Главная страница

Rzymskokatolicki cmentarz parafialny w Suwałkach
{{{nazwa oryginalna}}}
Obiekt zabytkowy nr rej. 520 z 23.07.1986
Ilustracja
Główna aleja na cmentarzu rzymskokatolickim
Państwo  Polska
Adres ul. Zarzecze
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie katolicyzm
Stan cmentarza czynny
Powierzchnia cmentarza 10,5 ha
Data otwarcia 1820
Zarządca Parafia Konkatedralna św. Aleksandra w Suwałkach
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Rzymskokatolicki cmentarz parafialny w Suwałkach należy do parafii konkatedralnej św. Aleksandra, położony jest przy ul. Zarzecze we wschodniej części miasta. Został otwarty w 1820 r., do dziś (2012) jest największym suwalskim cmentarzem.

Najstarsza część cmentarza zawiera wiele ciekawych architektonicznie nagrobków i figur nagrobnych. Na cmentarzu znajduje się również zabytkowa neogotycka kaplica cmentarna pw. Przemienienia Pańskiego, którą zbudowano w 1854 r. według projektu Karola Majerskiego.

Na cmentarzu pochowani są znani suwalczanie, m.in. Teofil Noniewicz, Edward Szczepanik, Jerzy Zawadzki.

Historia

W obecną lokalizację został przeniesiony w 1820 r. z miejsca gdzie teraz znajduje się park Konstytucji 3 Maja. Wówczas był tam cmentarz grzebalny i drewniany kościół zbudowany w czasach lokacji kamedulskiej[1]. Świątynia i cmentarz zajmowały wtedy teren w centrum miasta przy rynku o powierzchni ok. 1,8 ha. Po stuletnim użytkowaniu, kościół znalazł się w złym stanie. Stan konstrukcji nadszarpnęła dodatkowo gwałtowna burza w 1818 r. Rok później podjęto decyzję o budowie nowego kościoła – Konkatedry św. Aleksandra. W 1820 r. w związku z budową nowego kościoła i toczącymi się w mieście pracami regulacyjnymi cmentarz przeniesiono za Czarną Hańczę. Jest to data powstania dzisiejszej nekropolii. Na nowym cmentarzu wybudowano drewnianą kaplicę[2]. Niedługo później, w jego sąsiedztwie powstały również cmentarze innych wyznań[1].

W lipcu 1852 r. Gubernator Cywilny Augustowski wydał reskrypt nakazujący rozszerzenie cmentarza ze względu na brak miejsc grzebalnych. Cmentarz, parkan i kaplica cmentarna były wówczas utrzymywane ze składek parafian[3].

W 1854 r. na cmentarzu w miejscu drewnianej kaplicy wybudowano nową murowaną pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego według projektu suwalskiego architekta Karola Majerskiego[1]. Drewno ze starej kaplicy sprzedano, zaś nową kaplicę zbudowano z kamieni granitowych[2].

Na początku XXI wieku w starej części cmentarza miały miejsce akty dewastacji – kradzieże zabytkowych kamiennych nagrobków oraz metalowych krzyży i elementów ogrodzeń pomników[4].

Lokalizacja

Cmentarz położony jest we wschodniej części miasta przy ul. Bakałarzewskiej, która jest częścią drogi wojewódzkiej nr 653. Najstarsza brama główna znajduje się od strony ul. Zarzecze. W pobliżu przepływa rzeka Czarna Hańcza. W sąsiedztwie cmentarza znajduje się Stadion Miejski i Osiedle Piastowskie.

Cmentarz graniczy z cmentarzami innych wyznań: ewangelickim, prawosławnym, żydowskim i mahometańskim. Zespół wszystkich cmentarzy został wpisany w 1986 r. do rejestru zabytków i objęty ochroną prawną[5].

Układ cmentarza

Cała nekropolia ma kształt litery "L". Najstarszy fragment położony jest na rzucie prostokąta. Po środku tej części cmentarza znajduje się główna aleja nekropolii. Aleja rozciągająca się od głównej bramy przy ul. Zarzecze do końca cmentarza, okala kaplicę pw. Przemienienia Pańskiego, która kończy najstarszą część nekropolii. Później cmentarz nieco się rozszerza. Tutaj znajdują się nagrobki głównie z drugiej połowy XX w. Ten fragment cmentarza kończy się przy ul. Grunwaldzkiej. Na początku XXI w. cmentarz został rozbudowany w stronę południową, która dzisiaj stanowi jego najnowszą część. Cmentarz jest ogrodzony kamiennym murem[6].

Pomniki

Pomnik nagrobny znajdujący się w starej części cmentarza, wyróżniający się specyficzną formą kapliczki ze spadzistym daszkiem, jest ogrodzony żeliwnym płotkiem z bramką[7].

Cmentarz jest podzielony na dwie części, południową i północną, przez główną aleję. W najstarszym odcinku cmentarza znajdują się zabytkowe pomniki. Tylko w niektórych miejscach od alei odchodzą ścieżki w prawą i lewą stronę[8]. Układ nagrobków nie był pierwotnie regulowany żadnymi wytycznymi, nie istniał plan cmentarza. Z tego powodu groby rozlokowane są chaotycznie, jeden rząd często rozgałęzia się w kilka lub zanika, nie istnieją dróżki pomiędzy rzędami. Często obok pomników z XIX w. znajdują się nagrobki z drugiej połowy XX w. Starsze groby są często zaniedbane i zniszczone. Duża część nagrobków pozbawionych jest mogił i płyt nagrobnych. Zachowały się tylko pomniki lub cokoły, niekiedy przewrócone lub zakopane. Czasem nagrobki są również zarośnięte roślinnością. To powoduje problemy z odczytaniem inskrypcji na najstarszych nagrobkach[6]. Część nagrobków nie stoi na swoim pierwotnym miejscu. Istnieją również nagrobki, które zostały użyte dwukrotnie. Pochówki są odnotowane z obu stron nagrobka. Przypuszczalnie, są to efekty oszczędności kamieniarzy bądź rodziny zmarłego[9]. W starej części cmentarza można spotkać pomniki o wyjątkowej wartości artystycznej. Zachowało się wiele nagrobków z kamiennymi krzyżami stylizowanymi na pnie drzew[10]. Duża część nagrobków posiada bogato zdobione krzyże żeliwne[11]. Niewiele zachowało się w całości nagrobków żeliwnych[12]. Najstarszy odcinek cmentarza wieńczy neogotycka kaplica. Wokół niej znajdują się najbardziej reprezentatywne pomniki na cmentarzu, w tym zasłużonych suwalczan, m. in. ks. Jerzego Zawadzkiego i Edwarda Szczepanika.

Nowsze odcinki cmentarza charakteryzują się większym uporządkowaniem. Aczkolwiek znajdują się tu również pomniki pochodzące z XIX w. i początku XX w., często sąsiadujące z nagrobkami z lat późniejszych. Po prawej stronie od głównej alei tzn. od strony ul. Bakałarzewskiej znajduje się więcej takich pomników, niż po stronie lewej od alei[8]. W nowszych odcinkach cmentarza znajdują się odchodzące od głównej alei prostopadłe ścieżki. Przy głównej alei znajduje się również pomnik nieznanego żołnierza.

Nekropolia odzwierciedla zamożność społeczności na przekroju wieków. Możliwe jest odczytanie stanu majątkowego pochowanych oraz stosunek do nich ich bliskich. Ze względu na lokalizację oraz reprezentatywność poszczególnych pomników da się określić jak znaczące były poszczególne rodziny w Suwałkach w danym okresie. To zjawisko można zaobserwować na najstarszej części cmentarza[8].

Mogiła zbiorowa siedmiu ofiar terroru niemieckiego

Mogiła mieści się w północno-wschodniej części cmentarza, nieopodal ogrodzenia od strony ul. Grunwaldzkiej. Zostało w niej pochowanych siedem ofiar zabitych przez Hitlerowców w os. Raczki dnia 22 października 1944 r. Jest to kamienny pomnik z krzyżem i tablicą memoratywną. Na ziemi siedem płyt. Ogrodzenie żeliwne[13].

Mogiła zbiorowa pięciu ofiar terroru niemieckiego

Mogiła mieści się w północno-wschodniej części cmentarza, nieopodal ogrodzenia od strony ul. Grunwaldzkiej i mogiły zbiorowej siedmiu ofiar terroru niemieckiego. Zostało w niej pochowanych pięć ofiar zabitych przez Hitlerowców. Jest to kamienny pomnik z centralnie umieszczonym krzyżem i tablicą memoratywną. Na ziemi pięć płyt. Ogrodzenie żeliwne[14].

Kwatera żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej

Kwatera żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej
Pojedyncze mogiły żołnierzy POW
Pojedyncze mogiły żołnierzy POW
Pomnik żołnierzy AKO i WiN
Pomnik żołnierzy AKO i WiN

Przy głównej alei znajduje się kwatera żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej z lat 1919-1920. Znajduje się w niej 77 pojedynczych mogił usytuowanych w dwóch rzędach. W tym miejscu znajdują się także dwie mogiły wojskowych z II Wojny Światowej. Zdecydowaną większość pochowanych tworzą niezidentyfikowani żołnierze[15].

W kwaterze znajduje się również pomnik poświęcony żołnierzom Obywatelskiej Armii Krajowej i Organizacji Wolność i Niezawisłość poległym w latach 1945-1954. Jest tam również pomnik poświęcony 120 żołnierzom Pułku Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego w Suwałkach poległych w latach 1917-1920[15].

Pomnik poległych w powstaniu sejneńskim

Pomnik powstańców sejneńskich
Cmentarz Rzymskokatolicki w Suwałkach (28).JPG
Cmentarz Rzymskokatolicki w Suwałkach (30).JPG
Cmentarz Rzymskokatolicki w Suwałkach (29).JPG

Przy głównej alei znajduje się mogiła zbiorowa żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej poległych w powstaniu sejneńskim dnia 25 sierpnia 1919 roku. Ciała ofiar przywieziono z Sejn, a pogrzeb odbył się 28 sierpnia. Wśród jedenastu pochowanych powstańców jednego nie rozpoznano[16]. Na pomniku znajduje się data rozpoczęcia powstania sejneńskiego – 23 VIII 1919, tablica z listą poległych, odznaka POW oraz napis:

Z WASZEJ KRWI I DUSZ MĘKI
CHRZEST PRZYJĘŁA
WOLNOŚĆ RZECZYPOSPOLITEJ


Ważniejsze osobistości spoczywające na cmentarzu

Pomniki ważniejszych osobistości
Pomnik Edwarda Szczepanika
Pomnik Edwarda Szczepanika
Pomnik ks. Jerzego Zawadzkiego

Na cmentarzu parafialnym znajdują się groby znanych osób, w tym m.in.:

  • Józefa Gajewskiego (1948-2010), samorządowica oraz prezydenta Suwałk w latach 1981–1987 i 2002–2010[17].
  • Jana Kaszuby (1937–2003), nauczyciela i działacza państwowego, prezydenta Suwałk w latach 1975–1981[17].
  • Teofila Noniewicza (1851 - 1928), suwalskiego lekarza i społecznika, współzałożyciela i działacza suwalskiego Lekarskiego Towarzystwa Naukowego, Towarzystwa Ochotniczej Straży Ogniowej w Suwałkach oraz Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności w Suwałkach[17].
  • Edwarda Szczepanika (1915 - 2005), ekonomisty i ostatniego premiera Rządu Polskiego na uchodźstwie.
  • Jana Schmidta (1873-1934), organizatora Tymczasowej Rady Obywatelskiej Okręgu Suwalskiego i prezydenta Suwałk w latach 1923-1927[17].
  • Jerzego Zawadzkiego (1950-2007), duchownego katolickiego, działacza społecznego i charytatywnego, nazywanego "Pasterzem suwalskiej biedoty", inicjatora powstania pierwszej w Polsce szkoły podstawowej dla dzieci romskich.
  1. a b c um.suwalki.pl: Zabytki Suwałk. [dostęp 24 czerwca 2012].
  2. a b suwalki24.pl: Parafia Św. Aleksandra (do 1920r.). [dostęp 24 czerwca 2012].
  3. suwalki24.pl: Parafia Św. Aleksandra (do 1920r.) cz. 2. [dostęp 24 czerwca 2012].
  4. bialystokonline.pl: Z suwalskich cmentarzy znikają zabytkowe nagrobki. [dostęp 24 czerwca 2012].
  5. regiopedia.pl: Cmentarz rzymskokatolicki w Suwałkach. [dostęp 24 czerwca 2012].
  6. a b suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny. [dostęp 24 czerwca 2012].
  7. suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 5. [dostęp 24 czerwca 2012].
  8. a b c suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 3. [dostęp 24 czerwca 2012].
  9. suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 2. [dostęp 24 czerwca 2012].
  10. suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 4. [dostęp 24 czerwca 2012].
  11. suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 6. [dostęp 24 czerwca 2012].
  12. suwalki24.pl: Cmentarz parafialny kościoła św. Aleksandra - stan obecny cz. 7. [dostęp 24 czerwca 2012].
  13. groby.radaopwim.gov.pl: Mogiła zbiorowa ofiar terroru niemieckiego w os. Raczki z 22.10.1944 r.. [dostęp 25 czerwca 2012].
  14. groby.radaopwim.gov.pl: Mogiła zbiorowa 5 ofiar terroru niemieckiego z 1944 r.. [dostęp 25 czerwca 2012].
  15. a b groby.radaopwim.gov.pl: Kwatera żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej z 1919 - 1920 r.. [dostęp 25 czerwca 2012].
  16. rowery.olsztyn.pl: Cmentarze i pomniki walk o utrwalenie granic (1918-21r.) : Suwałki. [dostęp 25 czerwca 2012].
  17. a b c d dawna-suwalszczyzna.com.pl: Na grobach zasłużonych dla Suwałk. [dostęp 24 czerwca 2012].