Главная страница

Sicco (Sikko[1], Siggo[2]) – Prus, kapłan pogański i zarazem przywódca zabójców św. Wojciecha, wspomniany w dwóch najstarszych utworach hagiograficznych poświęconych temu męczennikowi.

Żywot pierwszy św. Wojciecha, dzieło najpewniej Jana Kanapariusza, podaje, że zadał misjonarzowi cios, wymierzony włócznią w serce, jako pierwszy z napastników, z racji pełnienia kapłańskiej funkcji[3]. W redakcji awentyńskiej tekstu[4] przywódca-kapłan nazywany jest Sicco, natomiast w montekasyńskiej brak tego miana, zamiast niego zostaje on tam określony jako „starzec”[5].

Z kolei Żywot drugi św. Wojciecha Brunona z Kwerfurtu nie wspomina, że „wódz i herszt bandy” Prusów był kapłanem, jakkolwiek i tu, to on wymierza pierwsze uderzenie. Ponadto podano informację, że stracił brata w walce z Polanami[6]. W redakcji krótszej tego utworu nazywana się go Sicco[7].

Oprócz wymienionych wyżej tekstów, Sicco jako przywódca Prusów pojawia się także w czeskim, wierszowanym żywocie św. Wojciecha Quatuor immensi, pochodzącym najpewniej z przełomu XIII i XIV stulecia, wyraźnie opierającym się na dziele Kanapariusza[8].

Fragment Drzwi Gnieźnieńskich, kwatery ze scenami (od góry): nauczania Prusów, ostatniej mszy, męczeństwa

Najprawdopodobniej, mimo powyższych różnic, w obu tekstach hagiograficznych mowa o tej samej osobie, jak też się przyjmuje[9]. Pomijanie informacji, iż przywódca Prusów był kapłanem, występujące sporadycznie, opiera się na relacji Brunona i zlekceważeniu przekazu Żywotu pierwszego. Być może Kwerfurczyk celowo pominął ten wątek, aby wyeliminować pobudki rytualne czy sakralne napastników, zamiast tego wprowadzając motyw zemsty[10]. Niewykluczone jednak, że przekaz o pomszczeniu śmierci brata nie jest wymysłem autora żywotu, lecz pochodzi od samych Prusów, którzy w trakcie rozmów o wykup szczątek biskupa mogli w ten sposób usprawiedliwiać się przed wysłannikami Bolesława Chrobrego[11]. Zachowanie napastników, zapewne wojowników ze straży grodowej, przy zabójstwie misjonarza – jak choćby pierwszy cios zadany przez kapłana bronią wyróżniającą się wielkością („ogromny oszczep”), która mogła mieć w związku z tym specjalny charakter – interpretuje się jako chęć zachowania pewnych elementów rytualnych, zwykle towarzyszących wykonaniu wyroku śmierci, wydanego przez wiec (w przypadku Wojciechu za złamanie nakazu opuszczenia ich ziem)[12].

Miano Sicco kopiści żywotów najczęściej uznawali za imię własne, niekiedy za nazwę pospolitą, a w jednym przypadku za skrót od łacińskiego słowa siccarius – „skrytobójca”[13]. Traktowanie tego słowa jako imienia Prusa występuje już sporadycznie[14]. Za bardziej prawdopodobne uznaje się, iż było to określenie kapłana, zniekształcenie rzeczywistego terminu zigo („chodzący”, „kroczący”), co wśród Prusów oznaczało kapłanów wędrujących między osadami, gdzie wypełniali swoje obowiązki (udzielanie rad, leczenie, modlitwy do bogów), a w trakcie wypraw wojennych byli wróżbitami, ponadto w przypadku walki mieli obowiązek zadania pierwszej rany[15]. Dlatego też znaczna część prac poświęconych św. Wojciechowi, szczególnie popularnonaukowych biografii, podając, iż pierwszy cios zadał kapłan, nie wymienia już miana Sicco[16].

Dopatrywano się umieszczenia go także na Drzwiach Gnieźnieńskich. Joachim Lelewel, w kwaterze czternastej przedstawiającej scenę męczeństwo, identyfikował Sicco z Prusem, który włócznia przebija misjonarza, przy czym nie utożsamiał go z kapłanem, tego ostatniego widząc raczej w oprawcy zamierzającego się do ścięcia toporem głowy Wojciecha[17]. Natomiast Jadwiga Karwasińska przypuszczała, iż kapłan-przywódca napastników został umieszczony w scenie dwunastej, jako postać z zakrzywioną laską, wysuwająca się na czoło grupy Prusów, których naucza biskup[18].

  1. Zdaniem A. Mierzyńskiego taka forma pojawia się w Żywocie drugim św. Wojciecha, A. Mierzyński: Co znaczy Sicco. Lwów: 1891, s. 2. Pisowni tej używa się w: J. Lelewel: Drzwi kościelne płockie i gnieźnieńskie. Poznań: 1857, s. 49.; G. Labuda: Święty Wojciech: biskup-męczennik. Wrocław: 2000, s. 205.
  2. Formę tą wprowadził jako bliższą oryginalnemu terminowi K. Hartknoch, A. Mierzyński: op.cit. s. 9. Jako alternatywną pisownię wymienia: S. Mielczarski: Misja pruska św. Wojciecha. Gdańsk: 1967, s. 127.
  3. Jan Kanapariusz: Świętego Wojciecha żywot pierwszy (dalej cyt. Ż I). W: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego. Warszawa: 1966, s. 84-85 (roz. 30).
  4. To jest powstałej w rzymskim klasztorze św. Bonifacego i św. Aleksego na Awentynie.
  5. J. Banaszkiewicz: Dwie sceny z żywotów i życia św. Wojciecha. W: Ludzie, Kościół, wierzenia. Warszawa: 2001, s. 91.
  6. Brunon z Kwerfurtu: Świętego Wojciech żywot drugi. W: Piśmiennictwo... s. 145 (roz. 30), 151 (roz. 33).
  7. J. Wyrozumski: Legenda pruska o świętym Wojciechu. Kraków: 1997, s. 9.
  8. J. Wyrozumski: op.cit. s. 12-13.
  9. S. Mielczarski: Misja pruska. s. 59, 127.; G. Labuda: op.cit. s. 205, 211.
  10. J. Banaszkiewicz: op.cit. s. 79-80, 91, 94.
  11. S. Mielczarski: Misja pruska. s. 127-128.
  12. S. Mielczarski: Misja pruska. s. 123, 125-129.; S. Mielczarski. Przyczyny śmierci św. Wojciecha. „Studia Warmińskie”. t. XIX (1982). s. 23-26. ; J. Banaszkiewicz: op.cit. s. 90-91.
  13. S. Mielczarski: Misja pruska. s. 127.
  14. S. Mielczarski: Przyczyny śmierci. s. 22.; J. Wyrozumski: op.cit. s. 9.; G. Labuda: op.cit. s. 205, 211.; A. Pobóg-Lenartowicz: Święty Wojciech. Kraków: 2002, s. 37.
  15. A. Mierzyński: op.cit. s. 9-12.; Ż I. s. 84, przyp. 130.; S. Mielczarski: Misja pruska. s. 127.; Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich. Warszawa: 1983, s. 236.
  16. J. Karwasińska: Wojciech-Adalbert. W: Hagiografia polska. Poznań-Warszawa-Lublin: 1972, s. 584.; K. Śmigiel: Święty Wojciech. Gniezno: 1990, s. 32. ; S. Rospond: Święty Wojciech. Kraków: 2003, s. 9.
  17. J. Lelewel: op.cit. s. 48-49. Koncepcję tą powtarzają: J. Hochleitner: Dzieje życia i kultu św. Wojciecha. Elbląg: 1997, s. 44.; A. Kościelecka, P. Dzianisz: Żywot św. Wojciecha na Drzwiach Gnieźnieńskich. Poznań: 1998, s. kwatera XIV (brak numeracji stron).
  18. J. Karwasińska: Drzwi gnieźnieńskie a rozwój legendy o św. Wojciechu. W: Drzwi gnieźnieńskie. T. 1. Warszawa: 1956, s. 25.

Bibliografia

Źródła

  • Jan Kanapariusz: Świętego Wojciecha żywot pierwszy. W: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego. tłum. Kazimierz Abgarowicz, wstęp i kom. Jadwiga Karwasińska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 23-87.
  • Brunon z Kwerfurtu: Świętego Wojciecha żywot drugi. W: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego. tłum. Kazimierz Abgarowicz, wstęp i kom. Jadwiga Karwasińska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 87-155.

Opracowania

  • Jan Banaszkiewicz: Dwie sceny z żywotów i z życia św. Wojciecha: misjonarz i wiec Prusów, martyrium biskupa. W: Ludzie, kościół, wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej (średniowiecze - wczesna epoka nowożytna). red. Wojciech Iwańczuk i Stefan K. Kuczyński. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2001, s. 79-95. ISBN 83-7181-223-X.
  • Janusz Hochleitner: Dzieje życia i kultu św. Wojciecha. Elbląg: 1997. ISBN 83-905644-3-2.
  • Jadwiga Karwasińska: Drzwi gnieźnieńskie a rozwój legendy o św. Wojciechu. W: Drzwi gnieźnieńskie. red. Michał Walicki. T. 1. Warszawa: Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 1956, s. 20-42.
  • Jadwiga Karwasińska: Wojciech-Adalbert. W: Hagiografia polska. Słownik bio-bibliograficzny. red. o. Romuald Gustaw OFM. T. II: L - Z. Poznań-Warszawa-Lublin: Księgarnia Św. Wojciecha, 1972, s. 572-589.
  • Anna Kościelecka, Paweł Dzianisz: Żywot św. Wojciecha na Drzwiach Gnieźnieńskich obrazami spiżowymi w XII wieku opowiedziany. Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha, 1998. ISBN 83-7015-425-5.
  • Gerard Labuda: Święty Wojciech: biskup-męczennik, patron Polski, Czech i Węgier. Wrocław: Wydawnictwo Funna, 2000, seria: Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Seria Humanistyczna. ISBN 83-912844-8-4.
  • Joachim Lelewel: Drzwi kościelne płockie i gnieźnieńskie z lat 1133, 1155. Poznań: nakładem księgarni J.K. Żupańskiego, 1857. [dostęp 18-02-2014].
  • Stanisław Mielczarski: Misja pruska św. Wojciecha. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967.
  • Stanisław Mielczarski. Przyczyny śmierci św. Wojciecha. „Studia Warmińskie”. t. XIX (1982), s. 19-31. Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne. ISSN 0127-6624. 
  • Antoni Mierzyński: Co znaczy Sicco. Studyum archeologiczno-literackie. Lwów: księgarnia Wł. Łozińskiego pod zarządem Wł.J. Webera, 1891.
  • Łucja Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIII w.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983. ISBN 83-06-00854-5.
  • Anna Pobóg-Lenartowicz: Święty Wojciech. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2002, seria: Wielcy Ludzie Kościoła. ISBN 83-7097-973-4.
  • Stanisław Rospond CM: Święty Wojciech. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, 2003, seria: Twój patron. ISBN 83-7216-358-8.
  • Kazimierz Śmigiel: Święty Wojciech: biskup-męczennik 956-997. Gniezno: Prymasowskie Wydawnictwo „Gaudentinum”, 1990.
  • Jerzy Wyrozumski: Legenda pruska o świętym Wojciechu. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 1997. ISBN 83-7052-904-6.