodną). W 1767 geometra przysięgły Deutsch wytyczył pierwsze działki i ulice: całość podzielono na 30 parcel, przez środek, prostopadle do ul. Chłodnej, wyznaczono ulicę zwaną Walicowem oraz przecinające ją: Krochmalną, Grzybowską i Ceglaną (obecnie Pereca). W 1770 zatwierdzono nazwy ulic, w 1784 parcele otrzymały numerację[2]. Administracyjnie i sądowniczo osada była uzależniona od Grzybowa, w 1791–94 została włączona do Warszawy[3].

W 1763 przy Waliców funkcjonowały już 2 browary: Anny Raubach i Henryka Grodke. W ciągu kolejnych 20 lat cała okolica została rozparcelowana i nabrała charakteru przemysłowo-rolniczego: w najbliższym sąsiedztwie działało 10 browarów i cegielnia Frizego. W 1805 przy Ceglanej powstały Ogrody Ulrychów, od 1878 przenoszone stopniowo na Górce. Przedsiębiorcy to przeważnie przybysze pochodzenia niemieckiego, często podpisujący się w dokumentach jeszcze szwabachą. Lokatorami domów byli najczęściej pracownicy tutejszych browarów, drobni rzemieślnicy, krowiarze handlujący mlekiem, czy wyrobnicy[2]. Na rogu z Krochmalną w 1822 urządzono salę zabaw zwaną Wrocławską, a potem Srebrną[4].

W 1854 na parceli między ulicami Żelazną, Grzybowską, Waliców i Ceglaną powstał duży browar Junga, rozbudowany z istniejącego od 1824 browaru Kazimirusa. Po śmierci Hermana Junga zakład przy Waliców zlikwidowano, a w 1919 przedsiębiorstwo prowadzone przez syna Hermana, Seweryna, weszło w skład firmy "Haberbusch i Schiele Zjednoczone Browary Warszawskie Spólka Akcyjna". Posesja przy Waliców była natomiast od 1890 w posiadaniu Banku Handlowego, który dzierżawił budynki różnym firmom, m.in. od 1897 działała tu wytwónia lemonady i wody sodowej A. Domańskiego[5].

W 1905–1906 na rogu Prostej i Waliców stanął nowy gmach Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców m.st. Warszawy według projektu Edwarda Goldberga. Bydynek jak na owe czasy i tę okolicę miasta wyróżniał się nowoczesnością, m.in. posiadał oświetlenie elektryczne i sanitariaty podłączone do bieżącej wody[6].

W listopadzie 1940 niemal cała ulica, z wyjątkiem ok. 100 m od strony Chłodnej i ok. 50 m zachodniej pierzei od rogu Ceglanej znalazła się w granicach warszawskiego getta - w tych dwóch miejscach granica getta przechodziła w poprzek ulicy. Fragment jezdni od strony Ceglanej został wyłączony z getta, aby zapewnić dojazd do firmy Domańskiego, działającej jeszcze do 1944[7]. W grudniu 1941 wschodnia strona Waliców między Chłodną a Krochmalną w całości została wyłączona z getta, natomiast zachodnia aż do Chłodnej została do niego włączona. Od sierpnia 1942 obszar na południe od Chłodnej został włączony do części aryjskiej, z wyjątkiem tzw. szopu Toebbensa, w którym znalazł się fragment Waliców między Prostą a Ceglaną[8].

W okresie II wojny światowej zabudowa ulicy znacznie ucierpiała, szczególnie w okresie powstania warszawskiego. Po wojnie większość, nawet częścowo ocalałych budynków, została rozebrana (m.in. w 1961 ostatecznie wyburzono pozostałości po gmachu Szkoły Handlowej[4]). Z przedwojennych ostańców do dziś pozostały kamienice pod nr 10, 12, 14 i 17 oraz fragment muru dawnego browaru Junga (nr 11). W latach 70. XX wieku na tym obszarze powstało Osiedle Za Żelazną Bramą, choć tylko jeden budynek ma adres Waliców (nr 20).

Ważniejsze obiekty

  • Waliców 11: Biurowiec Aurum z fragmentem muru dawnego browaru Junga, który w latach 1940–1942 stanowił granicę warszawskiego getta. Pozostałości dawnych budynków przejęła w końcu lat 80. Mennica Państwowa, zamierzając stopniowo je likwidować pod nową zabudowę[7]. Staraniami Zespołu Opiekunów Kulturowego Dziedzictwa Warszawy[9] udało się doprowadzić do wpisania budynku fabrycznego na rogu Pereca i Waliców oraz ściany hali fabrycznej od strony Waliców do rejestru zabytków i zablokować ich wyburzanie. W l. 1999–2000 pozostałe fragmenty zostały nadbudowane i połączone z nowym 7-kondygnacyjnym budynkiem biurowym wg. projektu R. Urbańczyka we współpracy z L. Czaplińskim i T. Wekka[10]. Na zabytkowym murze znajduje się tablica upamiętniająca przebieg muru getta w tym miejscu (od maja 2000 z brązu, wcześniej blaszana)[7]. W budynku znajduje się m.in. Gabinet Numizmatyczny Mennicy Polskiej.
  • Waliców 10, 12, 14 i 17: kamienice z l. 1910–1914 wpisane do gminnej ewidencji zabytków[11].
  • Waliców 15: Wydział Ruchu Drogowego Komendy Stołecznej Policji.
  • Waliców 25: kaplica baptystów, zbud. 1960–61 wg. projektu A. Przybylskiego[12].

Znani mieszkańcy

  • Przy Waliców 14 mieszkali Menachem Kipnis dziennikarz, znawca muzyki żydowskiej i działacz społeczny, zmarły w 1942 oraz Władysław Szlengel, poeta warszawskiego getta, który zginął podczas powstania w 1943.
  • Przy Waliców 6 mieszkała Helena Szereszewska[13], pisarka, autorka wspomnień o życiu w getcie Krzyż i mezuza[14].

Ciekawostki

  • Od 7 października 1944 do 18 stycznia 1945 w ruinach Szkoły Zgromadzenia Kupców ukrywało się 10 osób, w głębokich pomieszczeniach podziemnych (poniżej piwnic), specjalnie wcześniej przygotowanych, choć tak niskich, że nie pozwalały na wyprostowanie się[15].
  • Na rogu Waliców i Chłodnej znajdował się bunkier niemiecki upamiętniony tablicą w chodniku podczas rewitalizacji ulicy Chłodnej w 2011.
  • Na rogu Waliców i Grzybowskiej znajdował się dom Wołowskich, jedyna pamiątka po domu rodzinnym wybitnej polskiej pianistki XIX w. Marii Szymanowskiej. Dom spłonął w 1944, lecz do dziś widoczny jest ślad po dachu i stropach kolejnych pięter na ścianie kamienicy przy Grzybowskiej 46[16].

Zobacz też

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 188. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. a b Alina Sokołowska. Bazyli Walicki i założenie Walicowa w drugiej połowie XVIII wieku. „Przegląd Historyczny: dwumiesięcznik naukowy”. 49 (1958), s. 761-772. Wydawnictwo DiG. ISSN 0033-2186. 
  3. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 926. ISBN 83-01-08836-2.
  4. a b Karol Morawski (red.): Leksykon Wolski. Warszawa: PTTK Kraj, 1997, s. 228-229. ISBN 83-7005-389-0.
  5. Michał Krasuski: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 305-306. ISBN 978-83-931723-5-1.
  6. Robert Marcinkowski: Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy. Warszawa: Oliwka, 2013, s. 166-167. ISBN 978-83-931203-1-4.
  7. a b c Janusz Sujecki. Rewaloryzacja reliktów awnego browaru Junga przy ulicy Waliców. Pytanie o sens ochrony. „Zeszyty Wolskie”. 4, s. 84-91, 2002. Muzeum Woli. ISSN 83-88477-10-2. 
  8. Mapa Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na marzec 2001 na tle dawnego planu miasta (oprac. Paweł E. Weszpiński i Robert Marcinkowski) [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2001
  9. Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski. Sumienie miasta. „Gazeta Wyborcza”, 7 grudnia 2001. 
  10. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie. Lata 1989–2001. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2002, s. 203. ISBN 83-908950-5-6.
  11. ZARZĄDZENIE NR 2998/2012 r. PREZYDENTA MIASTA STOŁECZNEGO WARSZAWY z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie założenia ewidencji zabytków Miasta Stołecznego Warszawy. . 
  12. Warszawscy baptyści w okresie PRL (1945 – 1989). [dostęp 2013-04-07].
  13. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto Warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: IFiS PAN, 2001, s. 609. ISBN 83-87632-83-X.
  14. Helena Szereszewska: Krzyż i mezuza. Warszawa: Czytelnik, 1993. ISBN 83-07-02214-2.
  15. Alina Winawerowa. Kronika 103 dni. „Dzieje Najnowsze”. VII, nr 1, 1975. ISSN 35716/35568. 
  16. Jerzy S. Majewski: Sztuka w browarze. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 11.12.2009. [dostęp 2013-04-06].

Linki zewnętrzne