Главная страница

Szkolne lata Toma Browna
Tom Brown’s Schooldays
Ilustracja
Okładka 6-tego, angielskiego wydania, 1911
Autor Thomas Hughes
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Język angielski
Data wydania 1857
Wydawca Macmillan & Co.
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1913
Wydawca Wieczory Rodzinne

Szkolne lata Toma Browna (ang. Tom Brown’s Schooldays lub Tom Brown’s School Days, spotykana także pod nazwami Tom Brown at Rugby, School Days at Rugby oraz Tom Brown’s School Days at Rugby) – powieść Thomasa Hughesa z 1857 roku, której historia rozgrywa się w latach 30. XIX wieku w Rugby School.

Geneza

Powieść została pierwotnie opublikowana pod tytułem by an Old Boy of Rugby. W dużej mierze oparta jest na doświadczeniach autora, który uczęszczał do Rugby School w latach 1834–1842. Postać Toma Browna wzorowana jest na osobie brata pisarza, Georgeu Hughesie, który również uczył się w tej szkole. Szkoła z internatem znajduje się w mieście Rugby, w środkowej Anglii we wschodniej części hrabstwa Warwickshire, nad rzeką Avon. W czasach gdy uczęszczali do niej bracia Hughes była przeznaczona tylko dla chłopców[1][2].

Najbardziej znanym dyrektorem szkoły był duchowny anglikański Thomas Arnold, który zarządzał szkołą w latach 1828-1842. Stworzył modelową szkołę brytyjskiej edukacji opartą na rywalizacji sportowej jako wyraz ducha chrześcijańskiej męskości[3]. Koncepcja ta spotkała się z dużą popularnością wśród Brytyjczyków i zapoczątkowała narodziny społecznego rozwoju ruchu o nazwie „Muskularne Chrześcijaństwo” (Muscular Christianity)[3][4][5]. Dyrektor Thomas Arnold jest jedną z postaci występujących w powieści pod niezmienionym nazwiskiem. Uważa się także, że postać Georgea Arthura oparta jest na Arthurze Penrhynie Stanleyu, który uczył się w Rugby School w tym czasie co autor[6].

Kontynuacyjną powieści jest wydana w 1861 roku książka Tom Brown w Oxfordzie[7].

Fabuła

Pierwsze rozdziały ukazują beztroskie życie Toma Browna w rodzinnym Vale of White Horse i pierwszy rok nauki w lokalnej szkole. W wyniku epidemii gorączki dzieci odesłane są do domów a jedenastoletni Tom zostaje przeniesiony do szkoły z internatem - Rugby School. Początkową całą uwagę chłopca pochłaniają psoty i sporty. Umiejętne i rozumne postępowanie dyrektora sprawia, że Tom zmienia się[8]. Kształtuje się jego charakter, zaczyna przykładać wagę do takich cech jak odwaga i obowiązkowość. Powierzona mu opieka nad młodszym kolegą Georgem Arthurem wywołuje chęć dawania dobrego przykładu i roztaczania opieki nad słabszymi[5][8]. Rozmaite rozrywki i zawody sportowe stają się kluczowym elementem życia szkolnego i moralnego. Odbywający się na początku książki mecz rugby stanowi dla chłopców okazję do pokazania swojej waleczności i odwagi. Z kolei ostatni mecz krykieta, rozgrywany pod koniec powieści, kiedy Tom i jego koledzy mają pod osiemnaście lat i niebawem opuszczą szkołę, ukazuje dojrzałość dystyngowanych młodych dżentelmenów. Rywalizują ze sobą z dużą wprawą i honorem, nawet najmniej wysportowani chłopcy prezentują godne podziwu opanowanie i wytrwałość co zawdzięczają szkole. Najważniejsza jest sama gra a nie zwycięstwo, dlatego mecz krykieta kończy się wraz z zapadnięciem mroku honorową porażką drużyny z Rugby[5].

Wpływ

Ilustracja Godefroya Duranda z francuskiego wydania z 1875

Książka należy do nurt powieści realistycznej i stanowi przykład gatunku powieści szkolnej[2]. Powieść szkolna, ma w literaturze angielskiej długą tradycję, sięgającą osiemnastego wieku. Najbardziej znane są Szkolne lata Toma Browna Thomasa Hughesa oraz W świecie dziewcząt Elisabeth Thomasiny Meade (1886) przeznaczona głównie dla młodych czytelniczek[9].

Powieść Hughesa znacznie wpłynęła na rozwój gatunku, a motyw rywalizacji sportowej pomiędzy internatowymi domami, walka z łobuzami prześladującymi słabszych, wymagający, ale mądry dyrektor, powraca w wielu późniejszych powieściach tego gatunku, takich jak np. Stalky i spółka Rudyarda Kiplinga (1899)[2]. W 1898 roku Clement King Shorter, brytyjski dziennikarz i krytyk literacki, przygotował dla magazynu literackiego „The Bookman” listę 100 najlepszych powieści wszech czasów, wśród których znalazła się także powieść Szkolne lata Toma Browna[10]. Powieść miała także wpływ na karierę popularnego w XIX w. angielskiego krykiecistę Williama Gilberta "WG" Grace'a[5].

Książka była jedną z inspiracji J.K. Rowling do napisania cyklu książek o Harrym Potterze. Pierwsza powieść z siedmiotomowego cyklu autorstwa angielskiej powieściopisarki – Harry Potter i Kamień Filozoficzny, ma wiele bezpośrednich nawiązań do struktury i tematu dzieła Thomasa Hughesa[11].

W Japonii Szkolne lata Toma Browna były jednym z najpopularniejszych podręczników języka angielskiego dla uczniów szkół średnich w okresie Meiji[12]. W 1899 roku skrócona wersja książki (z pominięciem dziewiątego rozdziału części pierwszej oraz piątego i siódmego rozdziału części drugiej) została opublikowana w tłumaczeniu japońskim. Drugie dwuczęściowe japońskie tłumaczenie Tsurumatsu Okamoto i Tomomasa Murayama pojawiło się w latach 1903 i 1904. Wersje te, oprócz poprzednich pominięć, pomijały również scenę opisującą mecz krykieta z powodu nieznajomości zasad tej gry przez tłumaczy[12]. Trzecie częściowe tłumaczenie powieści, składające się wyłącznie z pierwszej części książki, zostało wydane w 1912 roku przez Nagao Tachibanę. Czwarte tłumaczenie, również skrócone przez Sada Tokinoya, opublikowano w 1925 roku[12]. Pełne tłumaczenie powieści ukazało się dopiero w 1947 roku[12].

Polskie wydanie

Ilustracja z 6-tego, angielskiego wydania, 1911

Pierwsze polskie wydanie, zatytułowane Lata szkolne Toma Browna, ukazało się niewielkim nakładem Wieczorów Rodzinnych w 1913 roku[13][14]. W 1933 roku Księgarnia J. Przeworskiego wydała nakład pod tytułem: Szkolne lata Toma Brown’a: powieść dla młodzieży, w przekładzie Władysławy Wielińskiej i z ilustracjami Zuli Szretterówny[15][16]. Zawartość książki podzielona była na dwie części[17]:

  • Część 1:
    • W drodze do Rugby
    • Rugby i piłka nożna
    • Po meczu
    • Przywykanie do jarzma
    • Wojna o niepodległość
    • Wypadki
  • Część 2:
    • Punkt zwrotny
    • Nowy
    • Arthur zawiera przyjaźń
    • Miłośnicy ptaków
    • Walka
    • Choroba Arthur'a
    • Wahania i wątpliwości
    • Ostatni mecz.

Ekranizacje

Powieść Thomasa Hughesa doczekała się kilku ekranizacji:

Przypisy

  1. Thomas Hughes (ang.). britannica.com. [dostęp 2019-07-15].
  2. a b c Monika Mazurek: Historia literatury dziecięcej w Wielkiej Brytanii. Encyklopedia Dzieciństwa. [dostęp 2019-07-18].
  3. a b Emilia Szantiło: Szkoła w Rugby. Idee i praktyka pedagogiczna Thomasa Arnolda. Uniwersytet Warszawski. [dostęp 2019-07-18].
  4. Nowości - filologie obce. Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. [dostęp 2019-07-18].
  5. a b c d Oldstone-Moore 2017 ↓.
  6. Edmund Prothero Rowland: Stanley, Arthur Penrhyn (ang.). Dictionary of National Biography, 1885-1900, Volume 54. [dostęp 2019-07-18].
  7. Tom Brown’s School Days (ang.). britannica.com. [dostęp 2019-07-15].
  8. a b Mierzyńska 1934 ↓.
  9. Lidia Błaszczyk. Świat książki dziecięcej. „Poradnik Bibliotekarza Nr 2/2004”, s. 16. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. 
  10. Lista 100 najlepszych powieści wszech czasów sporządzona w 1898 roku. Booklips.pl. [dostęp 2019-07-18].
  11. David K. Steege, Harry Potter, Tom Brown, and the British School Story, The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon, s. 141–156.
  12. a b c d Iko Abe, Muscular Christianity in Japan: The Growth of a Hybrid, The International Journal of the History of Sport, vol. 23, issue 5, 2006, s. 714–738.
  13. Lata szkolne Toma Browna. Books.google.pl. [dostęp 2019-07-18].
  14. Szkolne lata Toma Browna Thomas Hughes. Lubimyczytac.pl. [dostęp 2019-07-18].
  15. Małgorzata Barańska, Anna Bobrowicz, Katarzyna Gołębiowska: Bibliografia Polska 1901–1939, Tom 12. Biblioteka Narodowa, 2009. s. 131. [dostęp 2019-07-18].
  16. Szkolne lata Toma Browna. Biblionetka.pl. [dostęp 2019-07-18].
  17. Hughes Thomas - Szkolne lata Toma Brown'a. RARA AVIS. [dostęp 2019-07-18].
  18. Tom Brown’s Schooldays (1916) (ang.). imdb.com. [dostęp 2019-07-15].
  19. Tom Brown’s School Days (1940) (ang.). imdb.com. [dostęp 2019-07-15].
  20. Tom Brown’s Schooldays (1951) (ang.). imdb.com. [dostęp 2019-07-15].
  21. Tom Brown’s Schooldays (serial telewizyjny) (ang.). imdb.com. [dostęp 2019-07-15].
  22. Tom Brown’s Schooldays (2005) (ang.). imdb.com. [dostęp 2019-07-15].

Bibliografia

Linki zewnętrzne