Главная страница

Rozrożek
Claviger
Preyssler, 1790
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju, C. testaceus
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Podgromada owady uskrzydlone
Rząd chrząszcze
Podrząd chrząszcze wielożerne
Rodzina kusakowate
Podrodzina Pselaphinae
Nadplemię Clavigeritae
Plemię Clavigerini
Podplemię Clavigerodina
Rodzaj Claviger
Podrodzaje
  • Clavifer LaPorte, 1835
  • Claviger Preyssler, 1790

Rozrożek[1], pałecznik[2] (Claviger) – rodzaj chrząszcza z rodziny kusakowatych, podrodziny Pselaphinae. Gatunkiem typowym jest C. testaceus. Należy tu około 40 gatunków i podgatunków, zgrupowanych w dwóch podrodzajach, Claviger i Clavifer[3][4]. Chrząszcze te są wyspecjalizowanymi myrmekofilami (symfilami), przystosowanymi do życia w mrowiskach i całkowicie zależnymi od swoich gospodarzy. Zasięg występowania rodzaju jest palearktyczny.

Występowanie

Chrząszcze z rodzaju Claviger występują w Europie i Afryce Północnej. Na obszarze Polski wykazano występowanie dwóch gatunków, C. testaceus i C. longicornis[3]. C. handmanni występuje endemicznie na Bałkanach[5].

Morfologia

Przedstawiciele rodzaju Claviger to małe chrząszcze. U C. testaceus samce mają 2,2 mm długości, samice 1,9 mm. C. longicornis osiąga 2,4 mm, C. nitidus 2,2 mm długości[6].

Anatomiczne i morfologiczne adaptacje rozrożków do myrmekofilnego trybu życia obejmują redukcję oczu i skrzydeł oraz aparatu gębowego i wykształcenie złożonego aparatu gruczołowego powiązanego z włoskami (trichomami) skupionymi na pokrywach i odwłoku.

System komórek gruczołowych w oskórku C. testaceus został dokładnie zbadany[7]. Komórki gruczołowe tworzą jednostki, podzielone na dwa typy. Jednostki gruczołowe typu A mają do trzech komórek w szeregu i ogólną budowę zbliżoną do tej spotykanej u innych owadów. Pojedyncze jednostki są rozproszone na niemal całej powierzchni oskórka tych chrząszczy, największą gęstość mają u podstawy czułków i u podstawy trichom. Poza tym, komórki A tworzą większe gruczoły, na głowie i na odwłoku. Na głowie rozrożka znajdują się parzyste gruczoły głaszczkowe, żuwaczkowe i gruczoł podgardzielowy. Na odwłoku położone są parzyste gruczoły mediotergalne, uchodzące do zagłębienia na przedniej połowie odwłoka, i trzy parzyste gruczoły, tzw. gruczoły Wasmanna, znajdujące się w pobliżu pęczków trichom. Ich wydzielina ma prawdopodobnie największe znaczenie w przyciąganiu uwagi mrówek. W oskórku rozrożków obecne są również komórki gruczołowe typu B, tworzące jednokomórkowe jednostki gruczołowe. Znajdują się m.in. na stawach odnóży, bardzo licznie występują w pobliżu trichom i czułków oraz w pobliżu ujść dużych gruczołów (głaszczkowych, mediotergalnych i Wasmanna). U samic rozrożka skupisko komórek typu B znajduje się na tergicie VIII. Być może ich wydzielina ma funkcję nawilżającą[8].

Biologia

Chrząszcze z rodzaju Claviger są obligatoryjnymi myrmekofilami. Najlepiej poznano biologię C. testaceus; głównymi gospodarzami tego gatunku są mrówki Lasius flavus, niekiedy Lasius niger i Lasius alienus, ale bywał znajdywany także w mrowiskach Myrmica rubra, Myrmica scabrinodis, Tetramorium caespitum, Lasius brunneus, Lasius umbratus, Lasius mixtus, Lasius fuliginosus[9]. W jednej kolonii mrówek może być ponad sto osobników tego chrząszcza[3].

U podziemnicy zwyczajnej (Lasius flavus) obserwowano, jak robotnice mrówek w kontakcie z chrząszczami C. testaceus zwracały przetrawioną treść pokarmową na ciało chrząszcza. Mrówki w podobny sposób zwracają treść pokarmową na martwe owady, prawdopodobnie przygotowując je w ten sposób do spożycia przez larwy[10]. Regurgitację u mrówki prowokuje allomon rozrożka, wydzielany przez gruczoły odwłokowe (Wasmanna) i głaszczkowe[11][12].

W sytuacji zagrożenia kolonii robotnice chwytają chrząszcze w żuwaczki i przenoszą w bezpieczne miejsce. Rozrożki również aktywnie poszukują mrówek, wdrapują się na nie i często przemieszczają się na ich grzbiecie. Wielokrotnie obserwowano, że mrówki przenoszą chrząszcze w pierwszej kolejności, a dopiero później larwy i jaja[2].

Rozwój rozrożka pozostaje niezbadany, nieznane są stadia młodociane. Możliwe, że część rozwoju odbywa się poza kolonią mrówek. Ponieważ chrząszcze są bezskrzydłe, sugerowano, że opuszczają kolonie razem z formami seksualnymi mrówek na drodze forezji.

Ochrona

Środkowoeuropejskie gatunki C. testaceus i C. longicornis figurują w Czerwonej księdze zagrożonych gatunków bezkręgowców w Czechach[13] i Niemczech[14] oraz w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (z kategorią VU – narażony)[15].

Gatunki

Lista gatunków[16]:

  • Claviger (Clavifer) apenninus Baudi di Selve, 1869
  • Claviger araxidis Reitter, 1890
  • Claviger barbarus Bedel, 1884
  • Claviger bartoni Mařan, 1936
  • Claviger caspicus Reitter, 1882
  • Claviger ciscaucasicus Reitter, 1910
  • Claviger colchicus Motschulsky, 1837
  • Claviger duvali Saulcy, 1863
  • Claviger (Clavifer) elysius Reitter, 1884
  • Claviger emgei Reitter, 1885
  • Claviger guilloti Peyerimhoff, 1915
  • Claviger (Clavifer) handmanni Wasmann, 1898
  • Claviger ibericus Motschulsky, 1844
  • Claviger intermedius Besuchet, 1961
  • Claviger justinae Reitter, 1887
  • Claviger katharinae Escherich, 1897
  • Claviger lederi Reitter, 1877
  • Claviger (Clavifer) longicornis P.W.J. Müller, 1818
    • = Claviger divergens Rey, 1888
    • = Claviger (Clavifer) skopljensis Karaman, 1959
  • Claviger (Clavifer) merkli Reitter, 1885
  • Claviger montandoni Raffray, 1905
  • Claviger nebrodensis Ragusa, 1871
  • Claviger nitidus Hampe, 1863
    • = Claviger carniolicus Reitter, 1882
    • = Claviger kaufmanni Reitter, 1894
  • Claviger oertzeni Reitter, 1885
  • Claviger olympicus Escherich, 1897
  • Claviger ottomanus Escherich, 1897
  • Claviger piochardi Saulcy, 1874
    • Claviger piochardi brucki Saulcy 1874
    • Claviger piochardi piochardi Saulcy, 1874
  • Claviger pouzaui Saulcy, 1862
    • Claviger pouzaui cobosi Mateu, 1954
    • Claviger pouzaui pouzaui Saulcy, 1862
    • Claviger pouzaui validus Besuchet, 1961
  • Claviger pyrenaeus Raffray, 1887
  • Claviger raffrayi Reitter, 1893
  • Claviger (Clavifer) revelierei Saulcy, 1874
  • Claviger saulcyi Brissout de Barneville, 1866
    • Claviger saulcyi espanoli Mateu, 1954
    • Claviger saulcyi lucens Besuchet, 1961
    • Claviger saulcyi saulcyi Brissout de Barneville, 1866
  • Rozrożek żółty[17] Claviger (Claviger) testaceus Preyssler, 1790
    • = Claviger devillei Jeannel, 1950
    • = Claviger foveolatus P. W. J. Müller, 1818
    • Claviger testaceus persicus B. Bodemeyer, 1927
    • Claviger testaceus testaceus Preyssler, 1790
    • Claviger testaceus perezii Reitter, 1881
  1. Jan Kinel, Roman Kuntze: Chrząszcze i motyle krajowe: przewodnik do określania rodzin i rodzajów. Warszawa: Komitet Wydawniczy Podręczników Akademickich, 1931 s. 34.
  2. a b Osterloff F. O chrząszczach krajowych. II. Rodziny Pselaphidae i Scydmaenidae. „Pamiętnik Fizyograficzny”. 9 (3), s. 249–273, 1889. 
  3. a b c Borowiec ML, Ruta R, Kubisz D. New records of Claviger testaceus Preyssler, 1790 and C. longicornis Müller, 1818 (Coleoptera: Staphylinidae: Pselaphinae) in Poland with review of their habits. „Polskie Pismo Entomologiczne”. 79, s. 261–269, 2010. 
  4. Alfred F. Newton, Jr., Donald S. Chandler: World catalog of the genera of Pselaphidae (Coleoptera). Chicago: Field Museum of Natural History, 1989 s. 63.
  5. Lapeva-Gjonova A. Ant-associated beetle fauna in Bulgaria: a review and new data. „Psyche”, 2013. DOI: 10.1155/2013/242037. 
  6. Ivan Löbl. Coleoptera: Staphylinidae: Dasycerinae, Pselaphinae. „Folia Heyrovskyana, Serie B. Icones Insectorum Europae Centralis”. 10, s. 24–27, 2009. 
  7. Krüger E. Beiträge zur Anatomie und Biologie des Claviger testaceus Preyssl. „Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie”. 95 (2), s. 327–381, 1910. 
  8. Cammaerts R. Le système glandulaire tégumentaire du coléoptère myrmécophile Claviger testaceus Preyssler, 1790 (Pselaphidae) [The integumentary glandular system of the myrmecophilous beetleClaviger testaceus Preyssler, 1790 (Pselaphidae)]. „Zeitschrift für Morphologie der Tiere”. 77 (3), s. 187–219, 1974. DOI: 10.1007/BF00389904. 
  9. Päivinen J, Ahlroth P, Kaitala V, Kotiaho JS, Suhonen J, Virola T. Species richness and regional distribution of myrmecophilous beetles. „Oecologia”. 134 (4), s. 587–595, 2003. DOI: 10.1007/s00442-002-1141-z. 
  10. Cammaerts R. Regurgitation behaviour of the Lasius flavus worker (Formicidae) towards the myrmecophilous beetle Claviger testaceus (Pselaphidae) and other recipients. „Behavioural Processes”. 34 (3), s. 241–264, 1995. DOI: 10.1016/0376-6357(94)00068-R. 
  11. Cammaerts R. Stimuli inducing the regurgitation of the workers of Lasius flavus (Formicidae) upon the myrmecophilous beetle Claviger testaceus (Pselaphidae). „Behavioural Processes”. 28 (1–2), s. 81–95, 1992. DOI: 10.1016/0376-6357(92)90051-E. 
  12. Cammaerts R. Factors affecting the regurgitation behaviour of the ant Lasius flavus (Formicidae) to the guest beetle Claviger testaceus (Pselaphidae). „Behavioural Processes”. 38 (3), s. 297–312, 1996. DOI: 10.1016/S0376-6357(96)00040-X. 
  13. Jan Farkač, David Král & Martin Škorpík (eds.): List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates. Praha: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2005
  14. Rote Liste gefährdeter Tiere Deutschlands. Bonn - Bad Godesberg: Bundesamt für Naturschutz, 1998. ISBN 3-89624-110-9.
  15. Głowaciński Z. (red.) Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2002
  16. Löbl I, Smetana A: Catalogue of Palaearctic Coleoptera, Vol. 2. Hydrophiloidea-Histeroidea-Staphylinoidea. Apollo Books, 2004 ISBN 8788757749
  17. Jarosław Łomnicki: Z życia mrówek. Lwów-Warszawa, 1923 s. 18

Linki zewnętrzne