Главная страница

Strona bierna w języku niemieckim – kategoria gramatyczna służąca do przedstawienia dopełnienia jako podmiotu w języku niemieckim. Istnieją dwa rodzaje strony biernej: Vorgangpassiv, odnosząca się do czynności i Zustandpassiv, opisująca stan. Strona bierna jest zabiegiem gramatycznym, pozwalającym wyeksponować osobę lub rzecz, na której wykonywana jest dana czynność, często kosztem osoby tę czynność wykonującej. Oprócz formalnej strony biernej w języku niemieckim istnieje szereg konstrukcji pozwalających osiągnąć efekt podobny do jej zastosowania. Istnieją wreszcie czasowniki i konteksty gramatyczne, w których użycie strony biernej nie jest możliwe.

Dwa rodzaje strony biernej

W języku niemieckim istnieją dwa sposoby wyrażania strony biernej: Vorgangpassiv (strona bierna czynności) i Zustandpassiv (strona bierna stanu). Pierwsza opisuje czynność, która jest wykonywana na danym obiekcie bądź osobie, druga wyraża stan, który osiągnięto przez wykonanie jakiejś czynności. Podstawową formą strony biernej jest Vorgangpassiv; Zustandpassiv istnieje tylko wtedy, kiedy możliwa jest Zustandpassiv[1]. O ile każde zdanie w Zustandpassiv ma swój odpowiednik Vorgangpassiv, zasada ta nie działa w drugą stronę; zmiana możliwa jest tylko z czasownikami, które opisują zmianę stanu[2]. I tak możliwa jest zmiana:

  • Die Brotscheibe wird abgeschnittenDie Brotscheibe ist abgeschnitten, gdyż czynność cięcia powoduje zmianę stanu chleba. Natomiast nie jest możliwa transformacja:
  • Die Frau wird bewundertDie Frau ist bewundert[2].

Zustandpassiv nie należy utożsamiać z Vorgangpassiv ani traktować zamiennie, choć niemieckojęzyczni mówcy mają tendencję do ich mieszania z powodu dużego podobieństwa, zwłaszcza w dialektach[1].

Forma Zustandpassiv w czasie teraźniejszym powstała z formy Perfekt strony Vorgangpassiv i wyraża rezultat dynamicznej czynności wyrażonej stroną Vorgangpassiv[1]:

  • Das Fenster ist geöffnet werdenOkno zostało otwarte. W zdaniu tym podkreślona jest czynność otwarcia okna
  • Das Fenster ist geöffnetOkno jest otwarte. Nie chodzi tu o samą czynność otwierania okna, a o rezultat. który trwa od jakiegoś czasu.

Vorgangpassiv

Formy

Strona bierna Vorgangpassiv przyjmuje następujące formy w zależności od użytego czasu[3][4]:

Czas teraźniejszy Vorgangpassiv tworzy się przy pomocy czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego.

Singular Plural
ich werde geimpft wir werden geimpft
du wirst geimpft ihr werdet geimpft
er, sie, es wird geimpfr sie werden geimpft

Czas przeszły Prãteritum Vorgangpassiv tworzy się przy pomocy czasu przeszłego czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego.

Singular Plural
ich wurde geimpft wir wurden geimpft
du wrdest geimpft iht wurdet geimpft
er, sie, es wurde geimpft sie wurden geimpft

Czas przeszły Perfekt strony biernej Vorgangpassiv tworzy się przy pomocy czasownika sein w czasie teraźniejszym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego oraz imiesłowu czasu przeszłego czasownika werden, który przyjmuje skróconą formę worden:

Singular Plural
ich bin geimpft worden wir sind geimpft worden
du bist geimpft worden ihr seid geimpft worden
er, sie, es ist geimpft worden sie sind geimpft worden

Czas zaprzeszły Plusquamperfekt strony biernej Vorgangpassiv tworzy się przy pomocy czasownika sein w czasie przeszłym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego oraz imiesłowu czasu przeszłego czasownika werden, który przyjmuje skróconą formę worden:

Singular Plural
ich war geimpft worden wir waren geimpft worden
du warst geimpft worden ihr wart geimpft worden
er, sie, es war geimpft worden sie waren geimpft worden

Czas przyszły Futur I w stronie biernej tworzy się przy użyciu czasownika werden w czasie teraźniejszym, bezokolicznika czasownika głównego i bezokolicznika czasownika werden:

Singular Plural
ich wird geimpft werden wir werden geimpft werden
du wirst geimpft werden ihr werdet geimpft werden
er, sie, es wird geimpft werden sie werden geimpft werden

Użycie strony biernej

Strony biernej używa się, kiedy mówiący chce postawić na pierwszym planie osobę lub rzecz, na której jest wykonywana dana czynność; wykonawca czynności jest w tym przypadku mniej ważny dla mówiącego i często się go pomija[5]:

  • Der Hausmeister schließt abends um 10 Uhr die Tür ab. → Abends um 9 Uhr wird die Tür abgeschlossen. → Wieczorem o dziesiątej drzwi są zamknięte.

Często wykonawca czynności (agens) nie jest znany i w zdaniu w stronie czynnej nie pojawia się, zastępowany przez wyrażenia nieosobowe, np. z man:

  • Man baut hier ein neues Haus. → Hier wird ein neues Haus gebaut. → Tu buduje się (jest budowany) nowy dom.

Tworzenie strony biernej

Zdanie w stronie czynnej powinno zawierać agensa (wykonawcę czynności), który jest w nim podmiotem. Przy przekształceniu zdania na stronę bierną podmiot staje się dopełnieniem dalszym zdania w stronie biernej (w celowniku). Podmiotem zdania w stronie biernej staje się dopełnienie bliższe zdania w stronie czynnej[6]:

  • Der Arzt podmiot untersucht den Patient dopełnienie bliższe.
  • Der Patient podmiot wird vom Arzt dopelnienie dalsze untersucht.

Jednak jeśli w zdaniu dla mówiącego najważniejszy jest wykonawca czynności, strony biernej nie stosuje się.

Również zdania bezpodmiotowe mogą być przekształcone na stronę bierną. Ponieważ są to zdania bezpodmiotowe, niemożliwy jest również podmiot w stronie biernej. Często używa się bezosobowego zaimka es, można go również pominąć, jeśli zdanie będzie brzmiało lepiej stylistycznie. Zdania bezosobowe występują zawsze w liczbie pojedynczej[7].

  • Man arbeitet Sonnabends nicht. → Es wird Sonnabends nicht gearbeitet. → Sonnabends wird nicht gearbeitet. – W soboty nie pracuje się.

Bezokolicznik strony biernej

Stronę bierną bezokolicznika tworzy się przy użyciu imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika oraz bezokolicznika czasownika werden{odn|Daroch|2007|s=80}}:

  • geimpft werdenbyć szczepionym
  • gemacht werdenbyć robionym
  • gelesen werdenbyć czytanym

Strona bierna z czasownikami modalnymi

Stronę bierną można utworzyć tylko wtedy, gdy czasownik modalny nie występuje samodzielnie, a z czasownikiem mającym zdolność tworzenia strony biernej. Gdy zdanie zawiera czasownik modalny, stronę bierną Zustandpassiv tworzy się przy pomocy czasownika modalnego i bezokolicznika strony biernej. Strony biernej z czasownikami modalnymi w czasach Perfekt, Pluaquamperfekt i Futur 1 używa się bardzo rzadko[8]:

  • Das Zimmer soll sofort aufgeräumt werden. → Pokój należy natychmiast wysprzątać.
  • Sie hat das Buch lesen müssenDas Buch hat (von ihr) gelesen werden müssenKsiążka musiała zostać (przez nią) przeczytana
  • Er wird das Buch ins Bibliothek zurückgeben müssenDas Buch wird (von ihm) zurückgegeben werden müssen. – Książka będzie musiała być oddana do biblioteki.

Strona bierna w konstrukcjach bezokolicznikowych

Strona bierna w konstrukcjach bezokolicznikowych pojawia się, gdy przekształcane jest zdanie podrzędnie złożone. Podmiot zdania nadrzędnego musi być ten sam, co w zdaniu podrzędnym[9]:

  • Ich fürchte dass ich bald entlassen werde. → Ich fürchte bald entlassen zu werden. → Obawiam się, że zostanę zwolniony.

Jeśli obie czynności (ta wyrażona w zdaniu nadrzędnym jak i ta w podrzędnym) odbywają się równocześnie, używa się konstrukcji bezokolicznikowych z bezokolicznikiem biernym w czasie teraźniejszym: gezwungen zu werden, angestellt zu werden. Gdy czynność wyrażona w zdaniu nadrzędnym występuje później niż czynność zdania podrzędnego, używa się bezokolicznika biernego czasu przeszłego: gelobt worden zu sein, verstanden worden zu sein, itp[9].

  • Sie hoffte, vom Bahnhof abgeholt zu werden. → Ona miała nadzieję, że zostanie odebrana z dworca.
  • Er bedauert es, nicht eingeladen worden zu sein. → On żałuje, że go nie zaproszono.

Storna bierna w zdaniu podrzędnym

Zdanie w stronie biernej może występować również w zdaniu podrzędnym. Zdanie takie zachowuje charakterystyczny szyk wyrazów, przy czym kończy się zawsze formą osobową któregoś z czasowników posiłkowych[10]:

  • Der Film wird gerade gedreht. → Ich habe gehört dass der film gerade gedreht wirdSłyszałem, że właśnie kręcą ten film.
  • Deine Kinder sind geimpft worden. → Ich habe gehört, dass deine Kinder geimpft worden sindSłyszałem, że twoje dzieci zostały zaszczepione.
  • Er wird gelobtIch vermute, dass er gelobt werden wird. → Przypuszczam, że będą go chwalić.

Klasyfikacja syntaktyczna strony biernej

Pod względem syntaktycznym wyróżnia się następujące rodzaje strony biernej[11]:

Jednoczłonowa, która składa się tylko z formy biernej czasownika. Takie zdanie nie zawiera podmiotu – agensa (wyrazu określającego wykonawcę czynności), który często zastępuje zaimek nieokreślony es umieszczany na początku zdania.

  • Es wird getanztTańczy się, Ludzie tańczą.

Dwuczłonowa, która oprócz czasownika w stronie biernej zawiera podmiot, na którym wykonywana jest czynność, bez podania agensa (wykonawcy czynności):

  • Das Buch is verkauft wordenKsiążka została sprzedana.

Trójczłonowa, w skład której wchodzi czasownik w stronie biernej, podmiot, na którym wykonywana jest czynność oraz agens – wykonawca czynności. Agens wprowadzany jest przyimkami von lub durch[12]:

  • Er wird vom Lehrer gelobtJest chwalony przez nauczyciela.

Czteroczłonowa, w skład której wchodzi czasownik w stronie biernej, podmiot, na którym wykonywana jest czynność, agens – wykonawca czynności oraz dopełnienie dalsze w celowniku:

  • Das Buch wurde dem Schüler vom Lehrer geschenktKsiążka została sprezentowana uczniowi przez nauczyciela.

Zustandpassiv

Zustandpassiv tworzy się przy pomocy odpowieniej formy czasownika posiłkowego sein i imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego. Pod względem formalnym czas teraźniejszy Zustandpassiv powstał po zaniku słowa worden czasu Perfekt wyrażonego w stronie biernej Vorgangpassiv. Podobnie czas przeszły Präteritum strony biernej Zustandpassiv powstał po redukcji słowa worden czasu Plusquamperfekt wyrażonego w stronie biernej Vorgangpassiv[13]:

  • Ich bin geimpft wordenIch bin geimpft. → Jestem zaszczepiony
  • Ich war geimpft wordenIch war geimpft. → Bylem zaszczepiony.

Formy

Czas teraźniejszy strony biernej Zustandpasiv tworzy się z czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego sein i imiesłowu biernego czasu przeszłego[14]:

Singular Plural
ich bin geimpft wir sind geimpft
du bist geimpft ihr seid geimpft
er, sie, es ist geimpft sie sind geimpft

Czaas przeszły Präteritum strony biernej Zustandpasiv tworzy się z czasu przeszłego czasownika posiłkowego sein i imiesłowu biernego czasu przeszłego[14]:

Singular Plural
ich war geimpft wir waren geimpft
du warst geimpft ihr wart geimpft
er, sie, es war geimpft sie waren geimpft

Czas przeszły Perfekt strony biernej Zustandpasiv tworzy się z czasu Perfekt czasownika posiłkowego seinsein gewesen i imiesłowu biernego czasu przeszłego[14]:

Singular Plural
ich bin geimpft gewesen wir sind geimpft gewesen
du bist geimpft gewesen ihr seid geimpft gewesen
er, sie, es ist geimpft gewesen sie sind geimpft gewesen

Czas Plusquamperfekt strony biernej Zustandpasiv tworzy się z czasu Plusquamperfekt czasownika posiłkowego seinwar gewesen i imiesłowu biernego czasu przeszłego[14]:

Singular Plural
ich war geimpft gewesen wir waren geimpft gewesen
du warst geimpft gewesen ihr wart geimpft gewesen
er, sie, es war geimpft gewesen sie waren geimpft gewesen

Czas Futur 1 strony biernej Zustandpassiv tworzy się z czasownika werden, imiesłowu biernego czasu przeszłego rzeczownika właściwego i czasownika sein w bezokoliczniku[14]:

Singular Plural
ich wird geimpft sein wir werden geimpft sein
du wirst geimpft sein ihr werdet geimpft sein
er, sie, es wird geimpft sein sie werden geimpft sein

Zustandpassiv a ogólne wyrażenie stanu

Należy rozdzielić Zustandpassiv od ogólnej formy stanu (sein + imiesłów bierny czasu przeszłego). Ogólna forma stanu występuje w kilku przypadkach[15]: Czasownik tworzy formy z czasownikiem posiłkowym sein, ale nie tworzy ich z czasownikiem werden. Dlatogo też forma z sein nie może być formą Zustandpassiv, gdyż w stronie czynnej nie występuje agens (wykonawca czynności) i czasownik nie określa wykonywalnej czynności:

  • Die Flasche enthält Milch. → Butelka zawiera mleko.
  • Milch wird von der Flasche enthaltet
  • Milch ist in der Flasche enthaltenMleko znajduje się w butelce.

Niekiedy czasownik określający ogólną formę stanu może konotować zarówno czasownik werden jak i sein. Nie zachodzi jednak opozycja charakterystyczna dla różnicy między Vorgangpassiv i Zustandpassiv, slatego użycie sein nie może być rozumiane jako Zustandpassiv, gdyż zdanie nie konotuje agensa (wykonawcy czynności):

  • Zwei Milionen Menschen bewohnen die Stadt.
  • Die Stadt ist von zwei Milionen Menschen bewohnt. – Miasto jest zamieszkane przez dwa miliony ludzi.
  • Die Stadt wird von zwei Milionen Menschen bewohnt.

Niekiedy nie można interpretować formy z sein jako formy Zustandpassiv, gdyż zdanie nie zawiera agensa (wykonawcy czynności) a instrument lub urządzenie, i to mimo tego, że czasownik konotuje zarówno formy z sein jak i werden. W tym przypadku czas teraźniejszy i przeszły Perfekt z sein są rozumiane jako statyczne, w przeciwieństwie do form z werden[16]:

  • Kerzen beleuchten das Zimmer.
  • Das Zimmer wird / ist von Kerzen beleuchtet.
  • Cas Zimmer ist von Kerzen beleuchtet worden / gewesen. – Pokój został oświetlony świecami.

Konstrukcje zastępujące stronę bierną

Oprócz strony biernej Vorgangpassiv i Zustandpassiv istnieje kilka konstrukcji, które formalnie nie będąc w stronie biernej, wyrażają ją. Do konstrukcji takich zalicza się[17]: lassen + sich + bezokolicznik

  • Das Problem kann gelöst werden. → Das Problem lässt sich lösen. → Problem da się rozwiązać.

konstrukcja sein + zu + bezokolicznik:

  • Die Schue müssen geputzt werden. → Die Schue sind zu putzen. → Buty są do wyczyszczenia.
  • Das Zimmer soll abgeschlossen werdenDas Zimmer ist abzuschließenPokój należy zamknąć.

Przymiotniki o końćówkach -bar, -lich, -wert, przy czym nie można dołączyć agensa (wykonawcy czynności)[18]:

  • Die Suppe kann nicht mehr gegessen werden. → Die Suppe ist nicht essbar. → Zupa jest niejadalna.

Niektóre czasowniki mogą występować formalnie w stronie czynnej, mając jednak wartość strony biernej[18]:

  • Das Laden wird um 20 Uhr geschlossen. → Das Laden schließt um 20 Uhr. → Sklep zamykają o dwudzuestej.
  • Niektóre czasowniki mogą występować w stronie biernej, nie dotyczy to jednak wszystkich czasowników[18]:
  • Der Schlüssel wird gefunden werden. → Der Schlüssel wird sich finden. → Klucz się znajdzie.

Konstrukcja es gibt + zu + bezokolicznik. Konstrukcja ta ma zdolność konotowania agensa.

  • Es kann hier viel gelesen werden. → Es ist hier viel zu lesen. → Jest tu dużo do przeczytania.

Ograniczenia w tworzeniu strony biernej

Nie każde zdanie w stronie czynnej można przekształcić na zdanie w stronie biernej. Jest to możliwe tylko w przypadku, gdy czasownik główny oznacza czynność, a zdanie w stronie czynnej konotuje agensa (wykonawcę czynności)[19]:

  • Der Sohn fragt den VaterSyn pyta ojca. Wyraz Sohn jest agensem. Utworzenie strony biernej jest możliwe: Der Vater wird vom Sohn gefragt.
  • Der Sohn ähnelt dem Vater. Czasownik ähneln (być podobnym) nie konotuje agensa i nie określa czynności; utworzenie strony biernej jest w tym przypadku niemożliwe. Dem Vater wird (von dem Sohn) geähnelt.

Nie można przekształcić na stronę bierną zdania w stronie zwrotnej[20]:

  • Er wäscht sich. → Er wird von sich gewaschen.

Nie można utworzyć strony biernej gdy dopełnienie w bierniku wymaga drugiego czasownika w bezokoliczniku[14]:

  • Er sieht die Mutter kommen. Die Mutter wird kommen gesehen.

Niemożliwe jest utworzenie strony biernej z czasownikami: haben, bekommen, besitzen, erhalten, kosten, enthalten, gelten, umfassen, wiegen, es gibt[12].

Przypisy


Bibliografia

  • Magdalena Daroch: Gramatyka języka niemieckiego z ćwiczeniami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15006-8.
  • Stanisław Bęza: Nowe repetytorium z gramatyki języka niemieckiego. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1998. ISBN 978-83-7195-026-1.
  • Hilke Dreyer Schmidt: Lehr- und Übungsbuch der Deutschen Grammatik. Die Gelbe Aktuell. Ismaning: Hueber, 2013. ISBN 978-3-19-307255-9.
  • Gerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.