Главная страница

Sylwester
Stefan Czetwertyński
biskup mścisławski, mohylewski i orszański
Data i miejsce śmierci 14 lutego 1728
Mohylew
biskup mścisławski, mohylewski i orszański
Okres sprawowania 1707-1728
Wyznanie prawosławie
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Śluby zakonne przed 1702
Prezbiterat przed 1702
Nominacja biskupia 1705
Chirotonia biskupia 1707

Sylwester, imię świeckie Stefan Czetwertyński[1] (zm. 14 lutego 1728) – biskup prawosławny I Rzeczypospolitej.

Biografia

Młodość i wczesna działalność

Pochodził z książęcego rodu Czetwertyńskich. Jego dziadek Grzegorz Czetwertyński pełnił urząd podkomorzego łuckiego. Ojciec, Wacław Czetwertyński, również był podkomorzym łuckim i łowczym wołyńskim od 1662, następnie chorążym żytomierskim i starostą życzyńskim i daniczowskim od 1666. Matka przyszłego hierarchy, Ludwika zd. Wojna-Orańska, była córką podsędka czernihowskiego. Imię świeckie późniejszego biskupa brzmiało Stefan; F. Titow podaje imię świeckie Sergiusz[1].

W domu zdobył gruntowne wykształcenie. Wielokrotnie towarzyszył również swojemu ojcu na zjazdy prawosławnej szlachty przeciwnej unii. Chociaż znaczna część rodziny Czetwertyńskich dokonała konwersji na katolicyzm, Stefan Czetwertyński zachował wyznanie prawosławne. Idąc za przykładem swojego stryjecznego brata, Gedeona, wstąpił do monasteru Przemienienia Pańskiego w Starej Czetwertni, tam złożył wieczyste śluby mnisze z imieniem Sylwester i w 1702 został przełożonym wspólnoty[1]. Współcześni określali go mianem "męża wielkiej nauki i gorliwości pasterskiej"[1]. Liczne spotkania z prawosławną szlachtą umożliwiły mu także nawiązanie osobistych kontaktów z jej najbardziej wpływowymi przedstawicielami[2].

Biskup mścisławski, mohylewski i orszański

1707-1713

Sylwester (Czetwertyński) otrzymał nominację na biskupa mścisławskiego, mohylewskiego i orszańskiego w 1705, rok po śmierci jej poprzedniego ordynariusza Serapiona (Polchowskiego). O jego wyborze przesądziły, obok uzdolnień nominata, jego koligacje z metropolitą kijowskim Gedeonem i znakomite pochodzenie[1]. Chirotonia biskupia archimandryty Sylwestra odbyła się w Kijowie w 1707 z udziałem metropolity kijowskiego Warłaama jako głównego konsekratora. Biskup Sylwester przybył do swojej rezydencji w Mohylewie w sierpniu tego samego roku, gdy miasto było okupowane przez wojska rosyjskie[1], zaś objęcie przez niego katedry odbyło się przy wyraźnym wsparciu cara Piotra I i stanowiło przejaw ingerencji rosyjskiej w problemy wyznaniowe Rzeczypospolitej[3]. Akt ten nie został usankcjonowany stosownym przywilejem królewskim, co oznaczało, że władze Rzeczypospolitej nie uznawały go za legalnie działającego biskupa[1]. Biskup Sylwester przebywał w Mohylewie tylko do marca 1708. 9 marca wyjechał do majątku rodzinnego w Starej Czetwertni, uznał bowiem dalszy pobyt w Mohylewie za niebezpieczny z powodu trwającej wojny północnej. Działania wojenne praktycznie uniemożliwiały mu także bieżące zarządzanie eparchią[1].

W październiku 1708 biskup Sylwester złożył do ksiąg grodzkich Mohylewa skargę przeciwko wojskom rosyjskim, którym zarzucał rozgrabienie miasta[4]. Jako członek poselstwa mieszczan mohylewskich udał się w tym samym roku do tymczasowej kwatery Piotra I w Woroneżu. Delegacja prosiła cara o zgodę na odbudowę miasta i zabezpieczenie go przed dalszym niszczeniem[4]. Udział Sylwestra w poselstwie był jedną z przyczyn faktu, iż Piotr I nie darzył biskupa zaufaniem i zarzucał mu nielojalność wobec Rosji. Z kolei biskup białoruski niechętnie odnosił się do polityki carskiej wobec metropolii kijowskiej i negatywnie oceniał wiele działań carskiej administracji[4].

Spory kompetencyjne z metropolitą kijowskim
Monaster Trójcy Świętej w Słucku. Biskup Sylwester przez wiele lat sprawowania urzędu toczył z metropolitą kijowskim spór o zwierzchność nad nim

W momencie przyjęcia chirotonii biskupiej Sylwester (Czetwertyński) został mianowany biskupem mohylewskim, mścisławskim i orszańskim. Zobowiązał się także, że nie będzie siłowo rozciągał swojej jurysdykcji na obszary poza granicami eparchii. Miało to szczególne znaczenie w świetle faktu, iż jego poprzednik na katedrze, biskup Serapion, nosił tytuł egzarchy patriarchy Konstantynopola w Rzeczypospolitej oraz namiestnika metropolii kijowskiej. Uzyskiwał tym samym kontrolę nad tymi klasztorami prawosławnymi w Rzeczypospolitej, które z woli ich fundatorów podlegały metropolicie kijowskiemu mimo faktu, że jego rezydencja znalazła się poza granicami kraju[1]. Metropolita kijowski Warłaam, domagając się wspomnianego zobowiązania, w szczególności miał na myśli status kanoniczny terytorium dawnego biskupstwa turowskiego. Struktury prawosławne na tym obszarze, pozostałe po utworzeniu w 1596 unickiej diecezji turowskiej, podlegały bowiem namiestnikowi metropolity kijowskiemu, którym był zwykle przełożony monasteru Trójcy Świętej w Słucku lub protopop słucki i kopylski[1]. Mimo to biskup Sylwester samozwańczo dodał do tytułu biskupa całej Białej Rusi, mścisławskiego, orszańskiego i mohylewskiego także miano namiestnika metropolity w Wielkim Księstwie Litewskim, co oddawało jego prywatne ambicje, nie zaś rzeczywisty zakres kompetencji[3].

Praktycznie natychmiast po objęciu urzędu biskup Sylwester znalazł się w konflikcie z monasterem Trójcy Świętej w Słucku. Wykorzystując rozłam we wspólnocie - część jej członków zaczęła skłaniać się ku przejściu w jurysdykcję biskupa białoruskiego - ogłosił wyjęcie monasteru i wszystkich jego placówek filialnych spod władzy metropolitów kijowskich i przejście pod zarząd jego samego. Uczynił tak, chociaż przełożony monasteru archimandryta Joazaf i większość mnichów opowiadała się za zachowaniem status quo. W związku z działaniami biskupa w styczniu 1708 bractwo Przemienienia Pańskiego w Słucku skierował do metropolity kijowskiego Joazafa protestację, w której zarzuciło hierarsze nie tylko nieuznawanie przywilejów monasteru, ale i pobicie mnichów, dokonanie grabieży w pałacu archimandrytów i wywiezienie z klasztoru cennych dokumentów oraz innych przedmiotów[1]. W 1709 metropolita w swoim posłaniu potępił wymienione działania biskupa białoruskiego, zabronił mu tytułować się swoim namiestnikiem, jak również suspendował wszystkich duchownych wyświęconych lub nagrodzonych przez niego. Zapowiedział także oddanie Sylwestra pod sąd biskupów, który miał odbyć się w Kijowie[1]. Mimo to biskup białoruski w 1709 nie tylko nadal utrzymywał kontrolę nad monasterem Trójcy Świętej w Słucku i przejmował jego dochody, ale również w podobny sposób przejął Monaster Kuteiński k. Orszy. W styczniu 1710 jego przełożony, razem ze zwierzchnikami sześciu mniejszych monasterów, skierował w tej sprawie skargę do Piotra I[5].

11 lutego 1710 car skierował do Monasteru Kuteińskiego komisarza, oficjalnie podając jako powód jego misji zbadanie zasadności skierowanej do niego skargi. Faktyczną intencją władcy rosyjskiego było zdobycie dowodów na prześladowanie klasztoru przez katolików i władze Rzeczypospolitej, jednak w monasterze otrzymał jedynie znaną mu już skargę na biskupa Sylwestra. Z kolei locum tenens Patriarchatu Moskiewskiego, metropolita riazański Stefan w liście z 3 marca 1710 potwierdzał prawa metropolity kijowskiego do sprawowania zarządu nad monasterami stauropigialnymi i zabronił biskupowi białoruskiemu ingerować w ich działalność[5].

Do 1715 biskup Sylwester przebywał na stałe w Starej Czetwertni[5].

Konflikty o majątki cerkiewne

Sprawa monasteru w Starej Czetwertni i majątku w Pieczersku

W 1711 Jan Bogusław Horain, który w tym samym roku nabył Starą Czetwertnię od brata biskupa Sylwestra, Gabriela Czetwertyńskiego, przekazał mniszkom unickim żeński monaster Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Czetwertni, dawną fundację Czetwertyńskich. Archimandryta Sylwester zorganizował wówczas zbrojny najazd na żeński klasztor. W odpowiedzi Horain zajął monaster męski. W ciągu kolejnych kilku lat duchowny, razem ze swoim bratem, zaangażowany był w proces sądowy o majątki obydwu klasztorów. Sprawą przestał zajmować się dopiero w 1715, gdy na stałe przeprowadził się do Mohylewa[1].

W tym samym czasie procesował się również z zakonem karmelitów o majątek Pieczersk, w którym znajdowała się rezydencja biskupa białoruskiego (część majątku karmelici w 1703 zagarnęli bez podstaw prawnych)[5].

1713-1720

W 1713 August II Sas wydał przywilej nadający Sylwestrowi (Czetwertyńskiemu) prawo zarządzania eparchią białoruską, jak również położonymi na jej terenie instytucjami stauropigialnymi. Decyzja o wydaniu przywileju została podjęta pod wyraźnym naciskiem dyplomacji rosyjskiej, natomiast zawarte w niej rozszerzenie kompetencji biskupa miało na celu ograniczenie do minimum kontaktów duchowieństwa prawosławnego Rzeczypospolitej z metropolitą rezydującym na terenie Rosji. Mironowicz jest zdania, że August II Sas świadomie dążył do dalszego skonfliktowania obydwu hierarchów; równocześnie część duchowieństwa i szlachty prawosławnej w Rzeczypospolitej popierała takie rozwiązanie[5]. Nie zwracając uwagi na treść przywileju, metropolita kijowski Joazaf ponownie zabronił biskupowi białoruskiemu tytułowania się swoim namiestnikiem w Wielkim Księstwie Litewskim. Zamiast tego potwierdził prawa archimandryty słuckiego do nadzorowania wszystkich struktur prawosławnych w Słucku i Kopylu[5].

W związku z treścią przywileju królewskiego doszło do dalszego zaostrzenia konfliktu kompetencyjnego między metropolitą kijowskim a biskupem białoruskim, a to z kolei, w połączeniu z działaniami wojennymi, sprawiło, że ten ostatni dopiero w 1715 ponownie udał się do Mohylewa. Z kolei w 1716 przeniósł się do monasteru Trójcy Świętej w Słucku. Wykorzystując spór między klasztorem a wspierającym je prawosławnym bractwem słuckim, zajął cały roczny dochód monasteru i wypędził z niego przełożonego oraz jego zastępcę, archimandrytów Joazafa i Teodozjusza. Sam mianował nowego, oddanego sobie przełożonego, zaś w styczniu 1717 bezprawnie uwięził mnicha Dymitra powracającego z Kijowa, a następnie nie zwolnił go nawet po otrzymaniu królewskiego nakazu. W lipcu 1716 biskup Sylwester w liście do wiernych oznajmiał, że na mocy przywileju królewskiego jest prawomocnym zwierzchnikiem wszystkich parafii i klasztorów w Wielkim Księstwie Litewskim. Duchowieństwo słuckie oraz przełożeni monasterów nie uznali jednak jego jurysdykcji; poparcie Sylwester uzyskał jedynie od przełożonego monasteru św. św. Piotra i Pawła w Mińsku ihumena Gedeona oraz przełożonego monasteru św. Jana Teologa w Hrozowie[5].

W 1718 kolejny dekret królewski odebrał biskupowi Sylwestrowi zwierzchnictwo nad monasterem słuckim[5]. Podobny gwałtowny konflikt biskup Sylwester toczył z Monasterem Kuteińskim, w 1724 ogłaszając nawet odłączenie od Cerkwi ośmiu związanych z nim duchownych[5]. Wcześniej, w 1719 biskup zreorganizował monastery żeńskie w eparchii, zamykając monaster św. Mikołaja w Mohylewie i kierując ostatnie żyjące w nim siostry do monasterów w Barkołabowie oraz w Szkłowie[6].

Ostatnie lata. Wsparcie rosyjskie dla eparchii białoruskiej

W 1720 biskup Sylwester skierował memoriał do cara, w którym zwracał się z prośbą o udzielenie ostatniej eparchii prawosławnej w Rzeczypospolitej wszechstronnej pomocy. Prosił, by dyplomacja rosyjska uzyskała od króla gwarancje nielikwidowania eparchii białoruskiej, zezwolenia na konwersje z katolicyzmu na prawosławie, karania osób zakłócających nabożeństwa, dopuszczenie prawosławnych mieszczan do stanowisk w magistracie, a prawosławnych biskupów do senatu, jak również o zwrot 75 cerkwi odebranych przez unitów po 1700. Korzystając z osłabienia międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej, car wymógł na królu wydanie przywileju, w którym August II nie tylko potwierdził prawa Sylwestra (Czetwertyńskiego) do katedry białoruskiej, ale i wszystkie wydane przez swoich poprzedników przywileje i uprawnienia ludności prawosławnej. Wydanie przywileju nie oznaczało jednak w praktyce pełnego zapewnienia swobód wyznaniowych, ani realizacji postulatów biskupa białoruskiego zawartych w korespondencji za carem[6]. W 1721 we wsi Dubrowna doszło do podjętej przez katolików próby zabójstwa biskupa Sylwestra, który udał się do wymienionej miejscowości w celu wyświęcenia cerkwi. Kolejnego zamachu na hierarchę, ponownie nieudanego, dopuścił się w tym samym roku szlachcic Piotr Swiacki, który zaatakował Sylwestra na drodze w pobliżu Mohylewa[6]. W 1722, ponownie pod presją cara, August II po raz kolejny potwierdził legalność sprawowania urzędu przez biskupa białoruskiego[6].

W 1724 duchowieństwo łacińskie samowolnie przejęło należącą do eparchii białoruskiej przeprawę przez Dniepr oraz folwark w Moszonkach, stanowiący majątek ordynariusza prawosławnej administratury. Wydarzenia te sprawiły, że car skierował do Mohylewa swojego komisarza Ignatija Rudakowskiego, który wysoko ocenił działalność biskupa Sylwestra, stwierdzając wręcz, że bez niego prawosławie w Rzeczypospolitej przestałoby istnieć. W czerwcu 1725 hierarcha ponownie pisał do cara, informując o siłowym nawracaniu prawosławnych wiernych na unię i o bezprawnym uwięzieniu dwóch podległych mu duchownych. Wielokrotnie kontaktował się również z królem, występując w obronie stanu posiadania eparchii białoruskiej[6].

Wobec braku spodziewanej reakcji rosyjskiej dyplomacji i pogarszającej się sytuacji prawosławnych w Rzeczypospolitej, Sylwester (Czetwertyński) 3 lutego 1728 ponownie skierował do cara Rosji Piotra II list zawierający dramatyczny apel o pomoc dla eparchii białoruskiej. W liście opisał szereg przypadków łamania praw ludności prawosławnej i stwierdził, że brak rosyjskiej reakcji doprowadzi do całkowitego zniszczenia administratury i wymuszenia konwersji wiernych na katolicyzm. Jedenaście dni po wysłaniu listu biskup zmarł[7].

  1. a b c d e f g h i j k l m Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 176-183. ISBN 978-83-7431-150-2.
  2. Mironowicz A.: Sylwester Czetwertyński biskup białoruski. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2003, s. 100. ISBN 83915029.
  3. a b Mironowicz A.: Kościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 237-240. ISBN 83-87884-80-4.
  4. a b c Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 185. ISBN 978-83-7431-150-2.
  5. a b c d e f g h i Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 186-193. ISBN 978-83-7431-150-2.
  6. a b c d e Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 193-199. ISBN 978-83-7431-150-2.
  7. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 204. ISBN 978-83-7431-150-2.

Szablon:Poprzednik Następca