Главная страница

Torpedowiec - klasa niewielkich okrętów przeznaczonych głównie do wykonywania ataków torpedowych na okręty nieprzyjaciela. Powstała pod koniec XIX wieku, kiedy to przypadł też szczyt popularności torpedowców. Zastąpione następnie przez inne klasy okrętów, głównie niszczyciele i kutry torpedowe, budowane były i używane już w mniejszych ilościach do okresu II wojny światowej.

Plik:Druzki Ngruev 27633738sP4020228.jpg
Torpedowiec z początku XX wieku - bułgarski "Dryzki"
Rosyjski torpedowiec No.120 (1897, francuskiego typu Dragon, 120 t wyporności)
Rosyjski torpedowiec No.214 (1902, francuskiego typu Cyklon, 150 t wyporności)
Torpedowiec z okresu I wojny światowej - ORP " Mazur" (zdjęcie z okresu 1935-1939, jako szkolny okręt artyleryjski)
Niemiecki torpedowiec "Jaguar" typu 1924 z okresu II wojny św.

Historia

XIX wiek

Protoplastami torpedowców były kutry parowe uzbrojone w miny wytykowe albo miny holowane za okrętem (nazywane również początkowo "torpedami"). O klasie torpedowców można mówić jednakże dopiero po skonstruowaniu torped samobieżnych na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku. Oprócz uzbrajania w torpedy większych okrętów, powstała wówczas koncepcja budowy małych i tanich jednostek, dla których torpedy stanowiły główne lub nawet jedyne uzbrojenie. Pierwszym specjalnie zbudowanym torpedowcem był brytyjski "Lighting" (TB.1) zakładów Thornycroft z 1876[1]. Wkrótce po nim liczne torpedowce zaczęły budować także Francja, Niemcy i inne państwa. Szeroko eksportowane, torpedowce znalazły się na uzbrojeniu praktycznie wszystkich państw posiadających większe marynarki wojenne. Należy mieć na uwadze, że w Polsce wczesne jednostki omawianej klasy określa się naprzemiennie mianem kutrów torpedowych i torpedowców, lecz w miarę ich rozwoju i różnicowania wielkości okrętów, torpedowcami zaczęto określać wyłącznie większe okręty, lepiej uzbrojone i wyposażone w obrotowe wyrzutnie torpedowe. Znanymi producentami na świecie stały się zwłaszcza brytyjskie firmy Thornycroft i Yarrow, niemiecki Schichau w Elblągu i francuski Normand. Okresem największego rozwoju klasy torpedowców i najliczniejszej ich budowy były lata 1880-1905. Wraz z rozwojem techniki, rosła wielkość torpedowców i ich parametry, zwłaszcza szybkość. W niektórych państwach wyróżniano torpedowce 1. i 2., czasami jeszcze 3. klasy, zależnie od ich wielkości, lecz nie był to podział ogólny. Mniejsze spośród torpedowców nadawały się w zasadzie jedynie do działań przybrzeżnych.

Torpedowce końca XIX wieku zwykle miały wyporność normalną od kilkudziesięciu do 200 ton, najczęściej pomiędzy 60 a 150 ton. Uzbrojenie stanowiły 1-3 wyrzutnie torped i, poza najmniejszymi jednostkami, kilka małokalibrowych działek (kalibru do 37-47 mm). Często stosowano jedną stałą wyrzutnię torped na dziobie, ponadto wyrzutnie obrotowe na pokładzie. Typowym kalibrem torped był 356 mm (14 cali), później 450-457 mm (18 cali). Większość osiągała prędkość od 18 do 25 węzłów, mniej liczne były jednostki szybsze (do 31 w - francuski Forban) lub wolniejsze. Długość kadłuba wynosiła najczęściej między 30 a 50 m, był on silnie wydłużony.

Torpedowce były po swoim powstaniu postrzegane jako wyjątkowo groźna broń, dostępna w dużych ilościach dla państw nie będących potęgami morskimi, zdolna zwalczać wielokrotnie większe i droższe pancerniki, stanowiące wówczas podstawę flot. Nacisk na rozwój torpedowców kładła m.in. francuska tzw. młoda szkoła. Z uwagi na to zagrożenie, w latach 90. XIX wieku wykształciły się z torpedowców większe i szybsze okręty torpedowo-artyleryjskie, o silniejszym uzbrojeniu artyleryjskim, przeznaczone początkowo specjalnie do walki z torpedowcami i stąd nazwane klasą kontrtorpedowców, następnie niszczycieli (od "niszczyciel torpedowców"). Dzięki swojej wielkości (od 250-400 ton wzwyż), eliminowały one wspólną wadę torpedowców, jaką była niewielka dzielność morska i wkrótce je zastąpiły, będąc równie zdolne do ataków torpedowych. Wcześniej, od połowy lat 80. w celu walki z torpedowcami budowano też niewielkie kanonierki torpedowe, lecz nie przewyższały one torpedowców prędkością i stąd nie zyskały rozpowszechnienia.

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej i w latach bezpośrednio ją poprzedzających budowano już niewielkie ilości torpedowców i tylko w niektórych państwach. Zostały one wyparte z jednej strony przez silniejsze i bardziej uniwersalne niszczyciele, a z drugiej przez mniejsze i szybsze kutry torpedowe, stanowiące powrót do koncepcji torpedowców jako małych, tanich i szybkich okrętów. W użyciu pozostawały natomiast w większości państw starsze okręty tej klasy, aczkolwiek w dużej mierze do zadań pomocniczych, typu trałowanie min lub jako patrolowce. Nowe jednostki budowano jedynie do operacji przybrzeżnych, gdzie istotne były małe rozmiary, a także dla mniejszych państw. Spośród większych państw, nowo budowały torpedowce podczas wojny tylko Niemcy - serii A do działań we Flandrii oraz Włochy i Austro-Węgry do działań na Adriatyku.

Torpedowce okresu wojny miały wyporność od 100 do nieco powyżej 300 ton i prędkość do 29 węzłów, lecz kaliber ich dział sięgnął 66 mm - 88 mm (należy wspomnieć, że Niemcy, Francuzi i Rosjanie klasyfikowali oficjalnie niszczyciele jako "torpedowce pełnomorskie", "duże torpedowce"[2] lub "torpedowce eskadrowe"[3], lecz zalicza się je powszechnie do niszczycieli).

II wojna światowa

Po I wojnie światowej w dalszym ciągu budowano niewiele nowych torpedowców. Klasa ta jednakże nie zanikła, gdyż traktat londyński z 1930, ograniczający zbrojenia morskie głównych państw, zezwalał na budowę torpedowców o wyporności standardowej do 600 ton bez ograniczeń, nakładając jednocześnie ograniczenia ilościowe na niszczyciele (dla porównania, wyporność niszczycieli tego okresu wynosiła 1200-1800 t). Spowodowało to ograniczony renesans tej klasy i budowę niewielkich ilości nowoczesnych torpedowców przez Włochy (typu Spica i ulepszonych), Francję i Japonię (typu Chidori i jego rozwinięcia) oraz niektóre państwa o mniejszych marynarkach. Oprócz tych państw, nowe torpedowce budowano w III Rzeszy, początkowo z powodu ograniczeń traktatu wersalskiego. Na torpedowce przeklasyfikowano w Niemczech i Włoszech także starsze i mniejsze niszczyciele z okresu I wojny św.

W okresie II wojny światowej torpedowce były jeszcze używane w stosunkowo niewielkich ilościach przez Niemcy, Włochy, Francję i Japonię, głównie do zadań drugorzędnych, np. eskortowych. Po II wojnie światowej klasa ta ostatecznie zanikła, używano jedynie przez pewien czas istniejących okrętów. Jako ostatnie zbudowano duńskie okręty typu Bille, wodowane w latach 1946-1948, lecz wkrótce przebudowane na patrolowce[4].

Torpedowce okresu II wojny światowej miały ok. 600-950 ton wyporności standardowej i prędkość do 35 węzłów. Ich uzbrojenie stanowiło do 6 obrotowych wyrzutni torpedowych kalibru 450-533 mm i do 3 dział kalibru 100-105 mm (japońskie - 120 mm). Wyjątkiem były niemieckie większe okręty typu 1939 (Elbing) (1300 t), klasyfikowane jako "torpedowce floty", lecz będące w istocie małymi niszczycielami[3].

Użycie w Polsce

Polska Marynarka Wojenna posiadała w okresie międzywojennym 6 poniemieckich torpedowców, budowy z okresu I wojny światowej, wycofanych z użytku w tej roli jeszcze w latach 30. z uwagi na przestarzałość: OORP "Kaszub", "Krakowiak", "Kujawiak", "Mazur", "Podhalanin", "Ślązak".

  1. Podawany niekiedy jako pierwszy torpedowiec norweski "Rap" zbudowany w brytyjskich zakładach Thornycroft w 1873, został uzbrojony w torpedy samobieżne dopiero w 1879
  2. niem. Hochseetorpedoboote lub Grosse Torpedoboote
  3. a b Francuzi w okresie międzywojennym klasyfikowali średniej wielkości niszczyciele jako "torpedowce eskadrowe" (torpilleur d'escadre), a jedynie wielkie jako "kontrtorpedowce". Z kolei w języku rosyjskim jedynym określeniem niszczycieli jest "torpedowiec eskadrowy" (eskadriennyj minonosjec, w skrócie: esminec)
  4. Robert Gardiner (editor): Conway's All the world's fighting ships, 1947-1995, Maryland, 1996, ISBN 1557501327

Bibliografia

  • Roger Chesneau, Eugène Kolesnik: Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, London, 1979, ISBN 0-85177-133-5.
  • Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0870219073