Главная страница

myszoskoczka[1]
Meriones crassus[2]
Sundevall, 1842
Ilustracja
myszoskoczka Meriones crassus
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Rodzina myszowate
Podrodzina suwaki
Rodzaj Meriones
Podrodzaj Pallasiomys
Gatunek myszoskoczka
Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Meriones crassus, myszoskoczkagatunek gryzonia z podrodziny suwaków w rodzinie myszowatych, występujący w południowo-zachodniej części Palearktyki[3] – w północnej Afryce i południowej Azji[7]. Polska nazwa „myszoskoczka”[1] bywa używana także dla określenia innych gatunków suwakówMeriones meridianus[8] oraz Gerbillus gerbillus (suwak)[9].

Historia odkrycia i badań

Meriones crassus został po raz pierwszy opisany w 1842 roku przez kuratora Muzeum Historii Naturalnej w Sztokholmie, profesora zoologii na Uniwersytecie w Lund Carla Sundevalla w pracy „Om Professor J. Hedenborgs insamlingar af däggdjur i Nordöstra Africa och Arabien”[10]. W 1919 brytyjski zoolog Oldfield Thomas opisał poszczególne gatunki rodzaju Meriones i dokonał podziału systematycznego[11].

Rycina myszoskoczki wg Josepha Smita z dawną nazwą M. longifrons (1884)

Systematyka

M. crassus jest suwakiem należącym do rodzaju Meriones. Pierwszą kompleksową rewizją systematyki rodzaju autorstwa Oldfielda Thomasa była praca Jamesa Chawortha-Mustersa i Johna Ellermana (1947)[12].

W 1972 roku Barry R. Koffler przedstawił podział gatunku M. crassus na 9 podgatunków o różnej typowej lokalizacji[3]:

Po przeprowadzonych w 2009 roku morfometrycznych badaniach czaszek myszoskoczki[13] zoolodzy wskazali, że na podstawie różnic w budowie części bębenkowej kości skroniowej poszczególnych populacji można wyłonić dwa podgatunki:

  • M. crassus charon o mniejszej budowie tej kości – lokalizacja: niziny po południowo–wschodniej stronie irańskich gór Zagros,
  • M. crassus swinshoei z przerostem tej kości – lokalizacja: południowo-wschodnia część gór Zagros i centralna część Iranu.

Najbliższym krewnym tego gatunku jest Meriones persicus[14].

Nazewnictwo

Nazwa rodzajowa Meriones nawiązuje do mitologicznego wojownika Merionesa (grec. Μηριόνης), syna Molusa[15], zaś epitet gatunkowy pochodzi od łacińskiego crassus oznaczającego „gruby”, „ciężki”, co jest aluzją do ciężkiej budowy ciała[16][17]. Lokalne nazwy: arab. الجرد الحريرى, ang. Sundevall's Jird, Silky Jird, Little Sand Jird[18].

W 1968 roku Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych Polskiego Towarzystwa Zoologicznego w publikacji Polskie nazewnictwo zoologiczne określiła, że gatunek Meriones crassus nosi polską nazwę "myszoskoczka"[1]. Z czasem jednak oznaczenie „myszoskoczka” było też używane dla określania innych gatunków suwaków. Kazimierz Kowalski w pracy Ssaki, zarys teriologii (1971) przypisał tę nazwę gatunkowi Meriones meridianus[8], zaś Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0 (2008) oznaczała tą nazwą suwaka (Gerbillus gerbillus)[9]. Nazwa „myszoskoczka” bywa także błędnie przypisywana innemu gatunkowi suwakówsuwakowi mongolskiemu.

Genetyka

Garnitur chromosomowy M. crassus tworzy 60 par chromosomów. Zoolodzy zwracają uwagę, że jest to cecha wyróżniająca myszoskoczkę od innych gatunków z rodzaju Meriones[3].

Budowa ciała

Myszoskoczka

Myszoskoczka jest gryzoniem o średniej wielkości (205–290 mm) i lekkiej budowie ciała[18]. Masa ciała tych zwierząt (średnio 69,2 g) jest zmienna w cyklach rocznych – latem jest większa (77,6 ± 2,7 g), a w zimie mniejsza (60,7 ± 12,3 g)[19]. Długa i miękka sierść[20] części grzbietowej jest bladożółto-brązowa, lekko nakrapiana czarnymi przebarwieniami wzdłuż grzbietu. Części wewnętrzne łap są białe. Na policzkach sierść jest nieco jaśniejsza, wokół oczu widać blade, jaśniejsze plamy, za uszami plamy białe. Uszy umiarkowanej długości pokrywa rzadki biały włosem. Długi ogon pokryty jest od wierzchu żółto-brązowym włosem, od spodu jest biały. Przednie części łap są nieowłosione. Pazury w kolorze bladym[18]. Główny element odróżniający myszoskoczkę M. crassus od innych Gerbilinae toogon z dobrze rozwiniętą kępką czarnych włosów na końcu i pas ciemnej sierści wzdłuż linii grzbietowej[16]. Dymorfizm płciowy u myszoskoczek wyraża się poprzez zauważalną różnicę w wielkości osobników obu płci – samce są większe od samic[21].

M. crassus ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym, co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy myszoskoczki: .

Wymiary anatomiczne
(Barry R. Koffler, 1972)[3],(Gary L. Ranck, 1968)[20], (H.Mendelssohn 1999)[16]
Część ciała wymiar średni
(Koffler, 1972)
wymiar średni
(Ranck, 1968)
wymiar średni samców
(Mendelssohn, 1999)
zakres wymiarów samców
(Mendelssohn 1999)
wymiar średni samic
(Mendelssohn, 1999)
zakres wymiarów samic
(Mendelssohn 1999)
tułów z głową (mm) 150 134 120–155 139 105–170
ogon (mm) 150 133 120–150 133 110–145
tylne łapy (mm) 38 32 30–33 31 29–33
ucho (mm) 17 15 11–20 15 12–17
czaszka (najdłuższy wymiar) (mm) 36 39,9 38,3–42 40 38,3–42,1
masa ciała (g) 86 63–100 72 51–110

Receptory słuchu myszoskoczki są bardzo czułe[3].

Fizjologia

Organizm myszoskoczki jest dobrze przystosowany do życia w gorącym, suchym klimacie. Funkcje organizmu są nastawione na optymalizowanie gospodarki płynami. Gryzoń oddaje kał bardzo suchy, a mocz w postaci mocno zagęszczonej. Myszoskoczka nie poci się, a przed żarem słońca chroni się opuszczając norę tylko w nocy. Wodę pozyskuje z pokarmu[18].

Myszoskoczka potrafi dobrze gospodarować trudnym do zdobycia pożywieniem[22]. Osiąga to dzięki wysokiej zdolności do trawienia materiałów suchych roślin, niskiemu tempu metabolizmu oraz zdolności do zatrzymywanie pokarmu w przewodzie pokarmowym – głównie w kątnicy[23].

Myszoskoczka jest wśród gatunków rodzaju Meriones najlepiej przystosowana do życia w suchym klimacie i przetrwania najbardziej niesprzyjających okresów[24]. Zoolodzy zaobserwowali, że M. crassus może przetrwać w niewoli przez wiele miesięcy bez dostępu do wody, otrzymując pożywienie w postaci suchej karmy[16]. Szybko reaguje na zmiany warunków siedliskowych i bez problemu zmienia miejsce pobytu nie wykazując wtedy przywiązania terytorialnego. Myszoskoczki potrafią dopasowywać rozpoczęcie cyklu rozrodczego do pór roku i panujących warunków atmosferycznych. W przetrwaniu pomaga także samotniczy tryb życia lub życie w bardzo małych koloniach, co pozwala na łatwiejsze gospodarowanie szczupłymi zasobami pożywienia[24].

Owo specyficzne przystosowanie gatunku zwróciło uwagę fizjologów i dlatego myszoskoczki często były wykorzystywane do badań fizjologicznych[21][24][25][26][23][27]. Oceniano tempo ubytku masy ciała zwierząt utrzymywanych bez dostępu do wody. Myszoskoczki w badanej przez naukowców hodowli utrzymywane na suchej diecie przez miesiąc utraciły tylko 5% swojej masy ciała[3]. Naukowcy stwierdzili także, że myszoskoczki rozmnażały się w hodowli tylko wtedy, gdy miały dostęp do treściwego i soczystego pożywienia[16].

Tryb życia

Myszoskoczka prowadzi nocny tryb życia[6][28]. Funkcjonuje w małych koloniach, ale może też wieść życie samotnicze[29][18]. Stadny tryb życia jest odnotowywany w okresach większej dostępności pożywienia[18]. Poszczególni naukowcy przedstawiają odmienne tezy na temat socjalnego trybu życia gatunku. David Harrison (1972)[30] oraz Haim i Tchernov (1974)[31] twierdzą, że myszoskoczka jest gatunkiem socjalnym, żyjącym w koloniach po 8–10 osobników[16]. Z kolei naukowcy, którzy w późniejszych latach badali populację myszoskoczek w Negew, stwierdzili wyraźne cechy samotnicze[24]. Badający w 1999 roku izraelskie populacje myszoskoczek Mendelssohn i Yom-Tov[16] także odnotowali, że na badanym terenie spotykali tylko pojedyncze jednostki, żyjące samotnie w danej okolicy. W literaturze zoologicznej spotykany jest też pogląd, że tezy o stadnym charakterze myszoskoczek mogły wynikać z obserwacji pary z młodymi, przed ich usamodzielnieniem[16].

Samica z młodymi w hodowli Uniwersytetu Ben-Guriona, Beer Szewa

Cykl życiowy

Myszoskoczki mogą rozmnażać się przez cały rok[18], choć badacze zwracają uwagę, że okres lęgowy trwa zwykle od listopada do czerwca. W ciągu 1 roku samica może urodzić do trzech miotów, liczących około 3 do 7 młodych[18][24], albo – według innych źródeł – od 1 do 5 (średnio 3,3)[6], lub 2–6[32]. Małe myszoskoczki rodzą się nagie, ślepe i nie są samodzielne[18]. Mają długie wibryssy[3]. Obserwacje przeprowadzone przez izraelskich zoologów podczas 16 ciąż myszoskoczek wykazały, że czas trwania ciąży wynosił od 18 do 22 dni (średnio 19,7). Liczba młodych w miotach wahała się od trzech do siedmiu (średnia 4,9)[24]. Wcześniejsi badacze odnotowywali dłuższe czasy trwania ciąży – 23–25 dni[33] czy nawet do 31 dni[25]. Masa ciała młodych M. crassus wynosi średnio 3,35 g[34]. Małżowina uszna młodych otwiera się w piątym dniu życia, sierść na grzbiecie pojawia się pomiędzy 10 a 12 dniem, zaś na części brzusznej w 12–15 dniu. Wtedy też młode zaczynają stosować pierwsze zabiegi pielęgnacyjne futerka. Oczy otwierają się między 17 a 20 dniem życia. Stały pokarm młode zaczynają spożywać między 17 a 23 dniem[24]. Pod opieką matki pozostają do około 30 dnia życia, a po tym okresie się usamodzielniają i opuszczają gniazdo. Płodność mogą osiągać już po około 53 dniach od narodzin[18], ale średni wiek uzyskania płodności jest nieco wyższy i prawdopodobnie zróżnicowany dla przedstawicieli obu płci. Młode samice mogą być płodne wcześniej (po 61 dniach) niż ich bracia (średnio po 82 dniach)[34]. Dolna odnotowana granica płodności to 53 dni (samica) i 58 dni (samiec)[3]. Matka młodych jest płodna już zaraz po porodzie[18].

Najwięcej miotów stwierdza się w okresie od marca do września. Myszoskoczki starają się odchować młode przed nastaniem okresu, w którym zdobycie pożywienia staje się trudniejsze. Równocześnie jesienią odnotowuje się ostatnie ciąże w danym roku: w Izraelu, Omanie i Egipcie we wrześniu, ale w Iranie obserwowano pojawianie się młodych nawet w listopadzie i grudniu. Te różnice mogą wynikać z odmienności procesów fitofenologicznych roślinności[24]. Proporcje płci 1:1. Nie stwierdzono sezonowości w proporcji[24].

M. crassus wykazuje dużą żywotność. Podczas badania długości życia członków jednej kolonii liczącej 20 osobników stwierdzono, że po pół roku żyło 70%, po roku 20%, a po 1,5 roku 10% myszoskoczek. Dwa osobniki z grupy, która przeżyła ponad 1,5 roku, były dorosłe już na początku badań[24]. W sprzyjających warunkach żywieniowych kolonia może się gwałtownie rozrastać. Myszoskoczki żyją na wolności około 2 lat, a w niewoli do 3[24] lub do około 5 lat[18].

W niewoli myszoskoczki mogą się rozmnażać we wszystkich porach roku[3]. Liczebność miotu określana w hodowli mieściła się w nieco niższym przedziale – od 1 do 4 młodych. Różnice mogą być skutkiem różnych parametrów funkcjonowania zwierząt w laboratoriach[24].

Głos

M. crassus komunikują się za pomocą różnych dźwięków głosowych, a także przez tupanie tylnymi kończynami[18].

Biologia wędrówek

Badania przeprowadzone na populacji z pustyni Negew wykazały, że myszoskoczka spędza stosunkowo dużo czasu w pobliżu swojej nory, ale później migruje na 3–7 dni do innej nory, oddalonej średnio o 47 m (zakres 5–140 m), gdzie zatrzymuje się na podobny okres[24]. Większość dobowej aktywności M. crassus spędza w norze. Na powierzchni przebywa jedynie po zmroku i spędza tam tylko 5–10% czasu dobowej aktywności[24].

Myszoskoczka w górach Antyatlas, Maroko (2008)

Rozmieszczenie geograficzne

Myszoskoczki występują w południowo-zachodniej części Palearktyki[3]: w północnej Afryce od Maroka, przez Tunezję, Niger, Sudan, po Egipt, oraz w Azji – od Półwyspu Arabskiego na południu (Oman, Arabia Saudyjska), przez Izrael, Jordanię, Syrię po turecką Anatolię na północy oraz na terenie Iraku, Iranu i Afganistanu po zachodni Pakistan[7][6].

W południowym Izraelu jest najczęściej spotykanym gatunkiem gryzonia[35].

Ekologia

Myszoskoczka żywi się różnymi częściami roślin, w tym: nasionami, korzeniami, bulwami, liśćmi i owocami, a także owadami – szarańczą pustynną i świerszczami[18]. Samce zjadają także plewy[21]. M. crassus jest koprofagiem żerującym na odchodach osłów i wielbłądów. W poszukiwaniu pożywienia może się oddalać od nory nawet do 10 km[6], ale zawsze do niej wraca[18].

Myszoskoczki najchętniej zjadają nasiona. Jednymi z chętniej spożywanymi są nasiona łobody Atriplex halimus[36]. Pożywienie poszczególnych populacji jest zależne od składu gatunkowego i okresów wegetacji lokalnej flory. W porze letniej w Arabii myszoskoczki chętnie żerują na akacjach, zjadają arbuz kolokwinta oraz osty. W Iranie badana kolonia zjadała nasiona poganka rutowatego rosnącego bezpośrednio nad norą. W Egipcie podczas penetracji nory znaleziono w niej fragmenty strączyńca ostrolistnego. Myszoskoczki w Arabii Saudyjskiej i Kuwejcie zjadają nasiona lucerny, ale też szarańczę pustynną, świerszcze, korniki i szarańczę Anacridium aegyptium[3].

Na M. crassus pasożytuje wiele gatunków lokalnych pasożytów, najczęściej pchły Xenopsylla conformis i Xenopsylla ramesis[24][35][37], rzadziej pchły z gatunku Xenopsylla dipodilli[24]. Ponadto na myszoskoczkach pasożytują: Synosternus cleopatrae, Nosopsyllus theodori, Nosopsyllus pumilionis, Stenoponia tripectinata, Coptopsylla africana[16], wszy Polyplax paradoxa, kleszcze Rhipicephalus sanguineus, Hyalomma savignyi[24][16], roztocze Androlaelaps longipes, pierwotniaki z rodzajów Nuttallia i Graharnella oraz krętki Borrelia crocidurae[16]. U osobników badanych w Jordanii stwierdzono występowanie wiciowców z rodzaju Leishmania, które wywołują leiszmaniozę[6].

W Iranie M. crassus padają ofiarami sów[3].

Hodowla myszoskoczków Uniwersytetu Ben-Guriona, Negew, Izrael

Siedlisko

M. crassus ma stosunkowo niewielkie wymagania siedliskowe. Można jednak odnotować, że istnieją wyraźne różnice w doborze siedliska w okresie letnim i zimowym. Decydują różne czynniki siedliskowe. W okresie lata, czyli w porze rozrodu, wybór pada na lokalizacje, gdzie w glebie występuje mała ilość skał i gliny, a teren jest obficie pokryty niskimi krzewami. W zimie myszoskoczka woli wybierać tereny z glebą o małej zawartości żwiru, a roślinność, mimo że skąpa, to ma stosunkowo wydatne organy spichrzowe. Od warunków glebowych zależy łatwość kopania nor oraz typ roślinności[24].

M. crassus żyjące w regionach pustynnych wybierają tereny suche, o rocznych opadach 30–100 mm[28]. Podstawowym siedliskiem tych zwierząt są pustynie piaszczyste[6], doliny sebha, solne wydmy[38] lub hamady[6][38]. Gryzonie te unikają terenów skalistych. Siedliska spotykane są do wysokości 1000 m n.p.m.[6].

W październiku i listopadzie gęstość zamieszkiwania jest wysoka na otwartych równinach i zboczach, zaś niska w ued. Odwrotna sytuacja ma miejsce w styczniu. Wynika to z okresowych migracji. Mierzony w cyklach rocznych poziom zagęszczenia jest zmienny i, w zależności od pory roku, wynosi 0,17–4,0 osobników na hektar[16].

Migracje

Zoolodzy przeprowadzający badania izraelskich populacji M. crassus odnotowali regularne migracje. Jesienią (październik–listopad) myszoskoczka chętniej przebywała na otwartych przestrzeniach lub zboczach krateru (na pustyni Negew), niż w wyschniętych korytach rzek. Okresy jesiennych przeprowadzek pokrywały się z okresami wzmożonej wegetacji i kwitnięcia na równinach ulubionej potrawy: Hammada salicornica. Myszoskoczki wracały do ued, bowiem tam wcześniej rozpoczyna się wegetacja roślin zielnych[24].

Nora

M. crassus spędza większość swojego życia w norze, kryjąc się przed wysoką temperaturą panującą w środowisku pustynnym. Struktura budowy nory jest zależna od typu gleby siedliska. W terenie piaszczystym budowane są nory bardzo proste, a w glebach cięższych, ilastych – rozbudowane[29]. Zazwyczaj nora myszoskoczki ma jedno wejście[33], ale spotykano także systemy korytarzy o łącznej długości do 40 m, z osiemnastoma wejściami[18]. Wejścia do nory mają średnicę 4,5–8cm[29], a korytarze biegną na głębokości około 1 metra poniżej poziomu terenu[18].

Nora jest wyposażona w komorę pełniącą funkcję spiżarni[33]. Jest ona zwykle wykopana blisko powierzchni terenu, ale komora gniazdowa, wyścielona materiałem roślinnym, ulokowana jest głębiej[18]. W spiżarni M. crassus gromadzi nasiona, co pozwala na zachowanie lub nawet zwiększenie ich wilgotności, bowiem nasiona wchłaniają parę wodną dzięki naturalnej wilgotności w norze[16].

Tunele mają średnicę 4,5–6 cm. Komora w terenie lessowym mierzy 10–12 cm. Ściany gniazda wyłożone są sianem na grubość 2–3 cm. Kilka badanych komór pełniło funkcję spiżarni. W terenach o gruncie piaszczystym budowa była wyraźnie prostsza. Często nory nie miały komór lub obserwowano w nich pseudo–komory, które były de facto fragmentami tuneli, poszerzonymi do średnicy 8–10 cm na odcinku 12–20 cm. Niektóre z nich miały cienką wyściółkę z siana – o grubości 0,5 cm[29]. M. crassus często buduje swoje nory pod krzewami, np. słonolubnymi Nitraria retusa[39]. Myszoskoczki żerują w promieniu do około 80 m od nory[24].

Wymiary nor
(Shenbrot, Krasnov, Khokhlova, Demidova, Fielden, Diaz 2002)[29]
liczba badanych nor długość tuneli w cm liczba wejść do nory maksymalna głębokość w cm liczba komór
tereny piaszczyste 12 205–1000 2–5 30–60 0–2
tereny lessowe 9 300–1035 4–12 35–55 1–3

Średnia temperatura w badanych norach była wyższa niż średnia dobowa powietrza na powierzchni. W terenie piaszczystym była nieco wyższa niż w terenie lessowym. Z kolei średnia wilgotność powietrza w badanych norach była mniejsza od średniej wilgotności powietrza w terenie piaszczystym przez cały rok oraz występującej latem i jesienią w terenie lessowym[29].

Warunki klimatyczne w norach (Egipt, sierpień 1956)
(Briscoe, 1956)[40]
pomiar w norze pomiar na powierzchni
temperatura 25–37 °C 26–40 °C
wilgotność względna 24–78% 21,5–77%

Czasami M. crassus zamieszkują wspólne nory z myszami domowymi albo z suwakami Meriones libycus lub Meriones shavi[3]. Nory myszoskoczki zostają też czasem zasiedlane przez skorpiony Androctonus amoreuxi[3].

Siedliska w Izraelu

Zoolodzy badający populacje w kraterze Ramon na izraelskiej pustyni Negew wyodrębnili sześć typów siedlisk[24]:

Północna część krateru Ramon leży na wysokości 900–1200 m n.p.m., zaś południowe tereny na poziomie około 510 m n.p.m. Klimat tej części pustyni Negew charakteryzuje się gorącymi, suchymi latami, ze średnią dobową temperaturą lipca na poziomie 34 °C, oraz stosunkowo chłodnymi zimami o średniej dobowej temperaturze w styczniu na poziomie 12,5 °C. Średnie opady na północnym krańcu krateru nie przekraczają 100 mm rocznie, zaś w centralnej jego części wynoszą średnio 56 mm[24].

Hodowla

M. crassus są używane jako zwierzęta laboratoryjne[35][41]. Hoduje się je także jako zwierzęta domowe[42][41].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

  1. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie kracz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. Meriones crassus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mammalian
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Granjon
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Carleton
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b c d e f g h i Meriones crassus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  7. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie msw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kowalski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PWN2008
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie om
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Thomas
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Chaworth
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Darvish
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie iran
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie myth
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. a b c d e f g h i j k l m Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Mendelssohn
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie dict
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Helmy
    BŁĄD PRZYPISÓW
  19. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Body2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Ranck
    BŁĄD PRZYPISÓW
  21. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Body
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dietary
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Choshniak
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Krasnov
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Petter
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Horowitz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Yahav
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kam
    BŁĄD PRZYPISÓW
  29. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Shenbrot
    BŁĄD PRZYPISÓW
  30. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Harrison
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Haim
    BŁĄD PRZYPISÓW
  32. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie milk
    BŁĄD PRZYPISÓW
  33. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie turk
    BŁĄD PRZYPISÓW
  34. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie AnAge
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie flea
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie budget
    BŁĄD PRZYPISÓW
  37. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie flea2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  38. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie abu
    BŁĄD PRZYPISÓW
  39. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie baker
    BŁĄD PRZYPISÓW
  40. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Briscoe
    BŁĄD PRZYPISÓW
  41. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Wenzlow
    BŁĄD PRZYPISÓW
  42. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Tofts
    BŁĄD PRZYPISÓW