Главная страница

Sylwester
Symeon Hulewicz-Wojutyński
biskup przemyski
Ilustracja
Wizerunek władyki Sylwestra w Pałacu Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu.
Kraj działania Rzeczpospolita Obojga Narodów
Data i miejsce śmierci 31 maja 1645
Kamieniec Podolski
biskup przemyski
Okres sprawowania 1635–1637
1641–1643
Wyznanie prawosławie
Kościół Patriarchat Konstantynopolitański
Nominacja biskupia 14 marca 1635
Zwierzchnik restytuowanego kościoła prawosławnego i poplecznik Hulewicza Piotr Mohyła.
Biskup unicki Atanazy Krupecki, główny adwersarz Sylwestra Hulewicza.
Monaster św. Onufrego w Ławrowie(ukr.), litografia z 1848 roku. Jeden z trzech klasztorów, o które Sylwester Hulewicz toczył spory z Atanazym Krupeckim.

Sylwester Symeon Hulewicz-Wojutyński lub Semen Hulewicz-Wojutyński[1] czy Symeon Hulewicz z Wojutyna[2] (zm. 31 maja 1645) – pierwszy prawosławny biskup przemyski po restytuowaniu kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zbrojne objęcie przyznanego mu monasteru świętego Spasa(ukr.) spowodowało wydanie na niego wyroku infamii. Sprawa ta stała się jedną z kluczowych kontrowersji między prawosławnymi a unitami i katolikami w czasie panowania Władysława IV Wazy.

Życiorys

Symeon Hulewicz-Wojutyński urodził się w rodzinie zamożnej prawosławnej szlachty z ziemi łuckiej. Jeszcze przed 1632 rokiem piastował tam urząd pisarza ziemskiego[3]. W tym roku – 1 września – podpisał protestację przeciwko obsadzeniu tronu biskupiego we Włodzimierzu Wołyńskim przez Józefa Bakowieckiego-Mokosieja, oficjalnym powodem było naruszenie procedury wyboru hierarchy[4]. Symeon Hulewicz został wybrany posłem na sejm koronacyjny 1633 roku, wyróżniał się na nim aktywnością[5].

Nominacja biskupia

Pacta conventa króla Władysława IV nakładały na władcę obowiązek odtworzenia struktur kościoła prawosławnego na terytorium Rzeczypospolitej. W przypadku diecezji przemyskiej zadecydowano o przekazaniu prawosławnym biskupstwa po śmierci unickiego władyki Atanazego Krupeckiego. Do tego czasu w ręce nowego biskupa prawosławnego miały trafić trzy bazyliańskie klasztory: monastyr w Smolnicy, klasztor świętego Spasa w Spasowie(ukr.) i świętego Onufrego w Ławrowie(ukr.). Miał on też otrzymywać subwencje ze skarbu państwowego i królewskiego[3][6].

Pierwszym królewskim nominatem na stolec biskupi został wysunięty przez sejmik wiszeński Jan Chłopecki, który jednak nie zdążył objąć tej godności, gdyż zmarł w drodze do Przemyśla[7]. Symeon Hulewicz został ogłoszony kolejnym kandydatem na biskupa przemysko-samborskiego przez społeczność prawosławną. Odbyło się to 20 marca 1633 roku, akt elekcji został podpisany przez około 200 sygnatariuszy, w tym przez Piotra Mohyłę i Józefa Boryskowicza[8][9]. Inna grupa prawosławnych swoim kandydatem obwołała Iwana Popiela, który otrzymał królewską nominację 18 marca 1933 roku, trzecim kandydatem został ihumen Warłaam Broszniewski[9]. Według Rechowicza Popiel odstąpił biskupstwo Hulewiczowi w zamian za 3000 złotych[3]. Marian Bendza wskazuje na sprzeciw Piotra Mohyły wobec przekazanie sakry biskupiej dwukrotnie żonatemu mężczyźnie. Sprawę przesądzić miała śmierć nominata przed 14 grudnia 1634 roku[10]. Oficjalną nominację Hulewicz otrzymał 14 marca 1635 roku na sejmie walnym, wraz z nią król obiecał mu pensję w wysokości 2000 złotych polskich[11]. Nominat rychło wstąpił do klasztoru, gdzie przyjął imię Sylwestra, po czym został wyświęcony na biskupa[12].

Walka o monastery

Biskup unicki Atanazy Krupecki nie zgadzał się z postanowieniami sejmowymi, a popierający go starosta przemyski Jan Mikołaj Daniłowicz odmówił Hulewiczowi intromisji klasztorów. Nowy władyka postanowił siłą wyegzekwować uzyskane nadania. W tym celu zebrał popleczników: komisarza królewskiego – swojego szwagra i chorążego czernichowskiego Andrzeja Kosakowskiego, swych braci Aleksandra i Daniela, Andrzej Zachorowskiego, Semena Myszkę Chołoniewskiego, Teodora Winnickiego i Piotra Szeptyckiego. Grupa ta przybyła 10 czerwca 1636 roku do podprzemyskiej cerkwi na Wiliczu, gdzie utworzył swoją bazę i zgrupował dodatkowe siły przeciwników unii wszystkich stanów. W grupie 10 tysięcy (według relacji unickiego biskupa Jakuba Suszy 20 tysięcy[13]) ludzi udał się do Starego Sambora, niedaleko monastyru świętego Spasa, w którym przebywał władyka unicki. Krupecki odrzucił żądania poselstwa Hulewicza wydania prawosławnym klasztorów. Kosakowskiemu zarzucił, że dyplom królewski został wydany pod pieczęcią pokojową i jako taki jest nieważny. Sam powołał się na pismo przyznające mu klasztory dożywotnio. W odpowiedzi Hulewicz zaatakował monaster; według Dowbyszczenki budynek został ostrzelany przez artylerią[8], atak poprowadził Kosakowski. Po sforsowaniu ostrokołu i bram klasztornych przez atakujących, siły obrony zabarykadowały się w murowanej wieży. W trakcie walk wykorzystywano rusznice, zginął brat unickiego biskupa, było też kilkunastu rannych. Sam Krupecki położył się krzyżem w cerkwi. Jakkolwiek jego życie miało zostać ocalone za interwencją Hulewicza[3] biskup unicki został poddany licznym szyderstwom, po czym dwie doby spędził o głodzie uwięziony w podziemiach monasteru. Po zdobyciu klasztoru świętego Spasa Sylwester Hulewicz zajął również oba pozostałe przyznane mu monastery, jak i podległe nim wsie: Duszowce, Ławrów, Nanczułkę, Straszewice i Wołkowice[14][12][8][15].

Infamia i próby rehabilitacji

W odpowiedzi na zbrojne przejęcie monasterów Atanazy Krupecki złożył pozwy przeciwko napadającym kolejno do przemyskiego sądu grodzkiego (24 czerwca 1636 roku), do Trybunału Koronnego w Lublinie i w Piotrkowie Trybunalskim[12][16]. Rozpoczął też szeroką akcję propagandową, która zaowocowała postulatami „ukontentowania” unickiego władyki w instrukcjach sejmików proszowickiego, średzkiego, opatowskiego, wiszeńskiego i bełskiego na sejm 1637 roku[12]. Na sejmie w obronie biskupa i innych oskarżanych stanęli posłowie prawosławni. Zgodnie z przygotowaną konstytucją „Religia grecka” uwalniała dyzunitów od odpowiedzialności za zbrojne zatargi, sprawę zaś ponownego rozdziału dóbr w diecezji przemyskiej odkładała do kolejnego sejmu. Nie weszła ona w życie wobec niedojścia sejmu, zakończonego 3 marca[17]. Zaledwie 10 dni później piotrkowski trybunał koronny nałożył infamię[a] na biskupa Sylwestra i kilkudziesięciu[b] jego popleczników. Wyrok ten pozbawiał Hulewicza możliwości pełnienie obowiązków duchownych[16][18]. Atanazy Krupecki wykorzystał to przymuszając do unii część prawosławnych duchownych[19].

Prośbę o kasatę wyroku złożyli posłowie dyzuniccy 9 czerwca na sejmie nadzwyczajnym 1637 roku, nie zdołali jednak przekonać pozostałych członków izby poselskiej[20]. Sprawa Hulewicza powróciła na sejmie zwyczajnym 1638 roku. Sprawa zniesienia infamii pojawiła się jako jeden z głównych postulatów „uspokojenia religii greckiej”, jakie znajdowały się w instrukcjach poselskich deputowanych z powiatu łuckiego, województw kijowskiego i połockiego oraz przypuszczalnie bracławskiego i czernihowskiego, a także wschodniej części Litwy. Z kolei sejmiki ziemskie średzki, opatowski i sejmik generalny ruski (ten ostatni przy proteście szlachty prawosławnej) wpisały do instrukcji żądanie egzekucji wyroków[21]. Sprawa rehabilitacji Hulewicza została poruszona przez posłów wołyńskich na sejmie 10 kwietnia, nie uzyskała jednak posłuchu w izbie poselskiej[22]. Dwa tygodnie później Władysławowi IV udało się doprowadzić do uchwalenia konstytucji „Religia grecka”, która przywracała stan prawny uchwalony w 1635 roku, jednak na skutek protestów Jakuba Sobieskiego i Jakuba Maksymiliana Fredry nie objęła ona sprawy Hulewicza[23]. O przynależność klasztorów walczono również na drodze sądowej – podczas procesu w przemyskim sądzie grodzkim delegaci metropolity Mohyły bronili legalności przynależności zajętych przez Hulewicza obiektów[13]. Porażką zakończyły się podejmowane w lipcu zabiegi o zawarcie zgody między skłóconymi przemyskimi biskupami[24]. W związku z pozyskanym nakazem egzekucyjnym Atanazy Krupecki usiłował odzyskać utracone klasztory, spotkał się jednak ze zbrojnym oporem Hulewicza zabarykadowanego w monasterze św. Spasa[25][3][26]. Ze znanych instrukcji poselskich na sejm 1639 roku jedynie wołyńska polecała deputowanycm wsparcie biskupa Symeona[27], obrady, korzystne dla prawosławnych, zakończyły się jednak niedojściem sejmu[28]. Znacznie większą aktywność wykazali dyzunici na sejmie 1640 roku. Anulowanie infamii Hulewicza było jedną z głównych – obok zwrotu cerkwi w Lublinie i w Krasnymstawie – podnoszonych przez nich kwestii. Sejm zadecydował o powołaniu komisji w sprawie roszczeń prawosławnych, wynik jej prac nie znalazł jednak odzwierciedlenia w konstytucjach sejmowych[29]. Jeszcze w tym samym roku Hulewicz został poddany egzekucji wyroku – przeprowadził ją starosta przemyski Jan Mikołaj Daniłowicz. W związku z tym wśród postulatów poselskich na sejmie 1641 roku pojawiło się mianowanie nowego władyki przemyskiego[30]. Wyjątkowo nieustępliwe stanowisko dyzunitów doprowadziło do powołania komisji senacko-poselskiej pod przewodnictwem Władysława IV. Rozpoczęła ona obrady 18 września, zaś 25 przedstawiono posłom opracowaną konstytucję, której ci jednak nie przyjęli. Król przedstawił dalsze propozycje na sesji senatu 29 września, postanowiono tam o zniesieniu ciążącego na Hulewiczu wyroku, czemu sprzeciwił się jedynie Albrycht Stanisław Radziwiłł. Ostateczną decyzję o rehabilitacji Hulewicza sejm podjął 4 października. Zastrzeżono jednak, że do unitów będzie należał klasztor św. Spasa[c], zaś następca Hulewicza będzie dzierżył jedynie godność archimandryty[31]. Hulewicz nie dochował wierności tym ustaleniom i w 1643 roku ponownie zajął monaster św. Spasa[32]. W związku z tym utracił zwierzchnictwo nad przyznanymi mu wcześniej klasztorami oraz inne beneficja[33]. Został też zmuszony do przeniesienia się do Kamieńca Podolskiego[34]. O kolejne przywrócenie biskupa do łask posłowie prawosławni zabiegali 16 marca na sejmie 1645 roku, postulatów tych nie poddano jednak dyskusji na posiedzeniu[33].

W 1642 roku biskup Sylwester uczestniczył w synodzie w JassachInformacje powiązane z artykułem „Synod w Jassach” w Wikidanych, podpisał deklarację potępiającą naukę Cyryla Lukarisa[34].

Śmierć

Następcą Hulewicza na stanowisku władyki przemyskiego został Antoni Winnicki, nominowany na tę godność 24 kwietnia 1650 roku. Stąd według Rechowicza wynika śmierć Hulewicza przed 1650 rokiem[3]. Dowbyszczenko datę jego śmierci ustala na rok 1645 lub początek 1646 na podstawie charakteru przekazów źródłowych z tych dwóch lat[35]. Bendza podaje dokładną datę i miejsce zgonu – 31 maja 1645 roku w Kamieńcu Podolskim – nie zdradzając jednak źródła tej informacji[34].

Inne

Rodzina

Symeon Hulewicz miał dwóch braci: Aleksandra i Daniela. Jego szwagrem był chorąży czernichowski Andrzej Kosakowski[36].

Upamiętnienie

Wizerunek Sylwestra Hulewicza znajdował się w Pałacu Biskupów Greckokatolickich w Przemyślu. Portret otoczony był czterowierszem o następującej treści:

Sylwester Vester cóż był, zacni Przemyślanie?
Że nie wiele pasł, trudno dać też o nim zdanie.
Była w onym gorliwość wielka i staranie,
Była i w drugim także. Bogu rozeznanie[37].

Uwagi

  1. Według Bendza 1982 ↓, s. 149 była to tymczasowa, czteroletnia infamia.
  2. Bendza 1982 ↓, s. 149 podaje liczbę 10 oskarżonych, zaraz potem jednak pisze, iż w ich skład wchodziła „liczna rzesza duchownych zakonnych i świeckich”.
  3. Dowbyszczenko 2005 ↓, s. 78 pisze o monasterze w Ławrowie, najprawdopodobniej jest to jednak błąd, autor powołuje się bowiem w przypisie na biogram autorstwa Rechowicza, w którym mowa jest, podobnie jak w pozostałych źródłach, o klasztorze św. Spasa.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne