Главная страница

Leon Wyczółkowski, Relikwiarze na głowę i rękę św. Stanisława, z cyklu Skarbiec wawelski, 1907, Muzeum Narodowe w Warszawie
Leon Wyczółkowski, Sarkofag św. Stanisława, z cyklu Skarbiec wawelski, 1907, Muzeum Narodowe w Warszawie

Skarbiec wawelski - cykl obrazów Leona Wyczółkowskiego wykonanych w technice pastelu na papierze na tekturze. Powstał w 1907 roku, wtedy też został zaprezentowany na wystawach w Warszawie oraz w Krakowie w Salonie Sztuki "Ars" Zygmunta Sarneckiego[1]. Jest to jedyna z serii pastelowych prac tego artysty zachowana w całości do dziś[2] . Cykl powstał z powodu zainteresowania artysty restauracją Wawelu prowadzoną wówczas przez Zygmunta Hendla[1]. Cykl jest swoistą inwentaryzacją wawelskich zabytków (przedstawia relikwiarze i pamiątki po polskich królach i biskupach[1]) i spotkał się z przychylną reakcją zarówno publiczności, jak i krytyków[3].

Geneza cyklu

Przywracanie Wawelowi dawnej funkcji

Zainteresowanie Leona Wyczółkowskiego Wawelem nie było przypadkowe. Ze względu na to, że Polska znajdowała się na początku XX wieku pod zaborami, Polacy pragnęli przywrócenia miejscom szczególnie związanym z ich państwowością (w tym zamkowi wawelskiemu) właściwego im znaczenia. Na Wawelu przez ponad sto lat stacjonowało austriackie wojsko, ale udało się zapobiec przekształceniu katedry w kościół garnizonowy. W latach 80. XIX wieku rozpoczął się proces przywracania wawelskiemu wzgórzu jego dawnej funkcji, zapoczątkowany przez restaurację katedry oraz starania o odzyskanie części świeckich. Choć zamek miał być przeznaczony na rezydencję cesarską, ostatecznie w latach 1904-1911 rozpoczęto zwracanie Wawelu Polakom[4].

Projekty polskich artystów związane z Wawelem

W polskim świecie artystycznym tamtych czasów świadomość odzyskania jednego z najważniejszych symboli polskiej państwowości inspirowała twórców do nowych projektów, niekiedy aspirujących do stworzenia z Wawelu "narodowego panteonu", jak w projekcie Akropolis Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego (1904-1907) czy Pochodzie na Wawel Wacława Szymanowskiego (1907-1911). Stworzenie cyklu pasteli przez Leona Wyczółkowskiego wpisuje się w te artystyczne tendencje[4].

Kraków i Wawel w twórczości Leona Wyczółkowskiego

W latach 90. XIX wieku Leon Wyczółkowski wykonał cykl prac olejnych zatytułowany Sarkofagi. Wiele razy malował również katedrę wawelską i jej zabytki, potem także renesansowe krużganki zamku[4].

W 1907 podjęto decyzję o restauracji przedmiotów ze skarbca, być może był to jeden z powodów, dla którego cykl powstał właśnie wtedy. W 1900 Leon Wyczółkowski odwiedził wystawę zabytków z epoki jagiellońskiej, zorganizowaną z okazji 500-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie prezentowano skarby katedry wawelskiej. Być może również to zachęciło go do podjęcia tego artystycznego tematu[4].

Inspiracje wcześniejszymi "artystycznymi dokumentacjami"

Koncepcja "artystycznej inwentaryzacji" była już wcześniej znana w polskiej sztuce. Jako przykład mogą posłużyć Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII w dawnej Polsce chromolitografowane w Warszawie w latach 1853-1869. Także zabytki wawelskiego skarbca były już inwentaryzowane w sztuce. W 1882 powstały opisy autorstwa księdza Ignacego Polkowskiego Pamiątki narodowe, opatrzone 32 ilustracjami reprodukującymi rysunki Ludwika Łepkowskiego. Ukazano tam najcenniejsze zabytki skarbca, 21 z nich pojawia się również u Leona Wyczółkowskiego w cyklu. Co różni przedstawienia Wyczółkowskiego od przedstawień z wcześniejszej inwentaryzacji, w cyklu pasteli walory przedmiotów często są uwypuklane, proporcje niekiedy nie zgadzają się z rzeczywistymi, by uwydatnić artystyczny efekt[4].

Przedstawione zabytki

Cykl składa się z 17 pasteli przedstawiających 30 zabytków ze skarbca katedralnego oraz sarkofag św. Stanisława. Do cyklu jest także zaliczany według niektórych źródeł obraz Paliusz[5].

Infuła biskupa Strzempińskiego i pastorał biskupa Gembickiego

Pastel przedstawia dwa obiekty. Pierwszym jest infuła biskupa krakowskiego w latach 1456-1460, Tomasza Strzempińskiego, wykonana w związku z jego ingresem. Pierwotnie haftowana była z pomocą pereł, ujęta w złocone obramienia z żabkami na brzegach i kwiatonem u góry. W XVI wieku dodano do niej hafty i wstęgi. Drugim obiektem przedstawionym na obrazie Wyczółkowskiego jest krzywaśń srebrnego pastorału z figurką św. Piotra, będącego własnością Piotra Gembickiego, biskupa krakowskiego w latach 1642-1657. Mocą jego testamentu przedmiot został przekazany katedrze wawelskiej[6].

Kapa koronacyjna Michała Korybuta

Obraz przedstawia kapę uważaną za najstarszy zachowany strój koronacyjny. Wykonana została w roku 1670. Nazywana była od nazwisk właścicieli szat, z których kawałków została wykonana - kapą Andrzeja Trzebickiego lub Michała Korybuta. Wykonana była z kapy biskupa Andrzeja Trzebickiego wykonanej na koronację małżonki królewskiej Eleonory Habsburżanki oraz z kaptura i pasa kapy koronacyjnej Michała Korybuta[7], klamra natomiast pochodzi z kapy ofiarowanej przez biskupa Krzysztofa Jana Szembeka przed 1740 rokiem[8]. Kapa koronacyjna została ofiarowana do katedry wawelskiej przez biskupa Trzebickiego i była używana jedynie podczas najważniejszych uroczystości. Oprócz Wyczółkowskiego uwiecznił ją w miedziorycie Aleksander Gorczyc, a kaptur z Orłem ukazany jest w chorągwi w jednym z obrazów Jana Matejki. Dla lepszego wyeksponowania tej szaty Wyczółkowski zawiesił ją na manekinie. Wyróżniony został kaptur z Orłem Białym, który po raz pierwszy w heraldyce polskiej dzierży wszystkie insygnia władzy królewskiej: koronę na głowie, berło i miecz trzymane w szponach oraz jabłko na piersi. W szacie dominują kolory srebrny i złoty. Delikatne światło wydobywa kapę z ciemnego wnętrza, załamując się na jej fałdach[7].

Kielich biskupa Maciejowskiego, tzw. skrzyneczka królowej Jadwigi i pucharek "roboty króla Zygmunta III Wazy"

Na obrazie ukazane są kielich, bursztynowy pucharek oraz szkatułka, pokazana już w obrazie Racjonał i szkatułka królowej Jadwigi. Kielich przypisywany był mylnie - również przez Wyczółkowskiego - biskupowi Bernardowi Maciejowskiemu, który był propagatorem kultu królowej Jadwigi[9]. Kielich miał zostać wykonany w 1539 przez złotnika Erasmusa Schleupnera pracującego we Wrocławiu, a w 1545 podarowany przez biskupa Samuela Maciejowskiego skarbcowi katedralnemu. Przedmiot jest pozłacany i emaliowany. Po lewej stronie kompozycji Wyczółkowski umieścił bursztynowy pucharek z początku XVII wieku. Kolekcjonerzy działający w XIX wieku łączyli ten pucharek z postacią Zygmunta III Wazy, który zajmował się złotnictwem i malarstwem - przypisywano mu wykonanie tego przedmiotu. W środku obrazu Wyczółkowski namalował skrzyneczkę królowej Jadwigi, którą uwiecznił również w innym obrazie z tego cyklu - Racjonał i szkatułka królowej Jadwigi[10].

Kielich biskupa Padniewskiego

Leon Wyczółkowski ukazał na obrazie kielich Filipa Padniewskiego, biskupa krakowskiego w latach 1562-1572. Zgodnie ze swoją wolą, biskup został pochowany z tym kielichem w rękach zamiast tradycyjnego krzyża jako symbolem "najwyższej kapłańskiej godności". Kielich został wydobyty z grobu biskupa i od 1881 roku znajduje się w skarbcu katedralnym na Wawelu. Artysta stworzył kompozycję z tego przedmiotu oraz niezidentyfikowanej pateny, ukazując je na biało-zielonym tle, będącym prawdopodobnie udrapowaną tkaniną[11].

Kielich "roboty króla Zygmunta III" (Kielich króla Zygmunta III)

Kielich ten ma być dziełem króla Zygmunta III, który zajmował się złotnictwem. Ksiądz Polkowski w swoim opisie tego obiektu wspomina o tym, że "kielich ten ofiarował kościołowi katedralnemu Zygmunt III dnia 28 maja 1609, gdy z Krakowa do Wilna wyjeżdżał". Leon Wyczółkowski stworzył kompozycję z kielicha i pateny ustawionych na szkarłatnym materiale, co kontrastuje z tłem koloru zielonego[12].

Krzyż z diademów książęcych, skrzyneczka zwana saraceńsko-sycylijską i tzw. szklanica św. Jadwigi Śląskiej (Krzyż króla Kazimierza Jagiellończyka)

Krzyż przedstawiony na obrazie został wykonany z dwóch XIII-wiecznych diademów książęcych dekorowanych kamieniami szlachetnymi. Herby umieszczone u dołu tego krzyża to: Orzeł króla Kazimierza Jagiellończyka, Półkozic biskupa Jana Rzeszowskiego oraz Trzy Korony kapituły krakowskiej. Był to jeden z najdroższych zabytków skarbca katedralnego. Po lewej stronie krzyża Wyczółkowski ukazał skrzyneczkę zwaną saraceńsko-sycylijską, zdobioną na ściankach scenami walk i wizerunkami fantastycznych zwierząt. Według opisów księdza Polkowskiego z 1882 roku przedmiot ten miał znajdować się w skarbcu już w 1110 roku. Wiemy, że jest to obiekt srebrny, pozłacany, prawdopodobnie XII-wieczny, wykonany na Bliskim Wschodzie lub na Sycylii. Po prawej stronie kompozycji Wyczółkowski przedstawił kielich, tzw. szklanicę św. Jadwigi Śląskiej, pochodzący prawdopodobnie z Bizancjum lub Bliskiego Wschodu, z XII wieku. Ozdobiony jest on rytowaną dekoracją. Umieszczony został na podstawie, sześciolistnej stopie wykonanej w XV wieku. Stopa ta ozdobiona jest rytowaną dekoracją oraz dwoma medalionami pokrytymi emalią. Ksiądz Polkowski w swoim opisie tego obiektu wskazywał na "cudowne łaski Boże" spływające na ludzi pijących z tej szklanicy[13].

Miecz koronacyjny, włócznia św. Maurycego i miecz Zygmunta Augusta

Leon Wyczółkowski w tym obrazie zaniechał jakiejkolwiek aranżacji insygniów, uważanym za narodowe relikwie. Widzimy jedynie obiekty na jasnym, neutralnym tle w świetle dziennym oraz ich cienie[14]. Sprawia to, że widz zwraca uwagę wyłącznie na obiekty, a nie na tło kompozycji i inne szczegóły. Uwypukla to także symbolikę tych przedmiotów. Mimo to, malarz nie użył artystycznej ekspresji i nie dodał blasku insygniom, starając się jak najdokładniej je oddać[15]. Włócznia św. Maurycego (Włócznia z Gwoździem z Krzyża Pańskiego[15]), przedstawiona pośrodku kompozycji sprawowała rolę insygnium o sakralnej mocy. Krajem jej wykonania są Niemcy lub Włochy[14]. Była uważana za symbol władzy królów i cesarzy niemieckich[15]. Została ofiarowana Bolesławowi Chrobremu jako dowód uznania jego suwerenności przez Ottona III podczas zjazdu gnieźnieńskiego w roku 1000[14][15]. Od tej pory traktowana była przez władców jako świadectwo świętego depozytu władzy. Włócznię tę wiele razy malował na swoich obrazach Jan Matejko. Miecz koronacyjny, ukazany po lewej stronie kompozycji wykuty został w Polsce lub Saksonii około roku 1730. Koronowano nim Augusta III, ponieważ Szczerbiec został wówczas ukryty przez popleczników Stanisława Leszczyńskiego. Został namalowany przez Jana Matejkę na obrazie Unia lubelska. Zdarzenie przedstawione na obrazie Matejki miało miejsce w 1569 roku, co świadczy o błędnych interpretacjach zawiłej historii miecza koronacyjnego. Miecz przedstawiony po prawej stronie kompozycji to miecz Zygmunta Augusta, złamany po jego śmierci. Jest swoistym symbolem końca jagiellońskiej epoki w historii Polski. Został wykonany ze srebra, odlany w Norymberdze w 1540 roku przez Melchiora Baiera Starszego. W 1831 roku został wydobyty z grobu Zygmunta Augusta i zaopatrzony siedem lat później w futerał, w którym przedstawiony jest na obrazie Wyczółkowskiego[14]. Ksiądz Polkowski w swoim opisie z 1882 błędnie podał, że miecz ten "poświęcony był przez papieża Pawła III" i wręczony Zygmuntowi Augustowi, by ten był "obrońcą wiary chrześcijańskiej"[15].

Misa i dzban służące do liturgii Wielkiego Czwartku (Misa złota i kubek Krzysztofa Chodkiewicza)

Jest to pastel wyróżniający się w cyklu efektownością kolorów. Plusz w kolorze amarantowym, złote przedmioty i cienie z elementami koloru kobaltu kontrastują ze sobą, dając niezwykłe efekty barwne. Obraz przedstawia XVII-wieczne, pochodzące z południowych Niemiec lub Niderlandów misę i dzban służące do obmywania nóg w liturgii Wielkiego Czwartku. W skarbcu znajdują się od 1766, podarowane przez Franciszka Potkańskiego, sufragana krakowskiego. Misę dekorują sceny wykonane przez Jana i Raphaela Sadelerów według rysunków Hansa von Aachen, oparte na graficznym cyklu Quatuor Europae Nationes, dedykowanym Abrahamowi Orteliusowi, twórcy nowożytnej kartografii. Cykl ukazuje alegorie Italii (Wenus i Apollo), Hiszpanii (Junona i Mars), Germanii (Ceres i Bachus) oraz Francji (Minerwa i Merkury). Dzban natomiast ozdabiają personifikacje czterech żywiołów wykonane według miedziorytów Adriaena Collaerta. Te dwa przedmioty stanowią swoistą całość, miały bowiem niegdyś należeć do rodziny Chodkiewiczów, o czym świadczyć ma wygrawerowana tarcza z herbami Kościesza, Pogoń, Czetwertyński i Trąby, oraz głoskami K-CH. K. W. M. K. S., które odnosić się mogą do kasztelana Krzysztofa Chodkiewicza, od 1643 wojewody wileńskiego[16].

Ornat fundacji Piotra Kmity Starszego

Dzieło Wyczółkowskiego przedstawia późnogotycki ornat, na który obecnie składają się preteksta z pierwotnego ornatu powstałego w latach 1501-1505 naszyta w II połowie XVI wieku na tkaninę altenbasową. Preteksta zawiera kwaterę z herbem fundatora, Piotra Kmity, oraz sceny z życia św. Stanisława: Kupno wsi, Wskrzeszenie Piotrowina, Świadczenie Piotrowina przed królem, Męczeństwo św. Stanisława, Rozsiekanie ciała biskupa, Pogrzeb, Kanonizacja w Asyżu. Wykonana została z jedwabnych nici różnych kolorów oraz drobnych pereł. Przedstawiony obiekt wypełnia całe pole obrazu[17]. Obraz uważany przez Wyczółkowskiego za "najlepiej wypracowany", utracił jednak swój pierwotny blask. Stał się ciemniejszy wskutek działania wilgoci oraz przechowywania w nieodpowiedniej oprawie[7].

Racjonał i szkatułka królowej Jadwigi

Jedno z licznych dzieł Wyczółkowskiego związanych z królową Jadwigą. Racjonał i szkatułka zostały wyeksponowane poprzez kontrastowe tło. Tkanina została zawieszona na swoistym manekinie, by ukazać sposób noszenia racjonału. Racjonał z daru królowej Jadwigi został wyhaftowany w latach ok. 1384-1386 z pomocą jedwabnych i złotych nici i przy użyciu setek drobnych perełek[9]. Umieszczony na nim został również herb Andegawenów, herb Królestwa Polskiego i wizerunek Baranka Bożego. W inwentarzu z 1563 (przed odnowieniem obiektu) zamieszczono informację o napisie, jaki był wyhaftowany na racjonale: "Doctrina veritas et prudens simplicitas regina Hedvigis filia regis Ludovici"[18]. Przed Wyczółkowskim obiekt ten ukazywany był w malarstwie przez Jana Matejkę i Antoniego Piotrowskiego. Drugi obiekt przedstawiony na obrazie, płaskorzeźbiona szkatułka wykonana z kości słoniowej i zdobiona scenkami z romansów średniowiecznych kojarzona jest z podróżą młodej królowej. Wykonana została w I połowie XIV wieku. Pochodzi prawdopodobnie z Francji[9]. Pierwotne skrzyneczka miała służyć przechowywaniu relikwii różnych świętych[18].

Relikwiarz fundacji króla Zygmunta I (Relikwiarz króla Zygmunta I)

Pastel przedstawia wykonany w 1533 roku w Norymberdze relikwiarz na szczątki św. Zygmunta, powstały z fundacji króla Zygmunta I i ofiarowany przez niego do kaplicy zygmuntowskiej. W skarbcu katedralnym znajduje się od 1783 roku. Obiekt ozdobiony jest tarczami z herbami Królestwa Polskiego i Sforzów, a także trzema figurami świętych: Stanisława, Wacława i Zygmunta[19].

Relikwiarze na głowę i rękę św. Stanisława (Puszka św. Stanisława)

Leon Wyczółkowski zdecydował się na pokazanie relikwiarzy na głowę i rękę św. Stanisława na tle ciemnego, drapowanego materiału. Obiekt po lewej, czyli puszka na głowę świętego to skrzynka o ośmiu bokach przykryta spłaszczoną kopułą. Z wierzchu znajduje się maswerkowo-pinaklowa dekoracja, a pod nią - sceny z życia świętego: Kupno wsi, Wskrzeszenie Piotrowina, Świadczenie przed królem, Zabójstwo świętego, Rozsiekanie zwłok, Orły strzeżące zwłok świętego, Pogrzeb i kanonizacja w Asyżu. Puszka jest podtrzymywana na barkach przez cztery anioły trzymające herby Polski i Litwy, kardynała Fryderyka oraz królowej Elżbiety (Habsburgów). Według księdza Polkowskiego puszka ta jest najcenniejszą pamiątką w wawelskim skarbcu. Wyczółkowski umieścił ją na pierwszym planie kompozycji, ustawiając ją w mocnym świetle, by wydobyć misternie wykonane sceny z życia świętego oraz blask szafirów i pereł. Obok ośmiobocznego relikwiarza, w dalszym planie Leon Wyczółkowski ukazał relikwiarz w kształcie ręki na kość z ramienia św. Stanisława. Według opisu księdza Polkowskiego, relikwiarz ten jest w całości srebrny, a pozłacany w całości z wyjątkiem palców[20].

Relikwiarz św. Floriana (Puszka św. Floriana)

Relikwiarz ten powstał w 1424 roku z fundacji czwartej żony króla Władysława Jagiełły, Zofii Holszańskiej. Początkowo miał być przeznaczony na relikwie głowy św. Stanisława, później przechowywano w nim relikwie św. Urszuli, aż do XVII wieku, gdy umieszczono w nim czaszkę św. Floriana. Ścianki puszki posiadają dwanaście nisz ozdobionych wizerunkami biskupów i aniołów w strojach pontyfikalnych. Leon Wyczółkowski w tym dziele zdecydował się na ukazanie tylko jednego obiektu, wydobywając w pełni ich formę i blask za pomocą odpowiedniego tła i punktowego oświetlenia[21].

Relikwiarz z gwoździem Krzyża Świętego

Tło kompozycji jest szkarłatne, aksamitne. Na pierwszym planie znajduje się relikwiarz w kształcie monstrancji, służący do przechowywania gwoździa Krzyża Świętego. Ozdobami tego pozłacanego relikwiarza są cztery medaliony na stopie, przedstawiające sceny Męki Pańskiej oraz kamienie szlachetne. Miał on zostać wykonany na polecenie kardynała Zbigniewa Oleśnickiego i kapituły katedralnej krakowskiej. Sama relikwia jest darem papieża Marcina V z 1425 roku[22].

Sarkofag św. Stanisława Biskupa (Sarkofag św. Stanisława w katedrze wawelskiej)

Obraz przedstawia umieszczoną w centrum katedry na Wawelu trumnę-relikwiarz ze szczątkami św. Stanisława. Jest to jedyne dzieło w cyklu nieprzedstawiające zabytku ze skarbca katedralnego[23]. Wykonana ona została w latach 1669-1670 z użyciem srebra zapisanego w testamencie przez biskupa Piotra Gembickiego. Trumna i aniołowie na niej są dziełem gdańskiego złotnika Petera von der Rennena, a dwanaście medalionów z hagiograficznymi scenami z życia św. Stanisława wykonał pracujący w Augsburgu Jakob Jäger[3][23]. Wyczółkowski ujął sarkofag pod kątem, tak, jak mogłaby patrzeć na niego osoba zwiedzająca katedrę. Artysta oddał bliki świetlne, które nadają trumnie wyjątkową plastyczność. Umiejętnie posłużył się cieniem, wykonał go tak, by nadać kompozycji głębię. Po prawej stronie możemy zauważyć fragment kolumny, komponujący się z rzędem świec w barokowych lichtarzach i równoważący całość obrazu[23].

Velum królowej Jadwigi

Na obrazie ukazane jest velum (tkaninę służącą do ujmowania monstrancji), pochodzące prawdopodobnie z XVII wieku, ozdobione delikatnym motywem kwiatowym, wyszywanym na jedwabiu za pomocą korali. W tle artysta umieścił płaskorzeźbę Ukrzyżowania wykonaną z alabastru, pochodzącą z II ćwierci XV wieku z Anglii. Płaskorzeźba ta stanowiła być może pierwotne wyposażenie zamku na Wawelu. Została podarowana katedrze przez dziekana kapituły katedralnej w Kielcach Walentyna Witkowskiego w 1895 roku. Po lewej stronie kompozycji widzimy gremiale - chustę przeznaczoną do rozłożenia na kolanach kapłana odprawiającego nabożeństwo. Przedmiot ten być może stanowi komplet z ornatem kardynała Jana Aleksandra Lipskiego z II ćwierci XVIII wieku[24].

Złota Róża

Obraz przedstawiający wyrób złotniczy podarowany testamentem z 1757 roku przez królową Marię Józefę, żonę Augusta III, córkę cesarza Józefa I jako wotum dla św. Stanisława. Obiekt ten został z kolei podarowany królowej przez papieża Klemensa XII w 1736 roku w dowód uznania jej poparcia dla katolickiego obozu na protestanckim dworze w Dreźnie[25] (zgodnie z sięgającą 1096 roku tradycją wręczania Złotych Róż osobom zasłużonym dla religii katolickiej[26]). Dopiero w 1801 roku wnuk Marii Józefy, książę Fryderyk August wypełnił jej wolę i przekazał Złotą Różę jako dar do grobu św. Stanisława. Odtąd przedmiot znajduje się w katedralnym skarbcu[26]. "Złota Róża" została wykonana przez złotników papieskich, przedstawia gałązkę, a na niej trzynaście kwiatów róży z szafirem u góry najwyższej z nich, osadzoną w bogatym, trójkątnym cokole[25] oraz 151 listków[26]. Jej symbolika jest bardzo bogata - złoto oznacza majestat Chrystusa, najwyższa róża ma odniesienie do Męki Pańskiej, dwanaście pozostałych ma przypominać o dwunastu apostołach otaczających Chrystusa, a trójkątny kształt cokołu odnosi się do Trójcy Świętej[26]. Złota Róża przedstawiana była wcześniej w polskiej sztuce na zaginionym dziś obrazie Jana Matejki. Leon Wyczółkowski w swoim dziele przedstawił ją w bliskiej naturalnej wielkości. Tło jest fioletowe, nieco zróżnicowane, obraz podkreśla plastykę i blask metalu[25], a zastosowanie bocznego światła wydobywa misterność konstrukcji Złotej Róży[26].

Opinie artystów, krytyków i historyków sztuki

Pierwsze prezentacje cyklu spotkały się z wielkim entuzjazmem ze strony środowiska artystycznego, krytyków i historyków sztuki. Zanim "Skarbiec wawelski" pokazano na wystawie w dolnej sali warszawskiej Zachęty w grudniu 1907 roku, już okrzyknięto go "imponującym"[5].

W 1907 Tadeusz Jaroszyński twierdził, że Wyczółkowskiego "pociągała pyszna malowniczość skarbów wawelskich, zmurszała patyna odwiecznych materii, rdza żelaza, połysk złota i migotanie drogich kamieni" i oceniał, że oddanie przez artystę barw, szlachetnych kamieni i bogactwa przedmiotów ze skarbca zachwyca i nie budzi żadnych zastrzeżeń[5].

Zofia Skrobohata-Stankiewiczówna w 1908 pisała o wrażeniu obecności rzeczywistych przedmiotów, a nie ich wizerunków w sali mieszczącej prace z cyklu. "Pastele Wyczółkowskiego to najwspanialsza martwa natura o jakiej tylko zamarzyć można w sztuce" - stwierdziła. Chwaliła użycie żywych, silnych kolorów przy jednoczesnej ich subtelności i prawdziwości. Zwróciła również uwagę na mistrzostwo i pewność artysty w nakładaniu barwnych plam[5].

W 1926 roku Eligiusz Niewiadomski chwalił użycie techniki pastelu do oddania przedmiotów ze skarbca, twierdził, że Wyczółkowski "próbuje wszystkich tajemnic" pastelu i "dociera do granic możliwości"[5].

Przygotowująca wstęp do katalogu wystawy pośmiertnej Leona Wyczółkowskiego w 1937 Maria Twarowska zwróciła szczególną uwagę na liryzm obrazów z cyklu "Skarbiec wawelski", na bogaty przekaz zawarty w nich. Nazwała je kontynuacją polskiego malarstwa historycznego bez scen i aktorów. W późniejszej swojej wypowiedzi z 1973 podkreśliła indywidualność każdego z dzieł z cyklu, a także ich portretowy charakter[27].

Jerzy Malinowski w 1977 zauważył szczególny zamysł w doborze skarbów przez artystę, który wskazuje na chęć przedstawienia szczególnej historii każdego z nich[4].

Losy dzieł z cyklu - kalendarium

1907 - Prezentacja w Salonie Artystycznym "Ars" w Krakowie (październik), wystawa w dolnej sali Zachęty w Warszawie (początek wystawy: 11 grudnia).

1908 - Prezentacja Sarkofagu św. Stanisława w Wiedniu. Leon Wyczółkowski chciał po wystawach w Krakowie i Warszawie pokazać cały cykl za granicą, jednak ze względu na delikatność techniki pastelu nie było to możliwe i jedynie Sarkofag został w 1908 zaprezentowany poza Polską. W tym roku gotowość do zakupienia cyklu zadeklarował polski kolekcjoner sztuki Dominik Witke-Jeżewski. Chciał on przekazać dzieła Muzeum Narodowemu w Warszawie. Leon Wyczółkowski zaproponował jednak cenę, na którą kolekcjoner nie mógł się zgodzić i do zakupu nie doszło.

1912 - Prezentacja całego cyklu w warszawskiej Zachęcie.

1919 - Zakupienie cyklu przez Ministerstwo Sztuki i Kultury (16 lipca, cena: 30 000 polskich marek). Dzieła te stają się zaczątkiem Państwowych Zbiorów Sztuki, oficjalnie powołanych w 1922 roku. Początkowo dekorować będą ściany w pokoju stołowym w Pałacu Rady Ministrów.

1926 - Prezentacja cyklu na wystawie Państwowych Zbiorów Sztuki na Zamku Królewskim w Warszawie.

1927 - Prezentacja na wystawie "Sztuka polska w zbiorach państwowych" w Kamienicy Barczyków na Rynku Starego Miasta w Warszawie (maj-lipiec).

1932 - Początek ekspozycji ośmiu pasteli w stałej Galerii Sztuki Polskiej utworzonej przez Państwowe Zbiory Sztuki w Kamienicy Barczyków w Warszawie. Ekspozycja ta będzie trwała do 1937 roku.

1937 - W warszawskiej Zachęcie odbywa się wielka, pośmiertna, monograficzna wystawa dzieł Leona Wyczółkowskiego. Eksponowane tam są pastele z cyklu "Skarbiec wawelski".

1938 - Przekazanie cyklu w depozyt Muzeum Narodowemu w Warszawie i ekspozycja całego cyklu w nowo utworzonej, stałej Galerii Sztuki Polskiej. Jedynym nieprezentowanym tam dziełem z cyklu jest Włócznia św. Maurycego.

1939-1945 - Cykl zostaje wywieziony przez nazistów z Warszawy.

1947 - Powrót cyklu do Muzeum Narodowego w Warszawie.

1989 - Cykl staje się własnością Muzeum Narodowego w Warszawie mocą decyzji Ministra Finansów[4]

2002 - Niektóre dzieła z cyklu są pokazane na wystawie w Muzeum Narodowym w Krakowie "Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty"[1].

2015 - Cykl prezentowany jest w dedykowanej sali na wystawie "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego" w Muzeum Narodowym w Warszawie[5].

Bibliografia

Grochala A., Sikorska J. (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2015.

Kulig-Janarek K., Milewska W. (red.), Katalog wystawy "Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty", Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2003.

  1. a b c d Krystyna Kulig-Janarek, Wacława Milewska (red.), Katalog wystawy "Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty", Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2003, s. 16.
  2. Leon Wyczółkowski - Zawartość wystawy, agencjakontakt.home.pl [dostęp 2015-12-17].
  3. a b http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/docmetadata?id=4055&show_nav=true [dostęp 2015-12-19].
  4. a b c d e f g Piotr P. Czyż, Cykl "Skarbiec wawelski" [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 469, ISBN 978-83-7100-917-4.
  5. a b c d e f Piotr P. Czyż, Cykl "Skarbiec wawelski" [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 468, ISBN 978-83-7100-917-4.
  6. Piotr P. Czyż, Infuła biskupa Strzempińskiego i pastorał biskupa Gembickiego (Infuła biskupa Strzempińskiego) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 484, ISBN 978-83-7100-917-4.
  7. a b c Krystyna Kulig-Janarek, Kapa koronacyjna Michała Korybuta [w:] Krystyna Kulig-Janarek, Wacława Milewska (red.), Katalog wystawy „Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty”, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2003, s. 205.
  8. Piotr P. Czyż, Kapa koronacyjna (Kapa koronacyjna króla Michała Korybuta) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 486, ISBN 978-83-7100-917-4.
  9. a b c Krystyna Kulig-Janarek, Racjonał i szkatułka królowej Jadwigi [w:] Krystyna Kulig-Janarek, Wacława Milewska (red.), Katalog wystawy „Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty”, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2003, s. 204.
  10. Piotr P. Czyż, Kielich biskupa Maciejowskiego, tzw. skrzyneczka królowej Jadwigi i pucharek "roboty króla Zygmunta III Wazy" (Kielich biskupa Maciejowskiego) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 474, ISBN 978-83-7100-917-4.
  11. Piotr P. Czyż, Kielich biskupa Padniewskiego [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 481, ISBN 978-83-7100-917-4.
  12. Piotr P. Czyż, Kielich "roboty króla Zygmunta III" (Kielich króla Zygmunta III) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 480, ISBN 978-83-7100-917-4.
  13. Piotr P. Czyż, Krzyż z diademów książęcych, skrzyneczka zwana saraceńsko-sycylijską i tzw. szklanica św. Jadwigi Śląskiej (Krzyż króla Kazimierza Jagiellończyka) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 472, ISBN 978-83-7100-917-4.
  14. a b c d Miecz koronacyjny, włócznia św. Maurycego i miecz Zygmunta Augusta [w:] Krystyna Kulig-Janarek, Wacława Milewska (red.), Katalog wystawy „Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty”, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2003, s. 203.
  15. a b c d e Piotr P. Czyż, Miecz koronacyjny Augusta III, włócznia św. Maurycego i miecz Zygmunta Augusta [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 471, ISBN 978-83-7100-917-4.
  16. Piotr P. Czyż, Misa i dzban służące do liturgii Wielkiego Czwartku (Misa złota i kubek Krzysztofa Chodkiewicza) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 482, ISBN 978-83-7100-917-4.
  17. Piotr P. Czyż, Ornat fundacji Piotra Kmity (Ornat Kmity) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 485, ISBN 978-83-7100-917-4.
  18. a b Piotr P. Czyż, Racjonał i tzw. skrzyneczka królowej Jadwigi (Racjonał królowej Jadwigi) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 473, ISBN 978-83-7100-917-4.
  19. Piotr P. Czyż, Relikwiarz fundacji króla Zygmunta I (Relikwiarz króla Zygmunta I) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 479, ISBN 978-83-7100-917-4.
  20. Piotr P. Czyż, Relikwiarze św. Stanisława (Puszka św. Stanisława) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 477, ISBN 978-83-7100-917-4.
  21. Piotr P. Czyż, Relikwiarz św. Floriana (Puszka św. Floriana) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 478, ISBN 978-83-7100-917-4.
  22. Piotr P. Czyż, Relikwiarz z gwoździem Krzyża Świętego [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 476, ISBN 978-83-7100-917-4.
  23. a b c Piotr P. Czyż, Trumna św. Stanisława (Sarkofag św. Stanisława Biskupa) [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 470, ISBN 978-83-7100-917-4.
  24. Piotr P. Czyż, Velum królowej Jadwigi [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 475, ISBN 978-83-7100-917-4.
  25. a b c Krystyna Kulig-Janarek, Złota Róża [w:] Krystyna Kulig-Janarek, Wacława Milewska (red.), Katalog wystawy „Leon Wyczółkowski 1852-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty”, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2003, s. 203.
  26. a b c d e Piotr P. Czyż, Złota Róża [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 483, ISBN 978-83-7100-917-4.
  27. Piotr P. Czyż, Cykl "Skarbiec wawelski" [w:] Anna Grochala, Joanna Sikorska (red.), Katalog wystawy "Mistrzowie pastelu. Od Marteau do Witkacego", Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 468-469, ISBN 978-83-7100-917-4.