Главная страница

Szczyr trwały
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd malpigiowce
Rodzina wilczomleczowate
Rodzaj szczyr
Gatunek szczyr trwały
Nazwa systematyczna
Mercurialis perennis L.
Sp. pl. 2:1035. 1753

Szczyr trwały (Mercurialis perennis) – gatunek byliny należący do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Występuje w lasach Eurazji i w północnej Afryce. W Polsce roślina dość pospolita od niżu po niższe położenia górskie.

Rozmieszczenie geograficzne

Szczyr trwały Występuje na rozległych obszarach Europy, w Azji Zachodniej i na Kaukazie oraz w północnej Afryce[2]. Północna granica jego zasięgu biegnie przez Irlandię, Szkocję, południową Norwegię, środkową część Szwecji, południowe krańce Finlandii i dalej przez Rosję. Południowa granica zwartego zasięgu biegnie od Pirenejów poprzez Półwysep Apeniński i Bałkański. Nieliczne stanowiska gatunek posiada na Półwyspie Iberyjskim i na Wyspach Kanaryjskich, w północnej Afryce, w Azji Mniejszej, w rejonie Kaukazu i w północnym Iranie. Jako gatunek zawleczony występuje także w Australii[3][4]. W Polsce roślina dość pospolita od niżu, zwłaszcza na południu[5], po niższe położenia górskie. Rzadziej notowana w niektórych regionach (np. na północnym Mazowszu)[6]. W Europie Środkowej występuje na wysokościach do 2000 m n.p.m.[4], w Polsce w Tatrach najwyżej rośnie w Strzystarskim Żlebie na wysokości 1640 m n.p.m., poza tym w Karkonoszach do 1100 m, w Bieszczadach Zachodnich po 1160 m n.p.m.[7]

Morfologia

Roślina owocująca
Kwitnący szczyr – okaz męski
Pokrój
Roślina o wzroście klonalnym, tworząca rozległe i gęste, często jednogatunkowe kobierce, w których zagęszczenie pędów nadziemnych osiąga do 350, czasem nawet do 500 na 1 m2[4].
Część podziemna
Posiada długie, cienkie, czołgające się i rozgałęzione kłącze, w węzłach wyraźnie zgrubiałe[7]. Mają one 2–3 mm średnicy i rosną na głębokości 2–5 cm[4].
Łodyga
Wzniesiona, czterokanciasta z dwoma ostrymi kantami stanowiącymi listewkowate oskrzydlenia zbiegające od nasad liści. Łodyga jest nierozgałęziona, naga lub tylko słabo owłosiona krótkimi włoskami. Osiąga wysokość 10-45 cm, rzadko do 65 cm. W dolnej części z wydłużonymi międzywęźlami, w górnej ze skróconymi[4]. Za młodu pędy są często fioletowo nabiegłe[7].
Liście
Asymilacyjne są podługowato-jajowate do eliptycznych (wyższe bardziej wydłużone, dolne szersze), o długości 2-3 razy większej od szerokości (do 14 cm długości i 6 cm szerokości), o zwężonych nasadach, zaostrzonych wierzchołkach oraz karbowano ząbkowanych i orzęsionych brzegach. Ogonki liściowe krótkie – do 1 cm długości. Liście są nagie lub przylegająco owłosione i mają niewielkie (długości ok. 2 mm), owalnolancetowate i błoniaste przylistki. Ulistnienie naprzeciwlegle. Na pędzie występuje do 12 par liści asymilacyjnych[4]. W dolnych 2-3 węzłach wyrastają błoniaste liście łuskowate, które niekiedy zrastają się trójkątnymi przylistkami, tak że wyglądają na trójklapowe[7].
Kwiaty
Roślina dwupienna. Kwiaty rozwijają się na pędach płodnych, mających zwykle niewielki udział wśród pędów nadziemnych. Niepozorne zielone kwiaty zebrane są w niewielkie, przerywane kwiatostany wyrastające z kątów liści na szczycie łodygi. Kwiaty męskie tworzą kwiatostany złożone – skupione są w kłębiki zebrane w luźne grona. Pojedynczy kwiat męski wyrasta na szypułce długości 1-2 mm, składa się z 3-4 zielonych listków okwiatu o średnicy 4–5 mm i 8-28 pręcików. Pylnik i pyłek jest żółty, nitka cienka. Kwiaty żeńskie wyrastają po 2–6 w kwiatostanach krótszych niż męskie. Mają 3 listki okwiatu i słupek z dwoma rozpostartymi szyjkami zakończonymi znamionami. Szczeciniasto omszona zalążnia dwukomorowa zawiera w każdej komorze pojedynczy anatropowy zalążek. Występujące w kwiatach żeńskich dwa szczątkowe pręciki (prątniczki) są wykształcone jako miodniki[4][7].
Owoc
Biszkoptowatego kształtu, pokryta szczecinami, dwunasienna torebka o szerokości 6-8 mm i długości 3,5–5 mm. Nasiona kuliste o średnicy 2,5–3,5 mm, szare i brodawkowane. Zawierają białawy elajosom[4][7].

Biologia

Rozwój

Bylina, geofit. Kwitnie od kwietnia do maja, rzadko do czerwca[5]. Dawniej uważano, że jest wiatropylna, później jednak zaobserwowano, że zapylana jest przez drobne muszki, które czasami siadają na jej pręcikach[3]. Po przekwitnieniu kwiatostany odpadają, a liście powiększają swoje rozmiary[7] i stają się ciemniejsze[8]. Nasiona posiadają elajosom i rozsiewane są przez mrówki.

Co roku w czerwcu, w kącie łuskowatych liści u podstawy wzniesionych pędów nadziemnych zawiązują się pod ziemią haczykowate pędy inicjalne o długości poniżej 1 cm. Do grudnia te zawiązki przyszłorocznych pędów wydłużają się rosnąc tuż pod powierzchnią gruntu. Wiosną kolejnego roku z wygiętego ku górze końca takiego kłącza wyrasta pęd nadziemny, a z jego podstawy korzenie przybyszowe[4].

Rośliny po zebraniu i wysuszeniu zwykle niebieszczeją[8].

Roślina trująca: spożycie większych ilości powoduje ospałość, wymioty i biegunkę.

Ekologia

Siedlisko

Szczyr trwały rośnie w miejscach cienistych, zarówno w lasach, jak i zaroślach, a nawet zbiorowiskach wysokich bylin. Jest rośliną wymagającą świeżych, głębokich gleb. Preferuje gleby o różnej genezie wykształcone na podłożu wapiennym. Lepiej rośnie w glinach niż na piaskach i torfach, gdzie korzeni się pływko i rośnie słabo. Podobnie ograniczony wzrost jest na glebach o niskim pH. W Czechach i Szwecji obserwowano ustępowanie tego gatunku w obszarach znajdujących się wpływem kwaśnych opadów. Szczyr trwały wymaga gleb próchnicznych, zawierających co najmniej 5%, ale też nie więcej jak 19% materii organicznej. Optymalne są miejsca wilgotne, nie znosi stagnowania wody, miejsc bardzo mokrych i suchych (w niekorzystnych warunkach wodnych nie zakwita). Różnie gatunek ten jest klasyfikowany ze względu na wymagania odnośnie dostępności związków azotu i fosforu. Wiele źródeł określa gatunek jako azotolubny, podczas gdy inni autorzy wskazują na częstą obecność szczyru na stanowiskach ubogich lub przeciętnych pod względem dostępności związków azotu i fosforu. Wskazuje się na podobną kondycję gatunku zarówno na stanowiskach ubogich, jak i silnie zeutrofizowanych, np. w sąsiedztwie silnie nawożonych pól i łąk. Wykazuje on także wysoką tolerancję na zanieczyszczenie gleb metalami ciężkimi, co pozwala utrzymywać się temu gatunkowi w obszarach o długiej tradycji przemysłowej i górniczej[4].

Łan kwitnących roślin męskich

Fitosocjologia

Szczyr trwały rośnie w Europie w różnorodnych zbiorowiskach leśnych z klas Querco-Fagetea i Alnetea glutinosae, a także w zbiorowiskach zaroślowych na żyznych siedliskach z dominacją leszczyny lub tarniny[4] oraz w mieszanych borach jodłowych Abietum polonicum[7]. W Europie Środkowej uznawany jest za gatunek charakterystyczny dla rzędu buczyn (O.) Fagetalia[9]. Występuje także w zbiorowiskach wysokich bylin i traw, zwłaszcza na glebach wapiennych, na stokach o wystawie północnej. W Zachodniej Europie oraz na obszarach subalpejskich w Europie Środkowej jest stałym lub częstym gatunkiem w zbiorowiskach łąk świeżych w takich miejscach, z wysokim porostem rajgrasu wyniosłego i barszczu zwyczajnego, nierzadko rośnie także w zbiorowiskach ziołoroślowych z pokrzywą zwyczajną[4].

Oddziaływanie międzygatunkowe

Silny, klonalny wzrost szczyru trwałego na optymalnych dla tego gatunku siedliskach wiąże się z tworzeniem zwartych płatów, znacznie ograniczających dostęp światła do dna lasu. Istnieją doniesienia wskazujące silną konkurencję szczyru jako ograniczającą występowanie innych gatunków. Z drugiej strony podkreśla się także odporność tego gatunku na czynniki stresowe i zdolność do utrzymywania się na stanowiskach w miejscach ekspansji silnie rosnących bylin, takich jak pokrzywa zwyczajna i wierzbówka kiprzyca[4].

Sprzyja temu gatunkowi udział w drzewostanie gatunków o liściach ulegających szybkiej dekompozycji (np. wiązów), podczas gdy dominacja dębów, których liściasta ścioła utrzymuje się do wiosny w stanie słabo rozłożonym, ogranicza siłę jego wzrostu[4].

Do czynników ograniczających rozpowszechnienie szczyru należy intensywne żerowanie roślinożerców. W przypadku wzrostu pogłowia zwierzyny płowej obserwowano spadek liczebności szczyru[4].

Systematyka i zmienność

Mercurialis perennis jest w świetle badań molekularnych najbliższej spokrewniony z M. letocarpa (włączanym do gatunku jako odmiana M. perennis var. letocarpa) oraz M. ovata. Grupą siostrzaną dla tych euroazjatyckich gatunków jest klad obejmujący 8 gatunków wschodniośródziemnomorskich[4].

Szczyr trwały jest gatunkiem morfologicznie zmiennym. Wyróżnia się 3 odmiany i 6 form, które nie są jednak trwałe i kształtują się pod wpływem czynników środowiskowych[4].

Odmiany[4]
  • var. genuina Muller-Aarg. – liście nagie od góry, od spodu rzadko owłosione, tylko na nerwach, zwłaszcza na żyłce centralnej,
  • var. salisburyana Mukerji – liście sztywniejsze i ciemniejsze niż u typu, na brzegu głębiej piłkowane, krótkoogonkowe, znamię krótsze i skierowane do góry,
  • var. leiocarpa Mukerji – zalążnia i owoc nagi – takson czasem podnoszony do rangi gatunku – Mercurialis leiocarpa Sieb. & Zucc. Występuje we wschodniej Azji[10].
Formy[4]
  • f. silvatica – liście wydłużone, eliptyczno-lancetowate, z wyraźnym użyłkowaniem,
  • f. ovifolia – liście jajowate do jajowato-lancetowatych, krótkoogonkowe i zwykle nieco zwisające,
  • f. angustifolia – liście wąskie, lancetowate, grubsze i silniej owłosione niż u typu,
  • f. robusta – rośliny okazałe, z liśćmi do 15 cm długości i ponad 5 cm szerokości, nasiona o średnicy ponad 4 mm,
  • f. saxicola – liście podługowato-eliptyczne, 4-5 razy dłuższe i obustronnie silniej owłosione niż u typu,
  • f. variegata – forma pstrolistna – na liściach żółtawe i białawe plamy.

Zagrożenia i ochrona

Zasoby i rozpowszechnienie szczyru trwałego jest odwrotnie proporcjonalne do intensywności użytkowania gospodarczego lasów. Gatunek najbardziej obficie i często rośnie w lasach chronionych wyłączonych z użytkowania. Roślina ta jest też bardzo wrażliwa na wydeptywanie. Złamanie łodygi nie inicjuje wzrostu nowego pędu i zmniejsza szanse jego rozwoju w kolejnym roku. Intensywne wydeptywanie eliminuje ten gatunek już w ciągu 1 lub 2 lat[4].

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-14].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-01-10].
  3. a b Tadeusz Traczyk: Rośliny lasu liściastego. Warszawa: PZWS, 1959.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Richard G. Jefferson. Biological Flora of the British Isles: Mercurialis perennis L.. „Journal of Ecology”. 96, 2, s. 386–412, 2008. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2007.01348.x. 
  5. a b Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 198. ISBN 978-83-7073-649-1.
  6. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  7. a b c d e f g h Adam Jasiewicz (red.): Flora polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1992, s. 135. ISBN 83-85444-06-8.
  8. a b Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 302. ISBN 83-01-00129-1.
  9. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  10. Mercurialis leiocarpa (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-03-08].