Главная страница

Tone
Ilustracja
Historia
Stocznia Sasebo Naval Arsenal
Położenie stępki 17 listopada 1905
Wodowanie 24 października 1907
 Nippon Kaigun
Wejście do służby 15 maja 1910
Wycofanie ze służby 1 kwietnia 1931
Los okrętu zatopiony jako okręt cel 1933
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 4113 t (normalna)
4900 t (pełna)
Długość 113,8 m
Szerokość 14,4 m
Zanurzenie 5,1 m
Napęd
tłokowy silnik parowy o mocy 15 000 KM, 2 śruby
Prędkość 23 węzły
Uzbrojenie
2 działa kal. 152 mm
10 dział kal. 120 mm
3 wyrzutnie torped kal. 457 mm
Załoga 370

Tone (利根) – japoński krążownik pancernopokładowy z okresu I wojny światowej. Do służby we flocie cesarskiej wszedł w 1910 roku. Okręt nazwano imieniem rzeki płynącej na wyspie Honsiu.

Projekt i budowa

W związku z rozpoczęciem przez Japonię wojny z Rosją, w marcu 1904 roku parlament Japonii uchwalił dodatkowy wojenny program budowy okrętów[1][a]. Przewidziano w nim m.in. budowę jednego krążownika pancernopokładowego, tymczasowo oznaczonego jako krążownik II klasy numer „A”[b]. 20 września 1905 roku nadano mu nazwę „Tone”, od rzeki płynącej na wyspie Honsiu[c]. Budowę zlecono stoczni marynarki wojennej (arsenałowi) w Sasebo, przy czym był on pierwszym dużym okrętem zbudowanym w tej stoczni[2]. Był to również pierwszy krążownik zaprojektowany w Japonii, aczkolwiek na bazie konstrukcji brytyjskiej[2]. Projektantem okrętu był główny inspektor konstrukcji okrętów Kondō Motoki z Departamentu Technicznego Marynarki, który swój projekt oparł na wcześniejszym krążowniku zbudowanym w Wielkiej Brytanii „Yoshino[2]. Był to zarazem ostatni japoński krążownik, na którym zastosowano tłokową maszynę parową[3]. Cechą odróżniającą okręt od wcześniejszych konstrukcji, z dziobnicą taranową, był zastosowany po raz pierwszy dziób kliprowy, który tworzyły wygięte burty, nadające dziobowi kielichowaty kształt[2]. Rozwiązanie to w późniejszych latach powszechnie stosowano na japońskich okrętach. Zmieniono także formę rufy[4].

Stępkę pod budowę okrętu położono już po zakończeniu działań wojennych 17 listopada 1905 roku[5][d]. Budowa przedłużała się z powodów finansowych oraz małego doświadczenia stoczni w budowie okrętów tej wielkości[2]. Wodowanie nastąpiło 24 października 1907 roku, wejście do służby 15 maja 1910 roku[6][e]. Klasyfikowany był oficjalnie jako krążownik II klasy (nitō jun’yōkan; o wyporności poniżej 7000 t)[7].

Planowano budowę drugiego okrętu tego typu, ale zrezygnowano z jego zamówienia z powodów finansowych[8]. Rozwinięciem typu Tone stał się natomiast typ Chikuma[9].

Opis

Uzbrojenie

Typowo dla krążowników tej wielkości budowanych w tym czasie na świecie, „Tone” posiadał mieszaną artylerię główną, składającą się z dwóch pojedynczych dział kalibru 152 mm Typ 41 i dziesięciu dział kalibru 120 mm Typ 41. Działa były rozmieszczone również typowo, na pojedynczych podstawach osłoniętych maskami: po jednym dziale 152 mm na pokładzie dziobowym i rufowym oraz po pięć dział 120 mm na każdej z burt na śródokręciu[10]. Pierwsze z wymienionych dział miały rzeczywisty kaliber 152,4 mm (początkowo oznaczany oficjalnie jako 6 cali, a od 1917 roku jako 15 cm) i długość lufy 45 kalibrów (L/45)[11][f]. Kąt podniesienia lufy dla tych dział (na krążownikach typu Chikuma) wynosił do +18°, co pozwalało na osiągnięcie donośności do 14 800 m[12]. Masa pocisków wynosiła 45,4 kg[13]. Działa kalibru 120 mm (początkowo oznaczanego jako 4,7 cala, a od 1917 roku jako 12 cm) miały lufę o długości 40 kalibrów (L/40)[11]. Masa pocisków wynosiła 20,4 kg[14]. Według niektórych publikacji, wkrótce po wejściu do służby zdjęto dwa działa 120 mm[15].

Uzbrojenie pomocnicze stanowiły dwa działa kalibru 76,2 mm (oznaczanego jako 3 cale lub 8 cm) Typ 41 umieszczone na burtach, po obu stronach komina nr 1[16]. Ich długość lufy wynosiła L/40[15]. W latach 20. działa te zamieniono na dwa działa przeciwlotnicze 8 cm (76,2 mm) Typ 3[8]. Długość lufy wynosiła 40 kalibrów, kąt podniesienia od -5° do +75°, maksymalna donośność 10 800 m i skuteczny pułap 5300 m[17]. Masa ich pocisków wynosiła 5,99 kg, a szybkostrzelność do 13 strz./min[17]. Uzbrojenie uzupełniały dwa karabiny maszynowe kalibru 6,5 mm Maxim[18].

Okręt miał ponadto trzy stałe nadwodne wyrzutnie torped kalibru 45 cm z sześcioma torpedami Typ 44[18]. Rzeczywisty kaliber wynosił 18 cali (457 mm)[10]. Umieszczone były w kadłubie w części rufowej: jedna skierowana do tyłu, strzelająca przez stewę rufową i dwie skierowane na burty[10]. Torpedy, o długości 5,39 m, przenosiły 110 kg materiału wybuchowego i miały zasięg 4 km przy prędkości 35 węzłów lub 8 km przy 26 węzłach (Typ 44 Nr 2)[19].

Do walki nocnej okręt miał 4 reflektory średnicy 90 mm Siemens-Schuckert[18].

Opancerzenie

Opancerzenie kadłuba było typowe dla krążowników pancernopokładowych. Główną ochronę stanowił wewnętrzny pokład pancerny, o trapezowym przekroju poprzecznym, umieszczony w rejonie linii wodnej. Boczne skosy pokładu, nachylone pod kątem 30°, dochodziły do burt, a nad nimi były zasobnie węglowe, zwiększające odporność[20]. Pokład pancerny najgrubszy był w centralnym odcinku o długości 66,75 mm[20]. Wykonany był z „miękkiej” stali konstrukcyjnej o grubości do 38 mm, a dodatkowo na skosach, na szerokości 2,6 m, była druga warstwa stali niklowej o grubości 38 mm, dająca łączną grubość 76 mm[10].

Ponadto, opancerzone płytami ze stali Kruppa o grubości 102 mm było cylindryczne stanowisko dowodzenia w nadbudówce dziobowej[21]. Dodatkowo przedziały wyrzutni torpedowych na burtach i rufie były z boków chronione pancerzem ze stali Kruppa grubości 25,4 mm (na poszyciu burt grubości 12,7 mm stali)[22]. Ogółem opancerzenie miało masę 458 ton (11,16% wyporności normalnej)[22].

Opis ogólny

„Tone” w 1911 w Portsmouth

Krążownik „Tone” miał sylwetkę uważaną za ładną, której wyróżniającymi elementami był silnie wygięty kliprowy dziób, rufa z duży nawisem oraz trzy wysokie pochylone kominy i pochylone maszty[23]. Typowo dla krążowników tego okresu, kadłub miał podniesiony pokład dziobowy i rufowy, z podwyższonym nadburciem między nimi na śródokręciu, a nadbudówki były zredukowane do minimum. Burty były lekko nachylone do wewnątrz[24]. Na pokładzie dziobowym było umieszczone działo dziobowe 15 cm, dalej krótka, niewielka nadbudówka, ze skrzydłami mostka, a za nią maszt dziobowy. Po obu stronach masztu na pokładzie dziobowym umieszczone były działa kalibru 12 cm, które mogły teoretycznie strzelać do przodu[24]. Za uskokiem pokładu na śródokręciu znajdowały się w równych odstępach trzy pochyłe kominy, a dalej maszt rufowy[24]. Maszty były pochylone, rozbudowane, ze stengami i rejami[24]. Na pokładzie górnym na śródokręciu rozmieszczone były na każdej z burt, za obniżonymi nadburciami, po cztery działa kalibru 12 cm[24]. Dzięki wcięciom ścian rufówki, ostatnie działa mogły teoretycznie strzelać na wprost do tyłu[24]. Na pokładzie rufówki znajdowała się mała nadbudówka z platformą reflektorów, a dalej rufowe działo 15 cm[24]. Okręt przenosił na śródokręciu, po bokach kominów 9 łodzi różnej wielkości[22][24]. Załoga liczyła 370 osób[22].

Konstrukcja kadłuba i wymiary były zbliżone do krążownika „Yoshino”, z różnicą w postaci zastosowania odmiennego dłuższego dziobu (wystającego na 4,9 m od przedniego pionu) i dłuższej rufy z dużym nawisem, całkowicie zmieniających sylwetkę okrętu[23]. Stosunek długości do szerokości wynosił 7,92:1[18]. Okręt miał długość całkowitą 122,83 m, na linii wodnej 113,84 m, a między pionami 109,73 m[18]. Szerokość maksymalna wynosiła 14,38 m, a średnie zanurzenie sięgało 5,08 m[18]. Wyporność normalna projektowa wynosiła 4100 ts (długich ton), rzeczywista wyporność normalna była zbliżona (4113 ts)[18][g]. Brak jest natomiast danych co do wyporności pełnej[18]. Kadłub wykonany był głównie ze zwykłej stali konstrukcyjnej[10]. Wysokość metacentryczna wynosiła 0,78 m[18].

Służba

„Tone” w 1918 roku

Po wejściu do służby, 15 lipca 1910 roku „Tone” został przydzielony do japońskiej 1 Floty, a od 1 grudnia 1910 do 2 Floty[3]. Pierwszą misją okrętu był udział w uroczystościach w Wielkiej Brytanii z okazji koronacji króla Jerzego V i rewii morskiej w Spithead 24 czerwca 1911 roku, wraz z krążownikiem pancernym „Kurama[3]. Po wybuchu I wojny światowej „Tone” w ramach 2 Floty w 1914 roku wziął udział w oblężeniu Qingdao[25]. Między innymi, 28 sierpnia korygował przez radio ostrzał bazy przez pancerniki[26].

Następnie krążownik przydzielono do japońskiej 3 Floty, w ramach której stacjonował w Singapurze, skąd wypływał na patrole mające ochraniać szlaki żeglugowe przed atakami niemieckich rajderów i u-bootów.

30 listopada 1929 wycofano go do rezerwy[9]. Okręt skreślono z listy floty 1 kwietnia 1931 roku i przekształcono na hulk pod oznaczeniem Haikan No.2[9]. 30 kwietnia 1933 roku został zatopiony jako okręt-cel przez lotnictwo w zatoce Amami[9].

Uwagi

  1. Według starszych publikacji, okręt przewidziany był w planie rozbudowy floty z 1903 roku. Jentschura, Jung i Mickel 1976 ↓, s. 103, Gardiner i Gray (red.) 1985 ↓, s. 236. Według , istotnie w planie z 1903 roku przewidywano budowę dwóch krążowników II klasy, które jednak zamieniono na dwa niszczyciele i kanonierkę.
  2. Według Lacroix 1997 ↓, s. 2 okręt nosił tymczasowe oznaczenie A gō („numer A” – alfabet łaciński był sporadycznie używany w japońskim nazewnictwie, por. Myszor 2014 ↓, s. 7-8). Według Myszor 2014 ↓, s. 175 natomiast nosił oznaczenie (również odpowiadające pierwszej literze alfabetu w systemie jikkan).
  3. Nazwany 20 września 1905 według Lacroix 1997 ↓, s. 786 i Myszor 2014 ↓, s. 176, natomiast Lacroix 1997 ↓, s. 2 podaje 30 września 1905.
  4. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 2 i 786 podaje datę położenia stępki 27 listopada 1905.
  5. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 786 podaje datę wodowania 27 października 1907.
  6. Działa L/45 m.in. według Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 7, 786 i Gardiner i Gray (red.) 1985 ↓, s. 236. Niektóre publikacje podają działa L/50 (Jentschura, Jung i Mickel 1976 ↓, s. 103, Myszor 2014 ↓, s. 175).
  7. Okręty japońskie projektowane były według używanej wówczas w Japonii brytyjskiej miary wyporności „normalnej” (obejmującej okręt z 1/4 paliwa, 3/4 amunicji, zredukowanymi innymi zapasami i bez rezerwy wody kotłowej), wyrażonej w długich tonach angielskich (ts) = 1016 kg. Miarę tę zastąpiła wyporność standardowa, wyliczana jedynie dla potrzeb traktatowych, w takich samych jednostkach (ts). (Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 725, 732)
Błąd w przypisach: Znacznik <ref> zdefiniowany w <references> ma atrybut grupowania „uwaga”, który nie występuje wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW

Przypisy

  1. Lacroix 1997 ↓, s. 2.
  2. a b c d e Lacroix 1997 ↓, s. 4.
  3. a b c Lacroix 1997 ↓, s. 7.
  4. Lacroix 1997 ↓, s. 6.
  5. Gardiner i Gray (red.) 1985 ↓, s. 236, Myszor 2014 ↓, s. 175
  6. Gardiner i Gray (red.) 1985 ↓, s. 236, Myszor 2014 ↓, s. 175, Jentschura, Jung i Mickel 1976 ↓, s. 103
  7. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 17, 2.
  8. a b Myszor 2014 ↓, s. 175.
  9. a b c d Myszor 2014 ↓, s. 176.
  10. a b c d e Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 7.
  11. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 732, 786.
  12. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 8-9.
  13. Tony DiGiulian: 6"/45 (15.2 cm) Elswick, 6"/45 (15.2 cm) 41st Year Type, 15 cm/45 (6") 41st Year Type (ang.). NavWeaps, 04-03-2014. [dostęp 2019-10-15].
  14. Tony DiGiulian: 4.7-inch (12 cm) QF Marks I to IV, 120 mm (4.7") Models 1889, 1891 and 1893, 4.7"/40 (12 cm) Type 41 (ang.). NavWeaps, 04-03-2014. [dostęp 2019-10-15].
  15. a b Gardiner i Gray (red.) 1985 ↓, s. 236.
  16. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 7, 732.
  17. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 65.
  18. a b c d e f g h i Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 786.
  19. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 778.
  20. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 6-7.
  21. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 788.
  22. a b c d Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 787.
  23. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 6.
  24. a b c d e f g h Na podstawie rysunków Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 5-6
  25. Tsingtao Campaign ↓.
  26. Michał Jarczyk. Niemiecka kolonia Tsingtau w 1914 roku. „Okręty Wojenne”. Nr 3/2016. XXVI (137), s. 13, maj-czerwiec 2016. 

Bibliografia

  • Robert Gardiner, Randal Gray (red.): Conway's All The World's Fighting Ships 1906-1921. Londyn: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.)
  • Eric Lacroix, Linton Wells: Japanese Cruisers of the Pacific War. London: Chatham Publ, 1997. ISBN 1-86176-058-2. OCLC 222107331. (ang.)
  • Tsingtao Campaign (ang.). gwpda org. [dostęp 2017-07-31].
  • Oskar Myszor: Cesarstwo Japonii. Tom I. Pancerniki, lotniskowce i krążowniki. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne, 2014, seria: „Okręty Wojenne”. Numer specjalny 47. ISBN 978-83-61069-26-3.
  • Hansgeorg Jentschura, Dieter Jung, Peter Mickel: Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945. Naval Institute Press, 1976. ISBN 0-87021-893-X. (ang.)