Главная страница

Silezaur
{{{nazwa łacińska}}}[1]
Dzik, 2003
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada zauropsydy
Podgromada diapsydy
Infragromada archozauromorfy
(bez rangi) Dinosauriformes
Rodzaj silezaur
Synonimy

{{{synonimy}}}

Gatunki
  • S. opolensis Dzik, 2003

Silezaur (Silesaurus) – rodzaj archozaura żyjącego w późnym triasie na terenie współczesnej Europy. Odkrycie skamieniałości co najmniej kilkunastu osobników pozwoliło na stosunkowo dokładną rekonstrukcję morfologii zwierzęcia, a także zbadanie mikrostruktury kości i fizjologii. Analizy te sugerują, że należał do grupy zwierząt zwinnych i aktywnych. Silezaur był prawdopodobnie średniej wielkości czworonożnym roślinożercą prowadzącym stadny tryb życia. Filogenetyczna pozycja rodzaju Silesaurus była przedmiotem intensywnych debat od chwili jego opisania. Niektórzy naukowcy klasyfikowali go jako prawdziwego dinozaura, jednak większość paleontologów uznaje go za bliską grupę zewnętrzną dinozaurów. Wszystkie znane skamieniałości należące do przedstawicieli tego rodzaju pochodzą z okolic Krasiejowa w województwie opolskim.

Morfologia

Silesaurus był średniej wielkości czworonożnym zwierzęciem – mierzył nieco ponad dwa metry długości. Wykazywał nietypową kombinację cech zarówno zaawansowanych, jak i prymitywnych. Długość czaszki silezaura szacuje się na około 17 cm. Budowa kości szczęki jest prawdopodobnie jedną z cech charakterystycznych zwierzęcia. W dwóch odnalezionych kościach przedszczękowych znajdowały się cztery zębodoły, zaś w dobrze zachowanej kości szczękowej ZPAL Ab III/361 – jedenaście. Również u ZPAL Ab III/361 odnaleziono połączone ze sobą kości nosowe, jednak tylko lewa jest względnie kompletna. U kilku osobników zachowały się pozostałości puszek mózgowych pozwalające na jej dość dokładną rekonstrukcję. Nietypową cechą jest obecność stosunkowo dużego otworu w kości nadpotylicznej, prawdopodobnie dla żyły grzbietowej głowy. W kości zębowej ZPAL Ab III/361/27 znajduje się 12 zębodołów – w jedenastu z nich zęby zachowały się in situ. Wierzchołek kości zębowych prawdopodobnie pokrytwała rogowa substancja tworząca ostry dziób[2].

Do okazów ZPAL Ab III/361 i 362 przypisano m.in. łopatkę z wyrostkiem kruczym połączoną z kośćmi promieniową i łokciową. Prawa kość udowa jest niemal tej samej długości, co lewa, mierzą odpowiednio 136 i 138 mm długości. Lewa kość łonowa ma 160 mm długości, a połączona z nią kość kulszowa – 120 mm. Dwie kości udowe o długości 116 mm należały prawdopodobnie do ZPAL Ab III/362 – osobnika mniejszego niż ZPAL Ab III/361, lecz także dorosłego. Liczba kręgów przedkrzyżowych wynosi 25, w tym 9–11 szyjnych. Prawdopodobnie wszystkie z nich zachowały się u ZPAL Ab III/361, podobnie jak żebra szyjne. Najdłuższe spośród żeber szyjnych, należące do któregoś z kręgów 10–12, mierzyło około 150 mm długości, zaś najkrótsze, należące do jednego z kręgów 20–23, mierzyło 67 mm. Liczbę kręgów krzyżowych początkowo oszacowano na cztery[2], jednak późniejsze odkrycia dowiodły, że w rzeczywistości kość krzyżowa składała się jedynie z trzech kręgów[3].

Klasyfikacja



Dinosauriformes

Marasuchus


unnamed

Pseudolagosuchus


unnamed

Silesaurus


unnamed

Eucoelophysis



Dinosauria







Kladogram Dinosauriformes według Ezcurry, 2006[4]

Filogenetyczna pozycja rodzaju Silesaurus była przedmiotem intensywnych debat od chwili jego opisania.

Jerzy Dzik (2003) zaklasyfikował takson do grupy Dinosauriformes i przedstawił trzy hipotezy dotyczące filogenezy silezaura. Według pierwszej z nich jest on wczesnym przedstawicielem dinozaurów ptasiomiednicznych, według drugiej reprezentuje linię ewolucyjną prowadzącą zarówno do dinozaurów ptasiomiednicznych, jak i prozauropodów po przejściu na roślinożerność, lecz przed jej rozejściem się i wedle trzeciej jest przedstawicielem grupy archozaurów, u których roślinożerność wykształciła się niezależnie od Ornithischia[2]. Druga spośród tych teorii jest odrzucana, a zauropodomorfy – zgodnie z wcześniejszymi hipotezami – łączone z teropodami w klad Saurischia, do którego nie należą dinozaury ptasiomiedniczne[5]. Dzik przedstawił listę diagnostycznych apomorfii dowodzących, że Silesaurus jest bardziej zaawansowanym archozaurem niż Marasuchus i co najmniej równie zaawansowanym jak Pseudolagosuchus, współczesny silezaurowi dinozauromorf z obecnych terenów Argentyny[2]. W 2006 roku Max Langer i Michael J. Benton przeprowadzili pierwszą analizę kladystyczną uwzględniającą Silesaurus opolensis. Wsparła ona trzecią spośród przedstawionych przez Dzika hipotez, umiejscawiając silezaura jako takson siostrzany dinozaurów[5]. Odkryte po 2003 skamieniałości pozwoliły Jerzemu Dzikowi i Tomaszowi Sulejowi na dokładniejsze zbadanie okolicy krzyżowej i czaszki zwierzęcia. Na ich podstawie, jak również budowy kręgów, uznali silezaura za wczesnego przedstawiciela dinozaurów ptasiomiednicznych[3]. Analiza kladystyczna przeprowadzona przez Ezcurrę (2006) potwierdziła jednak wyniki wcześniejszego badania Langera i Bentona – silezaur znajdował się na kladogramie pomiędzy Marasuchus a Eucoelophysis[4]. Badania wykonane przez Sterlinga Nesbitta i współpracowników (2007 i 2009) przyniosły podobne rezultaty – Silesaurus był według nich taksonem siostrzanym eucelofyza, wraz z którym tworzył klad siostrzany wobec dinozaurów[6][7]. Również analiza Richarda Butlera i współpracowników (2008) klasyfikowała silezaura poza grupą Dinosauria[8]. Zęby silezaura i technozaura, niewielkiego roślinożernego archozaura, klasyfikowanego niegdyś jako dinozaur ptasiomiedniczny, wykazują wiele cech wspólnych i mogą sugerować podobieństwa pomiędzy przedstawicielami tych rodzajów[9]. Langer i Benton stwierdzili, że niezależnie od tego, czy jest bazalnym dinozaurem ptasiomiednicznym, czy taksonem siostrzanym wobec dinozaurów, obecność zwierzęcia takiego, jak Silesaurus była nieoczekiwana u podstawy drzewa filogenetycznego dinozaurów[5].

Historia odkryć

Silesaurus został opisany przez Jerzego Dzika na łamach „Journal of Vertebrate Paleontology” we wrześniu 2003 roku. Nazwa rodzajowa pochodzi od łacińskiej nazwy Śląska (Silesia) oraz zlatynizowanego greckiego słowa sauros, oznaczającego „jaszczur”, zaś epitet gatunkowy gatunku typowego, opolensis, od Opola – odnoszą się one do miejsca odnalezienia pierwszych jego szczątków. Holotypem jest niekompletny szkielet oznaczony ZPAL Ab III/361. Wszystkie znane okazy pochodzą z triasowych osadów z okolic Krasiejowa w powiecie opolskim. Do 2002 roku wydobyto ponad czterysta kości należących do więcej niż siedmiu osobników, przypuszczalnie do około dwudziestu. Wszystkie odkryte wówczas kości należały do dorosłych zwierząt. Prawdopodobnie stanowiły jedno stado, które zginęło w wyniku kataklizmu[2]. Później odnaleziono więcej skamieniałości silezaurów[3].

Paleobiologia

Silesaurus opolensis

Kształtem koron i wzorem ząbkowania, zęby silezaura nie przypominają zębów drapieżnych archozaurów. Podobnie jak u wczesnych roślinożernych dinozaurów liczba zębów była zredukowana. Dzik porównał ją u silezaura, tekodontozaura i pisanozaura. U tekodontozaura, wczesnego zauropodomorfa, liczba zębów u osobnika dorosłego wynosiła 21, podczas gdy u młodocianego – 14. Pisanosaurus miał 15 zębów, niewiele więcej niż 12 silezaura, jednak zajmowały one znacznie większą powierzchnię kości zębowej niż u Silesaurus[2]. Langer i Benton stwierdzili jednak, że prawdziwa roślinożerność wydaje się być u bazalnych archozaurów rzadsza niż się to często przyjmuje, a silezaur odpowiada ogólnemu wzorcowi, który nie musi jednoznacznie dowodzić takiej diety[5].

Długie kończyny przednie dowodzą, że Silesaurus poruszał się na czterech kończynach. Sugeruje to, iż różnorodność wczesnych dinozaurów i ich najbliższych krewnych jest niedoreprezentowana w zapisie kopalnym, a bazalni przedstawiciele tych grup zajmowali prawdopodobnie znacznie więcej nisz, aniżeli wcześniej sądzono[5]. Kości piętowa i skokowa są przystosowane do szybkości – silezaur przypuszczalnie biegał wyłącznie na tylnych kończynach[3].

Silesaurus jest pierwszym taksonem niedinozaurowego dinozauromorfa, którego mikrostrukturę kości zbadano. Badania niektórych kości długich oraz żeber wykazały stosunkowo szybkie tempo wzrostu. Było ono wyższe niż u większości archozaurów z grupy Crurotarsi, z wyjątkiem niewielkiego krokodylomorfa Terrestrisuchus oraz rauizucha Postosuchus, jednak znacząco niższe niż u dużych, szybko rosnących dinozaurów, takich jak Maiasaura, a nawet niewiele większy od silezaura celofyz. Badania Łucji Fostowicz-Frelik i Tomasza Suleja sugerują, że silezaury rosły prawdopodobnie w niecyklicznych okresach przyspieszonego rozwoju, zwłaszcza we wcześniejszych stadiach ontogenetycznych. Wydaje się prawdopodobne, że Silesaurus osiągał pełne rozmiary po około roku, po czym tempo wzrostu gwałtownie spadało. Mikrostruktura kości sugeruje, że silezaur należał do grupy zwinnych i aktywnych archozaurów oraz niewielkich dinozaurów, takich jak m.in. Terrestrisuchus, Confuciusornis, Scutellosaurus, Orodromeus, czy Lesothosaurus. Skutkowałoby to wyższym metabolizmem, jednak dowody na stałocieplność silezaura wciąż są niewystarczające[10].

Paleoekologia

Wszystkie znane skamieniałości silezaurów pochodzą z datowanych na późny karnik osadów w okolicach Krasiejowa w województwie opolskim. Ponieważ formacja Ischigualasto w Ameryce Południowej jest datowana na około 227,8 mln lat, a biostratygraficznie odpowiadające krasiejowskim późnokarnickie warstwy we Włoszech na około 230,9 mln lat, może okazać się, iż Silesaurus jest najstarszym znanym dinozaurem na świecie[3]. Skamieniałości wydobyto z dwóch pokładów – w dolnym do szczególnie pospolitych należały pozostałości temnospondyli z rodzaju Metoposaurus oraz fitozaura Paleorhinus. Występowały także szczątki silezaurów, lecz stosunkowo rzadko. Odnaleziono tam również niekompletny szkielet rauizucha[2] nazwanego później Polonosuchus[11].

W górnym pokładzie dominowały skamieniałości gadów lądowych oraz płazów z grupy Capitosauroidea, gorzej przystosowanych do wodnego trybu życia niż metopozaury. Odnaleziono kilka szkieletów roślinożernego opancerzonego archozaura z rodzaju Stagonolepis, szczątki temnospondyla Cyclotosaurus oraz skamieniałości silezaurów. Pozostałości fitozaurów, prawdopodobnie Paleorhinus, są rzadkie i fragmentaryczne, a metopozaury zdają się być nieobecne[2].

W Krasiejowie odkryto także skamieniałości roślin, chrząszczy, sfenodontów, ryb dwudysznych należących prawdopodobnie do rodzaju Ceratodus, a także pojedynczy kręg szyjny mogący należeć do pterozaura lub wodnego archozauromorfa Tanystropheus[3][12][13].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h Jerzy Dzik. A beaked herbivorous archosaur with dinosaur affinities from the early Late Triassic of Poland. „Journal of Vertebrate Paleontology”, s. 556–574, 2003. DOI: 10.1671/A1097 (ang.). 
  3. a b c d e f Jerzy Dzik, Tomasz Sulej. A review of the early Late Triassic Krasiejów biota from Silesia, Poland. „Palaeontologia Polonica”. 64, s. 3–27, 2007 (ang.). 
  4. a b Martín D. Ezcurra. A review of the systematic position of the dinosauriform archosaur Eucoelophysis baldwini Sullivan & Lucas, 1999 from the Upper Triassic of New Mexico, USA. „Geodiversitas”, s. 649–684, 2006 (ang.). 
  5. a b c d e Max C. Langer, Michael J. Benton. Early dinosaurs: a phylogenetic study. „Journal of Systematic Palaeontology”, s. 309–358, 2006. DOI: 10.1017/S1477201906001970 (ang.). 
  6. Randall B. Irmis, Sterling J. Nesbitt, Kevin Padian, Nathan D. Smith, Alan H. Turner, Daniel Woody i Alex Downs. A Late Triassic dinosauromorph assemblage from New Mexico and the rise of dinosaurs. „Science”, s. 358–361, 2007. DOI: 10.1126/science.1143325 (ang.). 
  7. Sterling J. Nesbitt, Randall B. Irmis, William G. Parker, Nathan D. Smith i inni. Hindlimb Osteology and Distribution of Basal Dinosauromorphs from the Late Triassic of North America. „Journal of Vertebrate Paleontology”, s. 498–516, 2009. DOI: 10.1671/039.029.0218 (ang.). 
  8. Richard J. Butler, Paul Upchurch, David B. Norman. The phylogeny of the ornithischian dinosaurs. „Journal of Systematic Palaeontology”, s. 1–40, 2008. DOI: 10.1017/S1477201907002271 (ang.). 
  9. Sterling J. Nesbitt, Randall B. Irmis, William G. Parker. A critical re-evaluation of the Late Triassic dinosaur taxa of North America. „Journal of Systematic Palaeontology”, s. 209–243, 2007. DOI: 10.1017/S1477201907002040 (ang.). 
  10. Łucja Fostowicz-Frelik, Tomasz Sulej. Bone histology of Silesaurus opolensis Dzik, 2003 from the Late Triassic of Poland. „Lethaia”, 2009. DOI: 10.1111/j.1502-3931.2009.00179.x (ang.). 
  11. Stephen L. Brusatte, Richard J. Butler, Tomasz Sulej, Grzegorz Niedźwiedzki. The taxonomy and anatomy of rauisuchian archosaurs from the Late Triassic of Germany and Poland. „Acta Palaeontologica Polonica”, s. 221–230, 2009 (ang.). 
  12. Jerzy Dzik, Tomasz Sulej, Andrzej Kaim, Robert Niedźwiedzki. Późnotriasowe cmentarzysko kręgowców lądowych w Krasiejowie na Śląsku Opolskim. „Przegląd Geologiczny”, s. 226–235, 2000. 
  13. Jerzy Dzik. A new Paleorhinus fauna in the early Late Triassic of Poland. „Journal of Vertebrate Paleontology”, s. 625–627, 2001 (ang.).