Главная страница

SM UC-11
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Klasa okręt podwodny
Typ UC I
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia AG Weser, Brema
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Położenie stępki 26 stycznia 1915
Wodowanie 11 kwietnia 1915
 Kaiserliche Marine
Wejście do służby 23 kwietnia 1915
Los okrętu zatopiony 26.06.1918
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

168 ton[a]
183 t
Długość 33,99 m
Szerokość 3,15 m
Zanurzenie 3,04 m
Zanurzenie maksymalne 50 m
Napęd
1 silnik wysokoprężny o mocy 90 KM
1 silnik elektryczny o mocy 175 KM, 1 śruba
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

6,2 węzła
5,22 w.
Zasięg powierzchnia: 780 Mm @ 5 w.
zanurzenie: 50 Mm @ 4 w.
Uzbrojenie
12 min, 1 km
Załoga 14

SM UC-11niemiecki podwodny stawiacz min z okresu I wojny światowej, jedenasty w kolejności okręt podwodny typu UC I. Zwodowany 11 kwietnia 1915 roku w stoczni AG Weser w Bremie, został przyjęty do służby w Kaiserliche Marine 23 kwietnia 1915 roku. W czasie służby operacyjnej SM UC-11 odbył 83 patrole bojowe, podczas których postawił zagrody minowe, na których zatonęło 25 statków o łącznej pojemności 33 198 BRT[a] i dwa okręty o łącznej wyporności 510 ton, zaś jeden statek o pojemności 378 BRT oraz dwa okręty o łącznej wyporności 5084 ton zostały uszkodzone. SM UC-11 został zatopiony 26 czerwca 1918 roku, po wejściu na minę w okolicy Harwich (ocalał jedynie kapitan okrętu).

Projekt i dane taktyczno–techniczne

Sukcesy pierwszych niemieckich U-Bootów na początku I wojny światowej (m.in. zatopienie brytyjskich krążowników pancernych HMS[b] „Aboukir”, „Hogue” i „Cressy” przez U-9) skłoniły dowództwo Cesarskiej Marynarki Wojennej z admirałem Tirpitzem na czele do działań mających na celu budowę nowych typów okrętów podwodnych[1]. Doceniając też wagę wojny minowej, 9 października 1914 roku ministerstwo marynarki zatwierdziło projekt małego podwodnego stawiacza min (określanego później typem UC I)[1][2].

SM[c] UC-11 był niewielkim, jednokadłubowym przybrzeżnym okrętem podwodnym o długości całkowitej 33,99 metra, szerokości 3,15 metra i zanurzeniu 3,04 metra[2][3][4]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 6,3 metra[5]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 168 ton, a w zanurzeniu 183 tony[3][6][7]. Cechą charakterystyczną jednostki był zaokrąglony dziób oraz cylindryczny kiosk o średnicy 1,3 m, obudowany opływową osłoną[8]. Okręt napędzany był na powierzchni przez 6-cylindrowy, czterosuwowy silnik diesla Daimler RS166 o mocy 90 koni mechanicznych (KM), zaś pod wodą poruszał się dzięki silnikowi elektrycznemu SSW o mocy 175 KM[2][3][9]. Poruszający jedną trójłopatową, wykonaną z brązu śrubą (o średnicy 1,8 m)[8] układ napędowy zapewniał prędkość 6,2 węzła na powierzchni i 5,22 węzła w zanurzeniu[6][10] (przy użyciu na powierzchni silnika elektrycznego okręt był w stanie osiągnąć 7,5 węzła[11]). Zasięg wynosił 780 Mm przy prędkości 5 węzłów w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą[4][9][d]. Okręt zabierał 3,5 tony oleju napędowego[4], a energia elektryczna magazynowana była w akumulatorach składających się ze 112 ogniw, o pojemności 4000 Ah, które zapewniały 3 godziny podwodnego pływania przy pełnym obciążeniu[11]. Okręt posiadał dwa wewnętrzne zbiorniki balastowe[11]. Maksymalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 metrów, zaś czas zanurzenia 23-36 s[4]. Okręt nie posiadał uzbrojenia torpedowego[e] ani artyleryjskiego, przenosił natomiast w części dziobowej (poza kadłubem sztywnym) 12 min kotwicznych typu UC/120 w sześciu skośnych pionowych komorach minowych o średnicy 100 cm[7][8][10]. Układ ten powodował, że zapalniki min trzeba było uzbrajać przed rejsem, gdyż na morzu nie było do nich dostępu[13]. Uzbrojenie uzupełniał jeden karabin maszynowy z zapasem amunicji wynoszącym 150 naboi[2][3][5]. Okręt posiadał jeden peryskop Zeissa, a do jego wnętrza prowadziły dwa luki: jeden w kiosku i drugi w części rufowej, prowadzący do pomieszczeń załogi[8]. Wyposażenie uzupełniała kotwica grzybkowa o masie 136 kg[8]. Załoga okrętu składała się z 1 oficera (dowódcy) oraz 13 podoficerów i marynarzy[3][4][f].

Budowa

SM UC-11 zamówiony został 23 listopada 1914 roku jako jedenasty z serii 16 okrętów typu UC I, w ramach wojennego programu rozbudowy floty[5][12]. Został zbudowany w stoczni AG Weser w Bremie[2][14]. UC-11 otrzymał numer stoczniowy 225 (Werk 225)[5]. Stępkę okrętu położono 26 stycznia 1915 roku[5], zwodowany został 11 kwietnia 1915 roku[6], zaś do służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej przyjęto go 23 kwietnia 1915 roku[5][15].

Przebieg służby

1915 rok

23 kwietnia 1915 roku dowódcą UC-11 mianowany został por. mar. Walter Gottfried Schmidt[16], a okręt włączono do Flotylli Flandria w dniu 26 maja[5]. Pierwszy sukces odniesiony został 1 czerwca, kiedy to na postawionej przez okręt podwodny minie uszkodzony został na wschód od Kingsdown brytyjski niszczyciel HMS „Mohawk” (865 ts), na którym śmierć poniosło 5 marynarzy[17][18]. 9 czerwca w estuarium Tamizy zatonęły dwa brytyjskie parowce: zbudowany w 1908 roku „Erna Boldt” (1731 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Londynu (bez strat w załodze)[19][20][21] oraz pochodzący z 1890 roku „Lady Salisbury” (1446 BRT), transportujący węgiel z Hartlepool do Londynu (zginęło 3 marynarzy)[19][22][21]. Następnego dnia na tym samym akwenie ofiarami postawionych przez UC-11 min stały się dwa brytyjskie torpedowce: zbudowany w 1910 roku HMS Tb. 10 (255 ts), który zatonął ze stratą 22 marynarzy[23][21] oraz jego bliźniak, HMS Tb. 12, na którym zginęło 23 członków załogi[24][21]. 15 czerwca 12 mil na południowy wschód od Harwich wszedł na minę uzbrojony trawler HMT[g] „Argyll” (280 ts), który zatonął ze stratą 7 członków załogi[25][21]. We wrześniu okręt postawił dwie zagrody minowe, jednak nie zatonął na nich żaden statek[26]. 17 października 1915 roku okręt przeznaczono do szkolenia i na blisko rok trafił do Flotylli Szkolnej[5].

1916 rok

12 sierpnia 1916 roku dowódcą UC-11 został por. mar. Reinhold Saltzwedel[27], a okręt ponownie przydzielony został do Flotylli Flandryjskiej[5]. Po dziewięciu dniach wyznaczono nowego kapitana okrętu, którym został por. mar. Max Schmitz[28]. Pierwszy po ponad roku sukces odniesiony został 20 października, kiedy to na postawionej przez okręt minie zatonął na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|55|45|N|1|40|30|E} brytyjski parowiec „Huguenot” (1032 BRT), płynący bez ładunku z Londynu do Newcastle (bez strat w ludziach)[19][29]. Cztery dni później w estuarium Tamizy zatonął ze stratą 6 członków załogi (wraz z kapitanem) brytyjski parowiec „Framfield” (2510 BRT), przewożący rudę żelaza na trasie Port Kelah (Algieria) – Middlesbrough[19][30]. 26 października mina zniszczyła uzbrojony trawler „Lord Roberts” (293 ts), który zatonął ze stratą 9 członków załogi na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|55|40|N|1|41|0|E}[31]. Na następny sukces załoga UC-11 musiała czekać do 21 listopada, kiedy na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|34|0|N|2|00|0|E} zatonął zbudowany w 1907 roku holenderski parowiec „Helena” (1798 BRT), płynący pod balastem z Rotterdamu do Nowego Jorku[32]. 29 listopada jego los podzielił uzbrojony trawler „Lord Airedale” (215 ts), który zatonął ze stratą 7 ludzi w estuarium Tamizy[33].

2 grudnia 1916 roku dowódcą UC-11 mianowany został por. mar. Benno von Ditfurth[34]. 9 grudnia na postawionej przez okręt w estuarium Tamizy zagrodzie minowej zatonęły trzy brytyjskie parowce: „Forth” (1159 BRT), przewożący drobnicę z Londynu do Leith[19][35]; transportujący węgiel, zbudowany w 1913 roku „Harlington” (1089 BRT), na którego pokładzie zginęło 7 ludzi[19][36] oraz „Harlyn” (1794 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Londynu (ze stratą 2 członków załogi)[19][37]. 17 grudnia na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|50|45|N|1|37|30|E} zatonął duński parowiec „Michail Ontchoukoff” (2118 BRT), przewożący kukurydzę z Rosario do Aarhus (bez strat w załodze)[38]. Identyczny los spotkał 29 grudnia transportujący węgiel z Tyne brytyjski parowiec „Zoroaster” (3803 BRT), który zatonął ze stratą 3 członków załogi na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|53|0|N|1|38|0|E}[19][39].

1917 rok

Pierwszy sukces w 1917 roku został odniesiony 8 stycznia, gdy na postawionej przez UC-11 minie bez strat w ludziach zatonął (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|02|0|N|1|46|0|E}) brytyjski kuter HMD[h] „Cape Colony” (82 ts)[40]. 2 lutego jego los podzielił zbudowany w 1915 roku uzbrojony trawler HMT „Holdene” (274 ts), zatopiony na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|01|0|N|1|54|0|E} (śmierć poniosło 7 marynarzy)[41]. 12 lutego, na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|56|0|N|1|40|0|E} bez strat w załodze zatonął brytyjski parowiec „Foreland” (1960 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Blyth do Devonport[42][43]. Dwa dni później na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|53|0|N|1|40|0|E} mina zniszczyła pochodzący z 1902 roku brytyjski parowiec „Marie Leonhardt” (1466 BRT), przewożący węgiel na trasie Hartlepool – Londyn (zginęło 5 marynarzy)[42][44][i]. Więcej szczęścia miał pomocniczy trałowiec HMS „Mercury” o wyporności 378 ts, który 26 kwietnia bez strat w załodze doznał uszkodzeń na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|55|0|N|1|44|0|E}[46]. Następnego dnia w estuarium Tamizy zatonął zbudowany w 1907 roku uzbrojony trawler HMT „Agile” (246 ts), na którym poniosło śmierć 3 marynarzy[47].

W dniach 30 czerwca – 19 lipca 1917 roku por. mar. Benno von Ditfurth był zastępowany przez por. mar. Georga Niemeyera[48], zaś 6 sierpnia okręt otrzymał nowego dowódcę – por. mar. Karla Dobbersteina[49]. 24 września odniósł on pierwszy sukces, gdy na minę wszedł brytyjski kuter HMD „Hastfen” (77 ts), który zatonął w estuarium Tamizy za stratą 4 ludzi[50]. W tym samym miejscu 25 października zatonął też brytyjski parowiec „Wearside” (3560 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Genui (obyło się bez strat w załodze)[51][52]. Dwa dni później na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|37|0|N|0|48|0|E} zatonął zbudowany w 1899 roku uzbrojony trawler HMT „Strymon” (198 ts), na którym zginęło 11 ludzi[53].

17 listopada 1917 roku nowym dowódcą UC-11 mianowany został por. mar. Ferdinand Schwartz[54]. 24 listopada w estuarium Tamizy zatonął na minie nowy brytyjski parowiec „French Rose” (465 BRT), płynący pod balastem z Le Tréport do Goole (bez strat w załodze)[51][55]. Nazajutrz w tym samym miejscu jego los podzielił brytyjski parowiec „Ostpreussen” (1779 BRT), przewożący węgiel na trasie Sunderland – Londyn (śmierć poniósł 1 marynarz)[51][56]. Dzień 27 listopada okazał się pechowy dla transportującego węgiel brytyjskiego parowca „Groeswen” (3570 BRT), który zatonął bez strat w ludziach na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|55|0|N|1|40|0|E}[51][57]. Był to ostatni sukces UC-11 odniesiony w 1917 roku.

1918 rok

16 stycznia 1918 roku nieopodal Harwich (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|54|0|N|1|24|0|E}) mina zniszczyła uzbrojony trawler HMT „John E. Lewis” (253 ts), na którym zginęło 2 członków załogi[58][59].

11 lutego 1918 roku nowym dowódcą okrętu został por. mar. Reinhold Thomsen[60], a już 5 kwietnia jego następcą został por. mar. Werner Lange[61]. 13 czerwca na minie postawionej przez UC-11 uszkodzony został na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|50|45|N|1|34|30|E} brytyjski krążownik lekki HMS „Conquest” o wyporności 4219 ts (na pokładzie zginęło 7 marynarzy)[62].

17 czerwca 1918 roku dowódcą UC-11 mianowany został por. mar. Kurt Utke[63].

24 czerwca 1918 roku okręt wyszedł w morze, by postawić kolejną zagrodę minową[64]. 26 czerwca okręt wszedł na minę na wschód od Harwich (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|55|0|N|1|41|0|E}) i zatonął na głębokości 15 m[5][64][65]. Z załogi liczącej 19 ludzi ocalał jedynie dowódca (por. mar. Kurt Utke), który po otwarciu włazu w bąblu powietrza dostał się na powierzchnię i następnie został uratowany[5][64].

  1. a b Wyporność jednostek niemieckich podano w tonach metrycznych, okrętów brytyjskich w długich tonach (ts), dla statków handlowych podano pojemność w tonach rejestrowych brutto.
  2. HMS – His/Her Majesty's Ship – Okręt Jego/Jej Królewskiej Mości.
  3. SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  4. R.H. Gibson i M. Prendergast podają inne wartości: prędkość 8,4 węzła na powierzchni i 5,5 węzła w zanurzeniu oraz zasięg na powierzchni 850 mil morskich przy prędkości 5 węzłów[12].
  5. W 1916 roku okręt eksperymentalnie wyposażono w zewnętrzną wyrzutnię torpedową kal. 450 mm[9].
  6. W momencie zatopienia na pokładzie UC-11 przebywało 19 ludzi[5].
  7. HMT – His Majesty's Trawler – Trawler Jego Mości.
  8. HMD – His Majesty's Drifter – [kuter] Jego Mości.
  9. Od 1 lutego do 31 marca 1917 roku UC-11 uczestniczył w 8 operacjach minowania, stawiając łącznie 96 min[45].
  1. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 59.
  2. a b c d e Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: 2004, s. 54.
  3. a b c d e Jane's Fighting Ships of World War I. London: 1990, s. 127.
  4. a b c d e Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 62.
  5. a b c d e f g h i j k l UC 11 (ang.). uboat.net. [dostęp 2016-09-12].
  6. a b c Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 100.
  7. a b Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 15.
  8. a b c d e UC-6 Thames Estuary: Archaeological Report (ang.). historicengland.org.uk. [dostęp 2016-09-12].
  9. a b c Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921. London: 1985, s. 181.
  10. a b J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 563.
  11. a b c Class M 1 (ang.). web.archive.org-dutchsubmarines.com. [dostęp 2016-09-14].
  12. a b R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: 2014, s. 313.
  13. Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 14.
  14. Gordon Williamson: U-boats of the Kaiser's Navy. Botley, Oxford: 2002, s. 12.
  15. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 152.
  16. Kapitänleutnant (Charakter) Walter Gottfried Schmidt (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  17. HMS Mohawk (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  18. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 159.
  19. a b c d e f g h BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 1 of 3 – Years 1914, 1915, 1916 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-09-15].
  20. Erna Boldt (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  21. a b c d e Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 158.
  22. Lady Salisbury (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  23. TB. 10 (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  24. Tb. 12 (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  25. Argyll (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  26. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 174.
  27. Oberleutnant zur See Reinhold Saltzwedel (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  28. Oberleutnant zur See Max Schmitz (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-12].
  29. Huguenot (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  30. Framfield (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  31. Lord Roberts (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  32. Helena (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  33. Lord Airedale (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  34. Oberleutnant zur See Benno von Ditfurth (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-14].
  35. Forth (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  36. Harlington (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  37. Harlyn (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  38. Michail Ontchoukoff (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  39. Zoroaster (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  40. HMD Cape Colony (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  41. Holdene (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  42. a b BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 2 of 3 – January-August 1917 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-09-15].
  43. Foreland (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  44. Marie Leonhardt (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  45. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 299.
  46. HMPMS Mercury (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  47. Agile (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  48. Oberleutnant zur See Georg Niemeyer (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  49. Oberleutnant zur See Karl Dobberstein (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  50. HMD Hastfen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  51. a b c d BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 3 of 3 - September 1917-November 1918 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-09-15].
  52. Wearside (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  53. HMT Strymon (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  54. Oberleutnant zur See Ferdinand Schwartz (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  55. French Rose (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  56. Ostpreussen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  57. Groeswen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  58. John E. Lewis (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  59. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 406.
  60. Oberleutnant zur See Reinhold Thomsen (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  61. Oberleutnant zur See Werner Lange (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  62. HMS Conquest (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  63. Oberleutnant zur See Kurt Utke (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-15].
  64. a b c Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 427.
  65. Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 101.

Bibliografia