Главная страница

Skałoszczur skalny
{{{nazwa łacińska}}}[1]
A. Smith, 1831
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Rząd gryzonie
Podrząd Hystricomorpha
Infrarząd Hystricognathi
Parvordo Phiomorpha
Nadrodzina Petromuroidea[2]
Rodzina Petromuridae
Rodzaj Petromus
A. Smith, 1831
Gatunek skałoszczur skalny[3]
Synonimy

{{{synonimy}}}

Podgatunki[4]
  • P. typicus typicus
  • P. typicus ausensis
  • P. typicus barbiensis
  • P. typicus cinnamomeus
  • P. typicus coetzeei
  • P. typicus cunealis
  • P. typicus greeni
  • P. typicus guinasensis
  • P. typicus karasensis
  • P. typicus kobosensis
  • P. typicus majoriae
  • P. typicus namaquensis
  • P. typicus pallidior
  • P. typicus tropicalis
  • P. typicus windhoekensis
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Skałoszczur skalny (Petromus typicus) – gatunek afrykańskiego gryzonia z monotypowego współcześnie rodzaju Petromus i monotypowej rodziny Petromuridae, zamieszkujący skaliste obszary[6] zachodniej części Afryki Południowej, Namibii, południowo-zachodniej Angoli[7][8] oraz północno-zachodni region Kraju Przylądkowego w RPA[9].

Systematyka

Petromus typicus zaliczany jest do rodziny Petromuridae. W literaturze zoologicznej wyróżniono piętnaście podgatunków występujących na stosunkowo małym terenie[10], jednak nie wszystkie są akceptowane przez taksonomów jako odrębne podgatunki[11].

Analizy genetyczne wykazały bliskie pokrewieństwo rodzin Petromuridae i Thryonomyidae[12][13]. Postulowano nawet umieszczenie obu rodzin w jednej wspólnej nadrodzinie Thryonomyoidea. Najnowsze ustalenia lokują jednak rodzinę Petromuridae w nadrodzinie Petromuroidea[2].

Nazewnictwo

Oprócz nazw Petromus i Petromuridae w literaturze czasem stosowane są nazwy Petromys i Petromyridae[7].

Nazewnictwo łacińskie

Nazwa rodzajowa Petromus pochodzi od greckich słów: petra (πέτρα), oznaczającego „skałę”, oraz mys (μυς), znaczącego „mysz”, i nawiązuje do skalistego środowiska zajmowanego przez to zwierzę.

Nazewnictwo narodowe

Lokalnie używane są nazwy rock rat, dassie rat i noki. Noki pochodzi z dialektu ludu Khoikhoi. Badacze chętnie używają tej nazwy, bowiem pozwala na uniknięcie pomyłek pomiędzy dassie-rat a rock-dassie (góralkiem przylądkowym) – ssakiem z rodziny góralkowatych. W języku niderlandzkim, którego używali przybywający z Europy osadnicy z okolic Kapsztadu, słowo dassie oznacza borsuka[14].

Genetyka

Andrea Mess i Manfred Ade[9] zwracają uwagę na dużą zbieżność cech plezjomorficznych tego gatunku z Hystricognathi.

Budowa ciała

Morfologia

Petromus typicus bywa w literaturze określany jako podobny do wiewiórki[14], ale bez puszystego ogona[7]. Zachowuje duże podobieństwo do innych Hystricognathi – w tym południowoamerykańskich koszatniczek. Budowa ciała niska, nieco przysadzista. Tułów dorosłego osobnika ma 140–200 mm długości[7], ogon 130–180 mm, a waży 100–300 g[8][7].

Skałoszczur skalny ma czarne, długie wibryssy, beżowy nos, wąskie łapy i pazury. Rinarium jest mocno zredukowane[9]. Przednie łapy mają cztery palce, a tylne pięć. Sierść miękka w dotyku, rośnie w kępkach po 3–5 włosów. Nie ma podszerstka, więc włos okrywowy jest sztywny i wyprostowany. Kolor sierści zlewa się z barwą skał, część grzbietowa ma szary odcień, a brzuszna szaro-beżowy, śniady lub pomarańczowo-beżowy. Sierść na ogonie jest rzadka, krucha i łatwo łamliwa[7]. Sporadycznie umaszczenie może być brązowe, szare czy nawet czarne[15].

Morfologicznie P. typicus jest dobrze przystosowany do życia w specyficznym terenie. Głowa jest bocznie spłaszczona[3], ciało gibkie, szkielet giętki i elastyczny, co ułatwia przeciskanie się przez szczeliny. Sutki samic (3 pary, rzadziej 2), są ulokowane wysoko, na bokach, co umożliwia karmienie młodych podczas leżenia na brzuchu czy chowania w szczelinach. Przysadzista budowa ciała jest zgodna z charakterem poruszania się. Skałoszczur skalny nie skacze, ale biega[7].

Petromus typicus ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym (wysokokoronowe), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy: [7].

Anatomia

Żołądek jest duży, zakrzywiony, pofałdowany[9], kątnica duża w przekroju i podzielona[7].

Fizjologia

Niedobór wody jest typową cechą Pustyni Namib od milionów lat[16]. P. typicus są więc doskonale przystosowane pod względem morfologii do funkcjonowania w takich warunkach. Mogą zdobywać wodę znajdującą się w szczelinach skalnych, wciskając się do nich, co ułatwiają bocznie spłaszczona czaszka, elastyczne żebra i boczno-grzbietowe sutki[14].

Tryb życia

Skałoszczur skalny prowadzi dzienny tryb życia[14]. Żyje w skalistym terenie[7], chętnie na skalistych zboczach gór, wzgórz i urwisk, które dają schronienie. Z kryjówek wyłania się rano lub późnym popołudniem, choć czasem jest aktywny także w czasie silnego operowania słońca. Lubi wygrzewać się w gorące dni, ale zazwyczaj pod osłoną skał, które go chronią przed atakiem sokołowych[7]. Petromus typicus wiedzie samotniczy tryb życia lub żyje w parach[7], lubi spędzać czas na baraszkowaniu i zabawach[16].

Zoolodzy zaobserwowali sporadycznie występujące nieco dziwne zachowanie polegające na wsparciu się na usztywnionym, zagiętym ogonie i na przednich łapach (ang. tail stand), podczas gdy łapy tylne wykonują swobodne ruchy w powietrzu i bębnią o ziemię[9][16]. Znaczenie tego zachowania nie jest wyjaśnione.

Cykl życiowy

Mało jest informacji na temat cyklu rozmnażania P. typicus[6]. Cykl rozrodczy ma miejsce tylko raz w roku i zaczyna się zazwyczaj przed porą deszczową, czyli w listopadzie–grudniu (zapłodnienie)[16]. Ciąża trwa około 3 miesięcy, rodzi się 1–3 młodych, zwykle 2[16]. Młode – dość duże i pokryte sierścią[7] – rodzą się więc raz w roku w okresach letnich: grudzień–styczeń[16]. To okres korzystny dla wykarmiania młodych mlekiem przez samice, bowiem wówczas roślinność zawiera więcej wody, co jest niezbędne dla prawidłowej laktacji[17]. Młode pozostają pod opieką matki przez trzy tygodnie, a po około 2 tygodniach życia zaczynają zjadać stały pokarm[6]. Dorosłe i w pełni samodzielne stają się po 9 miesiącach życia[16]. Podczas przeprowadzanych badań policzono gęstość występowania P. typicus. Na 6 ha terenu doliczono się 15 osobników[7].

Głos

P. typicus używają dźwięków do komunikowania się między sobą. Podczas spokojnego buszowania w zaroślach jeden wydany gwizd potrafi zaalarmować i poderwać wszystkie żerujące w okolicy osobniki do ucieczki do szczelin skalnych. Na swoje sygnały alarmowe wzajemnie reagują zarówno noki jak i góralki przylądkowe[7].

Rozmieszczenie geograficzne

P. typicus występuje w skalistych częściach wzgórz i gór zachodniej części Afryki Południowej: Namibii, południowo-zachodniej Angoli[7][8] oraz północno-zachodnim regionie Kraju Przylądkowego w RPA. Zamieszkuje regiony, gdzie średnia roczna suma opadów przekracza 25 mm[9].

Kopalne ślady występowania przodków Petromus

Paleontolodzy znaleźli przed laty ślady Petromus z okresu miocenu w górach Otavi, w bantustanie Kaokoland w północnej Namibii. Dotychczas jednak opisany został jedynie jeden gatunek Petromus minor, którego ślady z późnego pliocenu odkryto w Taung. Uzębienie P. minor pasuje dokładnie do współczesnego przedstawiciela rodzaju Petromus[18].

Ekologia

Petromus typicus jest roślinożercą[7][9]. Przeważnie żywi się graminoidami[17][19], czyli roślinami jednoliściennymi o pokroju trawiastym, mszakami i porostami. Dieta zróżnicowana jest jednak pod względem gatunków roślin, jakości i ilości[14].

Skałoszczur skalny szuka pożywienia na ziemi i wśród niskich krzewów[16]. Badacze zwracają uwagę, że trudno sklasyfikować niektóre z roślin stanowiących pożywienie noki, bowiem ich morfologia podlega znacznym zmianom w tym specyficznym, pozbawionym wody klimacie[14]. W porach suchych podstawę diety stanowią rośliny jednoliścienne – głównie wiechlinowate[17]: Enneapogon scaber, Cenchrus ciliaris, czy Triraphis ramosissima. Stanowią wówczas około 69% ich pożywienia[20].

Noki chętnie jadają[14]:

P. typicus umie przeżuwać[19]. Je wielkorotnie w ciągu dnia[9], szczególnie chętnie źdźbła siana, bo jest łatwo dostępne. Podczas posiłku Petromus trzyma pożywienie w przednich łapach[9].

Szczególne, suche środowisko życia gatunku sprawia, że jest on dobrze przystosowany do znoszenia braku wody. Metabolizm noki jest wolniejszy o 25% niż powinien wynikać z jego wagi[14]. W 75% badanych przypadków[17] P. typicus wybierał te części roślin, które są mu w stanie dać większą ilość wody. Zjadając łodygi traw wybierał zwykle dolną część, odrzucając górną, wysuszoną[14]. Ze względu na stosunkowo niską jakość pożywienia dostępnego na wolności, noki wykazują także skłonność do koprofagii, czyli przeżuwania własnych odchodów. Dzięki temu zwiększają wykorzystanie składników odżywczych pokarmu i wody. Noki wydalają dwa typy kału, przy czym bardziej miękki na ogół natychmiast zjadają[14].

Zależności międzygatunkowe

P. typicus rywalizuje z innym lokalnym drobnym ssakiem, góralkiem przylądkowym, o kryjówki wśród skał. Ze względu na mniejsze wymiary P. typicus może zajmować mniejsze szczeliny[7]. Przedstawiciele obu gatunków wspólnie żerują, ale odbywa się to bez zachowań agresywnych[14]. Zwierzęta te wzajemnie odbierają i reagują na dźwięki wydawane przez drugie z nich, a ostrzegające przed niebezpieczeństwem. Na P. typicus polują sokołowe[7], a pasożytują na nich glisty Acanthoxyurus shortridgei monnig, Heteroxynema cafer[21] i wszy Scipio tripedatus[22].

Siedlisko

P. typicus chętnie zamieszkuje skaliste zbocza gór, wzgórz i urwisk. Lubi także osiedlać się w szczelinach odosobnionych wzgórz, zbudowane ze skał twardszych niż skały go otaczające, czyli tzw. inselberg (twardzielce)[16].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Maxwell N. Opara. Grasscutter: The haematology and major parasites. „Research Journal of Parasitology”. 5 (4), s. 214–223, 2010. Academic Journals Inc. (ang.). 
  3. a b Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  4. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Petromus typicus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 28 lutego 2011]
  5. {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  6. a b c Santoro, K. and P. Myers. 2004. "Petromus typicus" (On-line), Animal Diversity Web (ang.). [dostęp 4 marca 2011].
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Ronald M. Nowak: Walker's mammals of the Word; Tom 1. John Hopkins University Press, 1999. ISBN 0-8018-5789-9.
  8. a b c D. Heinemann. Old World Porcupines, Mole Rats, Rock Rats and African Cane Rats. „Grzimek's Animal Life Encyclopedia”. 11 (2), s. 419–426, 1975. Van Nostrand Reinhold Company (ang.). 
  9. a b c d e f g h i Andrea Mess, Manfred Ade. Feeding biology of the dassie-rat Petromus typicus (Rodentia, Hystricognathi, Petromuridae) in captivity. „Belgian Journal of Zoology”. 135 (suplement), s. 45–51, 2005. Royal Belgian Institute of Natural Sciences (ang.). 
  10. G. De Graaff: The Rodents of Southern Africa. Butterworths, Durban and Pretoria, 1981.
  11. C. G. Musser, M. D. Carleton. Family Muridae. „W: D. E. Wilson, D. M. Reeder – Mammal Species of the World”, s. 501–755, 1993. Smithsonian Institution Press, Washington and London (ang.). 
  12. M. A. Nedbal, M. W. Allard, R. L. Honeycutt. Molecular systematics of hystricognath rodents: evidence from the mitochondrial 12s rNA gene. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 3, s. 206–220, 1994. CrossRef, PubMed (ang.). 
  13. Dorothée Huchon, Emmanuel J. P. Douzery. From the Old World to the New World: A Molecular Chronicle of the Phylogeny and Biogeography of Hystricognath Rodents. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 20 (2), s. 238–251, sierpień 2001. Elsevier (ang.). 
  14. a b c d e f g h i j k Galen B. Rathbun, Carolyn D. Rathbun. Noki or dassie-rat (Petromus typicus) feeding ecology and petrophily. „Belgian Journal of Zoology”. 135 (suplement), s. 69–75, 2005. Royal Belgian Institute of Natural Sciences (ang.). 
  15. Dassie Rat wildlife of Namibia (ang.). [dostęp 6 marca 2011].
  16. a b c d e f g h i Cornelius Coetzee. The distribution and breeding seasons of the dassie-rat, Petromus typicus. „Folia Zoologica”. 51, suplement 1, s. 23–25, 2002. Institute of Vertebrate Biology ASCR (ang.). 
  17. a b c d Wilma George. The diet of Petromus typicus (Petromuridae, Rodentia) in the Augrabies Falls National Park.. „Koedoe – African Protected Area Conservation and Science”. 24 (1), s. 159–167, 1981. OpenJournals Publishing (ang.). 
  18. Frank Senegas. A new species of Petromus (Rodentia, Hystricognatha, Petromuridae) from the early Pliocene of South Africa and its paleoenvironmental implications. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 24, s. 757–763, 2004. Society of Vertebrate Paleontology (ang.). 
  19. a b Cornelius Coetzee. The feeding behaviour of Petromus typicus A. Smith, 1831 (Rodentia : Petromuridae). „Annals Musee Royal De L’Afrique Centrale Tervuren – Belgique”. 237, s. 203–206, 1983. Musee Royal de l'Afrique CentraleTervuren (Belgium) (fr.). 
  20. K Hüser. Der Niederschlagsgang und die Niederschlagsverteilung im Gebiet des Erongo mittleres Südwestafrika. „Journal of the South West African Scientific Society”. 30, s. 7–21, 1976. South West Africa Scientific Society (niem.). 
  21. Jean-Pierre Hugot. Oxyurid parasites of Petromus typicus, an archaic South African rodent. „Bulletin du Museum National D'Histoire Naturelle Section a Zoologie Biologie et Ecologie Animales”. 5, s. 187–200, 1983. Museum National D'Histoire Naturelle (ang.). 
  22. Gordon Floyd Ferris. Contributions towards a monograph of the sucking lice. „Biological Sciences”. 5, s. 286–287, 1932. Stanford University Publications, University Series (ang.).