Главная страница

Stefan Hanka-Kulesza
Ilustracja
pułkownik kawalerii pułkownik kawalerii
Data i miejsce urodzenia 30 sierpnia 1892
Holendernia, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 5 czerwca 1964
Londyn
Przebieg służby
Lata służby 1914-1964
Siły zbrojne cesarska i królewska Armia
Wojsko Polskie
Jednostki 3 Pułk Szwoleżerów
17 Brygada Kawalerii
Kresowa Brygada Kawalerii
Grupa „Dubno”
Stanowiska dowódca pułku kawalerii
dowódca brygady kawalerii
zastępca dowódcy brygady
dowódca brygady kawalerii
dowódca Grupy „Dubno”
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (1920-1941, trzykrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości

Stefan Hanka-Kulesza (także Kulesza-Hanka[1], do 1937 Stefan Kulesza; ur. 30 sierpnia 1892 w Holenderni pod Włodawą[2], zm. 5 czerwca[3] 1964 w Londynie) – polski oficer wojskowy i działacz niepodległościowy, pułkownik kawalerii Wojska Polskiego, z zawodu inżynier.

Podczas studiów inżynierskich na Uniwersytecie w Gandawie dołączył do „Filarecji” i Związku Strzeleckiego. W chwili wybuchu I wojny światowej znajdował się w Krakowie na kursie oficerskim, dołączył do tzw. „siódemki Beliny”, która jako pierwsza polska jednostka wojskowa przekroczyła granicę zaboru austriackiego z zaborem rosyjskim. Następnie służył w 1. pułku ułanów Legionów Polskich, ostatecznie został podporucznikiem i zastępcą dowódcy szwadronu. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku aresztowany i internowany w Beniaminowie.

W listopadzie 1918 roku przyjęty do Wojska Polskiego w stopniu majora, podczas wojny polsko-bolszewickiej został dowódcą nowo utworzonego 201. pułku szwoleżerów. Stefan Kulesza wykazał się dzielnością w boju, wziął udział w bitwie warszawskiej, 17 sierpnia prowadząc atak na bagnety został ciężko ranny. W okresie międzywojennym dowódca m.in. 3. pułku szwoleżerów, w roku 1930 odwołany ze stanowiska ze względu na nieprawidłowości. Następnie dowodził XVII Brygadą Kawalerii, a od sierpnia 1939 roku Kresową Brygadą Kawalerii. Zdjęty ze stanowiska w pierwszych dniach kampanii wrześniowej, w drugiej połowie września 1939 roku dowodził ze zmiennym szczęściem improwizowaną Grupą „Dubno”, z którą walczył przeciw ukraińskim dywersantom, Armii Czerwonej i Wehrmachtowi. Skapitulował 25 września, resztę wojny spędził w obozie jenieckim. Po wojnie na emigracji.

Życiorys

Stefan Kulesza urodził się 30 sierpnia 1892 roku w majątku Holendernia koło Włodawy, w ówczesnym zaborze rosyjskim[4][5]. Jego ojcem był Józef Kulesza, właściciel majątku, a matką Leokadia z Pytkowskich Kuleszowa[4].

Rozpoczął naukę w szkole realnej w Siedlcach, jednak po strajkach szkolnych i rewolucji 1905 roku przeniósł się do Płocka, gdzie ukończył pięcioletnie gimnazjum[4]. Kontynuował naukę w Szkole Mechaniczno-Technicznej Wawelberga i Rotwanda w Warszawie, gdzie ukończył trzyletni kurs[4] budowy maszyn dający tytuł inżyniera[5]. W 1912 roku podjął dalsze studia inżynierskie na Uniwersytecie w Gandawie w Belgii[4]. W czasie studiów dołączył do powiązanej z PPS-Frakcją Rewolucyjną i Związkiem Walki Czynnej Unii Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Niepodległościowej („Filarecji”)[4]. Wstąpił także do Związku Strzeleckiego, do którego przyjął go osobiście naczelnik organizacji, Kazimierz Sosnkowski[4][5]. W „Strzelcu” przyjął pseudonim „Hanka”, który z czasem stał się częścią jego nazwiska[4][5].

Latem 1914 roku przebywał w Krakowie na letnim kursie podoficerskim „Strzelca”[4]. W pierwszych dniach I wojny światowej został członkiem tzw. „siódemki Beliny” – patrolu Władysława Prażmowskiego „Beliny”[6][7], z którym Kulesza poznał się jeszcze podczas studiów w Belgii[4]. Grupa w nocy z 1 na 2 sierpnia jako pierwsza polska jednostka wojskowa przekroczyła granicę zaboru austriackiego z zaborem rosyjskim[8]. Siedmioosobowy patrol przeprowadził zwiad przez Goszyce, Działoszyce, Jędrzejów i Słomniki, skąd powrócił do dworku w Goszycach[7]. Wieczorem 3 sierpnia[8] lub po godzinie 16:00 następnego dnia[7] patrol powrócił do Krakowa, a następnie jego członkowie 6 sierpnia wyruszyli wraz z 1. kompanią kadrową do Miechowa[8][7].

Stefan Hanka-Kulesza następnie pełnił służbę w 1. Pułku Ułanów Legionów Polskich pod dowództwem „Beliny”[4]. 3 czerwca 1915 roku uzyskał awans na stopień podporucznika kawalerii, a wkrótce powierzono mu dowództwo nad III plutonem 3. szwadronu pułku[4]. W kwietniu 1917 roku został zastępcą dowódcy 5. szwadronu szkolącego nowych rekrutów do służby[4]. Po kryzysie przysięgowym został 15 lipca 1917 roku aresztowany i internowany w Beniaminowie[4].

W kwietniu 1918 roku został zwolniony z obozu internowania i powrócił w rodzinne strony, gdzie zawarł związek małżeński z Pelagią Bujalską herbu Ślepowron[4].

Wojna polsko-bolszewicka

W listopadzie 1918 roku przyjęty został do Wojska Polskiego w stopniu majora i wyznaczony na stanowisko dowódcy szwadronu zapasowego 7. Pułku Ułanów Lubelskich stacjonującego w Ciechanowie[4]. W lipcu 1920 roku, w okresie nadzwyczajnej mobilizacji wojsk polskich po odwrocie z Ukrainy, dowodzony przez niego szwadron sformował dla nowo utworzonego 201. Pułku Szwoleżerów szwadron ciężkich karabinów maszynowych[8]. Wkrótce 28-letni podówczas major Hanka-Kulesza został wyznaczony na pierwszego dowódcę nowego pułku i wraz z nim wyruszył na front wojny polsko-bolszewickiej[8].

Władysław Lewandowski, autor szkicu monograficznego o 201. pułku pisze, że Stefan Hanka-Kulesza dał się poznać jako dzielny i odważny dowódca czasu wojny[8]. Jednostkę sformowano w wielkim pośpiechu, z wykorzystaniem uzbrojenia i oporządzenia rozmaitego autoramentu: przydzielono jej angielskie karabiny, polskie i rosyjskie szable, niemieckie lance kawaleryjskie, siodła kanadyjskie i amerykańskie, wsparcie ciężkich karabinów maszynowych zapewniały ckm Maxim na taczankach[8]. Zabrakło zupełnie czasu na przeszkolenie pododdziałów czy choćby ostrzelanie rekrutów: broń jednostkom wydano 2 sierpnia 1920 roku, a już 3 sierpnia szwadrony 1 i 3 odjechały na front z Dworca Kijowskiego w Warszawie; w dzień później podążył za nimi szwadron 2[8].

Siódemka Beliny w 1914 roku, na ganku dworu w Goszycach; Stefan Kulesza leży. Stoją od lewej Zygmunt Karwacki „Bończa”, Stanisław Skotnicki „Grzmot”, Janusz Głuchowski „Janusz” i Antoni Jabłoński „Zdzisław”. Nad nimi Ludwik Skrzyński „Kmicic” i dowódca patrolu, Władysław Prażmowski „Belina”.

Hanka-Kulesza dowodził 2 i 3 szwadronem w walkach opóźniających wokół Zambrowa, następnie osłaniał odwrót polskiej piechoty za Kosówkę, Liwiec, Ossownicę, wreszcie na przedmoście warszawskie w rejonie Okuniewa[9]. W krytycznym momencie bitwy warszawskiej, po utracie Radzymina, od 14 sierpnia 201 pułk osłaniał od wschodu Jabłonnę i toczył ciężkie walki z Armią Czerwoną w rejonie Nieporętu[9]. Po odzyskaniu Radzymina pułk przesunięto forsownym marszem pod Płońsk, gdzie miał wejść w skład formowanej Północnej Dywizji Jazdy pod dowództwem płk. Gustawa Orlicz-Dreszera[10].

17 sierpnia pod Baboszewem koło Ćwiklina trzy spieszone szwadrony pułku stanęły naprzeciw natarciu trzech pułków 18. Dywizji Strzeleckiej Armii Czerwonej, nacierającym na Płońsk od strony Marcelina[11]. W wyniku sześciogodzinnej bitwy, mimo zużycia zapasów amunicji, wojska Hanki-Kuleszy utrzymały linię obrony i zmusiły nieprzyjaciela do odwrotu. On sam jednak podczas jednego z kontrataków na bagnety został ciężko ranny[11]. Zdjęty z dowództwa[a] i przeniesiony na tyły, jego miejsce jako p.o. dowódcy zajął rotmistrz Rudolf Dreszer[9]. Hanka-Kulesza powrócił do swojej jednostki dopiero 30 grudnia 1920 roku[9][12] w Kupiczowie pod Kowlem, już po podpisaniu zawieszenia broni[13]. Trzy dni wcześniej, 27 grudnia 1920 roku minister spraw wojskowych przemianował jednostkę na 3 Pułk Szwoleżerów[13][14].

Okres międzywojenny

Po wojnie i demobilizacji Stefan Hanka-Kulesza pozostał dowódcą swojej jednostki, najpierw w Płocku[14], od jesieni 1921 roku w Wołkowysku[15], a ostatecznie od maja 1922 roku w Suwałkach[16]. W 1922 roku żona Stefana Hanki-Kuleszy, Pelagia Kuleszyna, została matką chrzestną sztandaru 3. pułku[15]. W okresie pokoju pułk wysyłał oddziały dozorujące granicę z ZSRS i z Litwą[17], Hanka-Kulesza nadzorował także szkolenie kolejnych roczników rezerwistów[18]. W okresie dowodzenia przez niego jednostką do uszu przełożonych coraz częściej docierały jednak sygnały o rozluźnieniu dyscypliny wśród żołnierzy, pijaństwie i hazardzie wśród oficerów, oraz o traktowaniu jednostki jak prywatnego folwarku[19]. Ostatecznie 26 marca 1930 roku Stefan Hanka-Kulesza został odwołany ze stanowiska dowódcy pułku[19][12].

W marcu 1930 roku objął dowództwo XVII Brygady Kawalerii w Hrubieszowie[20]. W latach 30. kilkukrotnie dowodzone przez niego jednostki były dyskwalifikowane podczas manewrów, jednak nie wpływało to na wysokie noty Kuleszy wystawiane mu przez sanacyjne dowództwo[21]. Po latach płk Jerzy Grobicki, jeden z kolegów „Hanki” jeszcze z czasów legionowych zasugerował w swoich wspomnieniach, że Kulesza był nieusuwalny ze stanowiska ze względu na sławę, jaką dawała mu przynależność do siódemki Beliny w 1914 roku[21].

W kwietniu 1937 roku został zastępcą dowódcy Kresowej Brygady Kawalerii w Brodach. W tym samym roku otrzymał również zgodę na dodanie swojego legionowego pseudonimu „Hanka” do nazwiska rodowego, na podobieństwo nazwiska herbowego[5]. Podobnie czyniło w owym czasie wielu weteranów Legionów.

II wojna światowa

W sierpniu 1939 roku objął dowództwo Kresowej Brygady Kawalerii[5]. Brygada, trzymana początkowo w odwodzie Armii „Łódź”, 2 września została skierowana nad Wartę. Rankiem 3 września wyładowała się z transportu kolejowego pod Szadkiem i wzmocniła obronę 10. Dywizji Piechoty, współtworząc Grupę Operacyjną „Sieradz” gen. bryg. Franciszka Dindorfa-Ankowicza.

Hanka-Kulesza jeszcze tego samego dnia zameldował się w sztabie Armii „Łódź” w podłódzkim Julianowie, gdzie dowódca armii gen. Juliusz Rómmel potwierdził rozkaz wzmocnienia obrony prawego brzegu Warty i rozpoczęcia przez brygadę działań opóźniających[22]. 4 września na zachód od miasta Warta oddziały Kresowej Brygady stoczyły walkę z niemiecką 24. Dywizją Piechoty. Wkrótce potem do brygady dotarł rozkaz gen. Rómmla nakazujący jej powrót na drugi brzeg rzeki i przejścia do odwodów[23]. Podległe Stefanowi Hance-Kuleszy wojska rozkaz wykonały, oderwały się od nieprzyjaciela i powróciły na pozycje wyjściowe w rejon Szadka, co jednak spowodowało utratę Warty i kilku mostów w rejonie miasta[24][23][25].

Z nie do końca wyjaśnionych przyczyn jeszcze tego samego dnia Hanka-Kulesza został usunięty ze stanowiska przez dowódcę Armii „Łódź” i przeniesiony na stanowisko zastępcy dowódcy brygady[25][24], jego miejsce zajął płk Jerzy Grobicki[21]. Niektórzy autorzy sugerują, że odwołanie pułkownika miało być próbą zrzucenia na niego winy za błędy strategiczne jego przełożonego[24][25]. Z kolei w głośnym eseju Wrzesień: próba nowego spojrzenia Paweł Piotr Wieczorkiewicz sugeruje, że Hanka-Kulesza w istocie samowolnie opuścił dowodzoną przez siebie brygadę[26]. Jakkolwiek było, po 6 września pułkownik opuścił swoją jednostkę i udał się do Warszawy, w ślad za generałem Rómmlem, możliwe że w celu wyjaśnienia całej sytuacji[24]. W stolicy nie przywrócono mu dowództwa nad Kresową Brygadą Kawalerii, zamiast tego został skierowany do Dubna w celu zorganizowania obrony miasta[24].

W Dubnie Stefan Hanka-Kulesza początkowo był zastępcą dowódcy garnizonu gen. Stefana Strzemieńskiego, a ostatecznie został dowódcą improwizowanej Grupy „Dubno”[27]. Utworzona 12 września grupa operacyjna miała za zadanie przygotować obronę miasta i linii rzeki Ikwy na wypadek przebicia się Wehrmachtu na Wołyń[28]. Po agresji sowieckiej 17 września grupa oddała miasto bez walki i wyruszyła na południe z zamiarem przebicia się do operujących pod Lwowem wojsk Frontu Południowego gen. Kazimierza Sosnkowskiego[29][27]. Po drodze dołączały do niej oddziały tyłowe i luźne grupy żołnierzy z rozbitych jednostek[30], stoczyła też kilka potyczek z dywersantami ukraińskimi i wysuniętymi patrolami sowieckimi[b].

Dowodzona przez niego improwizowana jednostka stoczyła 21 września zwycięską potyczkę pod Kamionką Strumiłową z oddziałami 4. Dywizji Lekkiej[33]. Po bitwie, na skutek zmiany sytuacji na froncie, płk Hanka-Kulesza wydał rozkaz o przebijaniu się na Węgry[27]. Następnie postanowił uderzyć całością sił na Rawę Ruską, gdzie spodziewał się znaleźć silną załogę niemiecką. Wskutek nadmiernego rozciągnięcia podległych mu wojsk, siły Grupy dołączały do bitwy pod Rawą Ruską przez cały dzień 24 września[34]. Po całodziennym wyczerpującym boju przeciwko 2. Dywizji Pancernej wojska Hanki-Kuleszy zadały Niemcom poważne straty, jednak nie udało im się przebić przez ich pozycje, a część oddziałów wpadła w panikę i poszła w rozsypkę[34]. Na nocnej odprawie dowódców płk Hanka-Kulesza uznał dalsze przebijanie się za niemożliwe i nakazał kapitulację[34][33]. Jej warunki uzgodniono rankiem 25 września 1939 roku w sztabie 2. Dywizji Pancernej, a o 10:30 polscy żołnierze zaczęli składać broń[34]. Przeszło 2000 żołnierzy i oficerów dostało się do niemieckiej niewoli[34]. Autorzy wydanego przez Bellonę przewodnika encyklopedycznego Boje polskie nazywają jego dowodzenie w tej bitwie „nieudolnym”[27]. Z kolei Paweł Piotr Wieczorkiewicz uznaje, że Hanka-Kulesza jako dowódca grupy „zapisał ładną kartę w końcowym etapie kampanii”[6] oraz że „zapisał ładny epizod w walce z Rosjanami”[26].

Dostał się do niewoli niemieckiej, resztę wojny spędził w Oflagu VIIA Murnau[24]. Po wojnie zamieszkał w Paryżu, a później w Londynie, gdzie osiadł na stałe i założył firmę[24]. Zmarł 5 czerwca 1964 roku, pochowany jest na cmentarzu North Sheen[3][24].

Awanse

  • PL Epolet ppor.svg podporucznik – 1 listopada 1916 roku
  • PL Epolet mjr.svg major – zweryfikowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku
  • PL Epolet pplk.svg podpułkownik31 marca 1924 roku ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923 roku i 8. lokatą w korpusie oficerów jazdy
  • PL Epolet plk.svg pułkownik – ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928 roku

Ordery i odznaczenia

Uwagi

Szablon:Uwagi-lista

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917), Warszawa 1917, s. 42.
  • Rocznik Oficerów Kawalerii 1930, Główna Drukarnia Wojskowa, nakładem „Przeglądu Kawaleryjskiego”, Warszawa 1930, s. 69,
  • Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 541, 598.
  • Rocznik Oficerski 1932, s. 145, 495,

Linki zewnętrzne

  1. Baumgartner 1998 ↓, s. 859.
  2. Leżeński i Kukawski 1991 ↓, s. 21.
  3. a b Bielski 1991 ↓, s. 385.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p Grochowalski 2006 ↓, § 1–13.
  5. a b c d e f Kościów 2015 ↓, s. 1.
  6. a b Wieczorkiewicz 2001 ↓, s.v. „Odmiennie niż w Armii «Kraków» było u Rómmla…”.
  7. a b c d Nowak 2014 ↓, s. 34.
  8. a b c d e f g h Lewandowski 1986 ↓, s. 94.
  9. a b c d e Lewandowski 1986 ↓, s. 95.
  10. Lewandowski 1986 ↓, s. 95–96.
  11. a b Lewandowski 1986 ↓, s. 96.
  12. a b c Krzeczunowicz 1983 ↓, s. 43–44.
  13. a b Lewandowski 1986 ↓, s. 98.
  14. a b Jarno 2001 ↓, s. 22.
  15. a b Lewandowski 1986 ↓, s. 99.
  16. Lewandowski 1986 ↓, s. 100.
  17. Lewandowski 1986 ↓, s. 102.
  18. Lewandowski 1986 ↓, s. 102–105.
  19. a b Lewandowski 1986 ↓, s. 105.
  20. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 100.
  21. a b c Majewski 2013 ↓, s. 864.
  22. Kościów 2015 ↓, s. 1–2.
  23. a b Ćwierdziński 1959 ↓, s. 293–294.
  24. a b c d e f g h Kościów 2015 ↓, s. 2.
  25. a b c Majewski 2011 ↓, § Odwołanie płk. Hanki-Kuleszy.
  26. a b Wieczorkiewicz 2002 ↓, s. 24-30.
  27. a b c d Komorowski 2009 ↓, s. 353–354.
  28. Cygan 1990 ↓, s. 85–86.
  29. Cygan 1990 ↓, s. 87–88.
  30. Cygan 1990 ↓, s. 88.
  31. Szpakowskij i Saniejew 2005 ↓, s. 32-33.
  32. dobroni.pl 2013 ↓, s.v. „Możliwe, że doszło do starcia z wojskami sowieckimi…”.
  33. a b Cygan 1990 ↓, s. 89.
  34. a b c d e Komorowski 2009 ↓, s. 354.
  35. Dekret Wodza Naczelnego L. 3135 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 8)


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW