Главная страница

Rivendell (sin. Imladris) – siedziba elfów ze stworzonej przez J. R. R. Tolkiena mitologii Śródziemia, znana jako dom Elronda z fabuły Hobbita i Władcy Pierścieni. W mitologii Śródziemia odgrywa rolę bezpiecznego miejsca, w którym pielęgnuje się tradycje i dawną wiedzę.

Rivendell przedstawiono w filmach animowanych Ralpha Bakshiego (Władca Pierścieni), Arthura Rankina Jr i Julesa Bassa (Powrót Króla) oraz w filmowych trylogiach Petera Jacksona Władcy Pierścieni i Hobbicie. Liczne doń nawiązania występują w różnorodnych formach: jej nazwa jest nadawana utworom muzycznym i literackim, przedsięwzięciom i wydarzeniom, a także przedsiębiorstwom; jest tematem utworów zarówno fanowskich, jak i profesjonalnych, pojawia się także w grach komputerowych.

Nazwy

Nazwa Rivendell jest angielską kalką sindarińskiego Imladris, co tłumaczy się na polski jako Głęboka Dolina w Rozpadlinie Gór[1]. Oryginalnie w Westronie, tłumaczonym na angielski, nazwa tego miejsca brzmiała Karningul[2][3], co znaczy Wcięta dolina[4] lub Wyrąbana dolina[5].

Rivendell zwana była także Ostatnim Przyjaznym Domem[6] (w angielskim oryginale – The Last Homely House[7][8]) i Ostatnim Przyjaznym Domem na wschód od Morza[9] (The Last Homely House East of the Sea[10][8]. W Hobbicie została także nazwana Pierwszym Przyjaznym Domem, kiedy Kompania Thorina wracała po pokonaniu Smauga[11]. W przekładzie Jerzego Łozińskiego Rivendell występuje jako Tajar[12].

Historia

Druga Era

Rivendell została założona w 1697 roku Drugiej Ery przez Elronda i grupę Gwaith-i-Mírdain ocalałą po upadku Eregionu – stąd większość mieszkańców domu Elronda była Eldarami (m.in. Gildor, Glorfindel i Erestor)[3] i przynajmniej niektórzy znali quenyę[13]. Dwa lata później reszta Eriadoru została zaatakowana przez Saurona, a Rivendell opierała się oblężeniu do roku 1701, kiedy armia wysłana przez Tar-Minastira odbiła zachodnią część Śródziemia[14][15].

Wtedy też w Rivendell odbyło się spotkanie, w którym wzięli udział m.in. Gil-galad, Galadriela i Elrond. Tolkien określił to grono jako „pierwszą Białą Radę”. Uczestnicy tego zebrania postanowili, że Imladris zostanie twierdzą elfów we wschodnim Eriadorze (i przejmie tę funkcję od Eregionu). Gil-galad przekazał Elrondowi Vilyę, jeden z trzech Pierścieni Władzy należących do elfów, którego odtąd Elrond używał dla zapewnienia bezpieczeństwa swojej siedzibie i zachowania jej piękna. Jednocześnie Elrond został namiestnikiem Gil-galada w Eriadorze[16][15].

W roku 3431 w ramach Ostatniego Sojuszu Gil-galad i Elendil zebrali w Rivendell swoje armie. Stamtąd trzy lata później wyruszyli na wojnę w kierunku Mordoru, by zetrzeć się z siłami Saurona[17].

Trzecia Era

W drodze powrotnej do Eriadoru Isildur został pokonany w bitwie na Polach Gladden, a wraz z nim zginęli jego trzej starsi synowie. Najmłodszy – Valandil – został z matką w Rivendell, gdzie w 3 roku Trzeciej Ery otrzymał wiadomość o śmierci ojca i braci. Dowodem były ocalałe szczątki Narsila[15][18].

Rivendell została prawdopodobnie po raz kolejny oblężona pod koniec XIV lub na początku XV wieku Trzeciej Ery, w trakcie wojen Arthedainu z Angmarem[19]. W 1409 roku, gdy centrum działań wojennych znajdowało się w Cardolanie, z Rivendell oraz Lothlórien ruszyły posiłki dla obrońców Tyrn Gorthad[20].

Po śmierci Arvedui i upadku Arthedainu dynastia królewska przetrwała. Wnuk Arvedui, Arahael, wychowywał się w Rivendell, podobnie jak dwa tysiące lat wcześniej jego przodek, Valandil. Wtedy to Elrond wziął na przechowanie dziedzictwo linii Isildura: kopię Elendilmira wykonaną dla Valandila, resztki Narsila, berło Annúminas i pierścień Barahira. Od tamtej pory przyjęło się, że synowie wodzów Dúnedainów spędzali dzieciństwo w Rivendell[21]. Tam też wychowywał się Aragorn II, a po tym, jak w wieku 20 lat otrzymał pierścień Barahira i szczątki Narsila, poznał Arwenę i wyruszył na wyprawy po kontynencie Śródziemia, miał w zwyczaju powracać do Imladris[22][15].

W 2851 roku Trzeciej Ery Rivendell była miejscem posiedzenia Białej Rady (drugiego, po spotkaniu założycielskim w 2463[23]), na którym Gandalf przekonywał pozostałych członków Rady do przeprowadzenia ataku na Dol Guldur. Przeważyła wtedy przeciwna opinia Sarumana[24].

W roku 2941 do Ostatniego Przyjaznego Domu przybyła Kompania Thorina. Jednym z celów wyprawy na Erebor, założonym przez Gandalfa, było zabezpieczenie Imladris i Lothlórien przed możliwym zniszczeniem przez Smauga. 61 lat później w domu Elronda osiadł przeszło stujedenastoletni Bilbo Baggins, gdy postanowił zakończyć swe podróże. To wtedy zajął się spisywaniem wiedzy przekazywanej mu przez elfów[25][15].

W 3018 roku Glorfindel przywiózł do Rivendell Froda Bagginsa niosącego Jedyny Pierścień, a Elrond zapobiegł atakowi Upiorów Pierścienia na Imladris, topiąc ich konie w zburzonych wodach Bruinen. Pięć dni później odbyła się narada z udziałem niezależnie przybyłych posłów Wolnych Ludów (wszystkich wolnych ras Śródziemia), na której postanowiono zniszczyć Jedyny Pierścień. Następnie Elrond wyznaczył skład Drużyny Pierścienia i polecił przekuć szczątki Narsila w nowy miecz, który Aragorn przyjął i nazwał Andúrilem[26][27][15].

W Dzień Środka Roku 3019 w Minas Tirith Aragorn poślubił Arwenę, a Elrond zwrócił mu ostatni przedmiot ze spuścizny królów Dúnedainów, przechowywane od ponad tysiąca lat w Rivendell berło Annúminas[28].

Czwarta Era

Po Wojnie o Pierścień Elrond zdecydował, że opuści Śródziemie i wypłynie do Eldamaru. Razem z nim wyruszyła duża część mieszkańców jego domu; Władca Pierścieni wymienia z imienia Bilba Baggina oraz Gildora[29].

W początkowych latach Czwartej Ery w Rivendell mieszkali Elladan i Elrohir, dołączył do nich Celeborn[30][3]. W tym okresie od czasu do czasu Imladris odwiedzał Meriadok Brandybuck zbierając dane do swojej Kroniki Lat. Wiadomo, że Celeborn ostatecznie opuścił Śródziemie. Nieznana jest decyzja Elladana i Elrohira. Dodatek A. Kroniki królów i władców stwierdza jedynie, że w 120 roku Czwartej Ery, gdy umierał Aragorn, „nikt już się nie przechadzał po ogrodzie Elronda”[31][15].

Położenie geograficzne i opis domu

Lauterbrunnental i wodospad Staubbach

Rivendell była położona na wschodnim krańcu Eriadoru, w głębokiej, ukrytej dolinie o stromych stokach u podnóża Gór Mglistych. Dolinę tę porastały buki, dęby i sosny[32]. Do domu Elronda prowadziła tylko jedna droga, przez wąski kamienny most przerzucony nad bystrymi ciekami górskimi tworzącymi rzekę Bruinen[8]. Po drugiej stronie mostu długa, stroma ścieżka prowadziła na stepową wyżynę porośniętą wrzosami. Na niej znajdował się Bród Bruinen[33], a dalszy szlak stanowił odcinek Wielkiego Gościńca Wschodniego[34].

W zamierzeniu Tolkiena szerokość geograficzna Imladris odpowiada szerokości geograficznej Oksfordu (dla porównania – położenie Minas Tirith ma odpowiadać położeniu Florencji)[35]. Koresponduje to z konstrukcją kalendarza stosowanego przez mieszkańców Rivendell, którzy na podstawie obserwacji zmian w roślinności dzielili rok na sześć pór: wiosnę (qya. tuilë, sin. ethuil), lato (qya. lairë, sin. laer), jesień (qya. yávië, sin. iavas), szarugę (qya. quellë lub lasse-lanta, „opadanie liści”, sin. firith lub narbeleth, „zanikanie Słońca”), zimę (qya. hrívë, sin. hrîv) oraz przedwiośnie (qya. coirë, sin. echuir), z czego lato i zima były dłuższe, niż pozostałe pory[36].

Lokalizacja Imladris zainspirowana została doliną Lauterbrunnental w Szwajcarii, którą Tolkien odwiedził w roku 1911, mając 19 lat. Widać to szczególnie na rysunkach wykonanych przez Tolkiena[37], które Marie Barnfield porównała ze zdjęciami fotograficznymi doliny, omawiając podobieństwa obu tych miejsc. Wedle jej analizy, mają taką samą budowę: głębokiego jaru ze stromymi zboczami, o identycznej strukturze urwisk tworzących ściany skalne. Ponadto w podobnych miejscach usytuowane są mosty, rzeki mają ten sam bieg, nawet lokalizacja domu Elronda i ukształtowanie terenu wokół niego odpowiada budynkowi Starego Młyna w Lauterbrunnental[38][39][40]. Jeszcze jednym z nawiązań do Lauterbrunnental jest nazwa rzeki płynącej przez Rivendell: Loudwater (sin. Bruinen)[41][42].

Dom Elronda był znacznej wielkości, składał się z wielu pokoi i sal. Samwise Gamgee tak opisywał to miejsce: „to bardzo duży dom i bardzo dziwny. Coraz to coś nowego się odkrywa i nigdy nie wiadomo, jaka niespodzianka czeka za zakrętem”. Siedziba składała się także z tarasów i ogrodów[43]. We Władcy Pierścieni pojawia się m.in. wielka sala, w której zorganizowano ucztę po przebudzeniu się Froda[44], połączona szerokim korytarzem z Salą Kominkową, w której nie było stołów, a jedynie duży kominek. Jedynym źródłem światła był ogień w palenisku utrzymywanym nieustannie przez cały rok. W tej sali w dni świąteczne wykonywano pieśni i przekazywano opowieści, zaś na co dzień było to miejsce cichego odpoczynku[45]. Narada, na której postanowiono o losie Jedynego Pierścienia, odbyła się na ganku mieszczącym się we wschodniej części domu, położonym nad rzeczną skarpą[43][46].

Charakterystyka

W fabule Hobbita i Władcy Pierścieni Rivendell pełniła rolę miejsca przyjaznego i bezpiecznego[47]. Władca Pierścieni podaje, że według Bilba Bagginsa było to odpowiednie miejsce do „jedzenia, spania, słuchania opowieści, śpiewania oraz siedzenia i rozmyślania”, a zamieszkiwanie w Rivendell leczyło ze „zmęczenia, lęku i smutku”[9]. W Powrocie Króla po zakończeniu Wojny o Pierścień Bilbo Baggins zaintonował piosenkę A droga wiedzie w przód i w przód… z zakończeniem „światło gospody wzywa mnie, prześpię się i odpocznę tam”[48]. T. A. Shippey podaje, że bezpośredni kontekst oznacza bezpieczną Rivendell, chociaż może także oznaczać śmierć[49]. W czasie tego pobytu, jak podaje Tolkien w Listach, Frodo zaczął myśleć o wypłynięciu na Zachód[50].

Według słów Gandalfa w Sali Kominkowej można było usłyszeć „wiele pieśni i opowieści”, które tworzyły senny nastrój[45]. Wiadomo, że elfowie śpiewali tam hymn A Elbereth Gilthoniel[51]. W liście do Miltona Waldmana Tolkien opisuje Rivendell jako „coś w rodzaju zaczarowanego sanktuarium” symbolizującego także Wiedzę, miejsce rozpamiętywania tradycji[52]. W tym samym liście podaje informację, że elfowie z Rivendell (a także poddani Gil-galada i mieszkańcy Eregionu) kierując się pragnieniem zachowania „pokoju, szczęśliwości i idealnych wspomnień”, a jednocześnie utrzymania prestiżowej pozycji (w porównaniu do ludzi i krasnoludów) stali się „opętani myślą o zaniknięciu” i „smutni, a ich sztuka – antykwaryczna”[53].

Claire Jardillier porównała Rivendell do Val sans Retour z legend arturiańskich: „obydwa przypadki wiążą się z doliną rządzoną przez magiczną postać – Elronda lub Morganę – której moce utrzymują dolinę z dala od wszelkich napaści”[54].

Tolkien w liście do Forresta J. Ackermana przestrzega przed myleniem Rivendell z Lothlórien i krytycznie ocenia opisywanie Imladris jako „migotliwego lasu”[55].

Odniesienia w kulturze i życiu codziennym

Wykorzystanie nazw Rivendell i Imladris

W liście do Raynera Unwina Tolkien wyraził chęć chronienia prawem autorskim nazw własnych z mitologii Śródziemia, ponieważ negatywnie oceniał nieskrępowane, niekonsultowane nadawanie różnorodnym obiektom nazw wymyślonych na potrzeby mitologii; odniósł to do nadania nazwy Cienistogrzywy wodolotowi. Wymienił przykład licznego nadawania nazw Rivendell i Imladris domostwom[56]. W liście do Meriel Thurston zgodził się (mimo wątpliwości) na nadanie nazwy Rivendell stadu bydła[57].

Nawiązania do Rivendell występują w muzyce: nazwę taką nosi utwór z albumu Fly by Night kanadyjskiego zespołu rockowego Rush[58] oraz utwór z albumu Najdalsze polskiego zespołu Wyspy Dobrej Nadziei[59]. W albumie Taniec szkieletów Tomasza Budzyńskiego znalazł się natomiast kawałek „Radio Rivendell”[60].

Anglojęzyczne Radio Rivendell jest natomiast internetową, niekomercyjną, non-profit rozgłośnią radiową prezentującą muzykę fantasy[61].

Krakowski konwent miłośników fantastyki nosi nazwę Imladris[62]. Od 2005 roku działa Bractwo Rivendell, polska grupa fanów twórczości Tolkiena[63].

Kalifornijski producent sprzętu rowerowego przyjął nazwę Rivendell Bicycle Works, nawiązując jednocześnie do producenta plecaków, Rivendell Mountain Works[64][65].

Ekranizacje

Rzeka Hutt w Parku Narodowym Kaitoke

Pierwsza ekranizacja Władcy Pierścieni z 1978 roku w reżyserii Ralpha Bakshiego także przedstawia Rivendell. Jej krajobrazy są w całości animowane, w odróżnieniu od licznych ujęć wykonanych w technice mieszanej, łączącej ruch żywych postaci i animację[66][67]. Negatywnie oceniony został wyjątkowo krótki – w porównaniu do książkowej objętości – przebieg narady u Elronda[68]. Sam reżyser mówił, iż jego Imladris to głębokiej barwy, stare drewno, bardzo wiktoriańskie, Wiedeń z przełomu wieków[69].

W ekranizacjach Władcy Pierścieni i Hobbita reżyserii Petera Jacksona sceny ukazujące Rivendell kręcono w Kaitoke Regional Park w Upper Hutt (Nowa Zelandia). Nie upamiętniono w żaden sposób, że było to miejsce kręcenia filmów[70][71]. W filmie Hobbit: Niezwykła podróż znalazła się scena (trzeciego z kolei[23]) spotkania Białej Rady w Rivendell z dialogami w sindarinie i quenyi[72].

W filmach Petera Jacksona zadbano o ukazanie Rivendell jako miejsca przechowywania artefaktów i manuskryptów, dzieł nauki i sztuki. Alan Lee i Daniel Reeve wykonali scenografię imitującą freski, na trzech z nich – przedstawiających Ost-in-Edhil, walkę Isildura z Sauronem oraz podróż Eärendila i Elwingi (rodziców Elronda) do Amanu – zamieścili napisy w tengwarze[73].

Motyw Rivendell w kulturze

Dolina i dom Rivendell są tematem utworów profesjonalnych, jak i amatorskich. Ilustratorami, którzy poruszyli motyw Rivendell, są m.in. John Howe, Alan Lee i Ted Nasmith[74]. Fani twórczości Tolkiena nawiązują do Imladris w swoich ilustracjach[75], wierszach[76] i muzyce[77].

Najstarsze ilustracje ukazujące Rivendell są autorstwa samego J. R. R. Tolkiena. Pisarz wykonał je na potrzeby pierwszych wydań Hobbita. W książce wydanej w 1979 roku, zatytułowanej Pictures by J.R.R. Tolkien, znalazły się dwa szkice i jeden obraz akwarelowy przedstawiające tę dolinę[78][79]. Zostały one zamieszczone w wydanej po polsku w roku 2012 Hobbit w malarstwie i grafice J. R. R. Tolkiena z sześcioma następnymi grafikami. Dziewięć ilustracji przedstawia dolinę Rivendell widzianą z zachodu, ze wschodu i z góry (od strony Wielkiego Gościńca Wschodniego) oraz dwa warianty domu Elronda: jeden niższy, dwuwymiarowy, z portykiem wspartym na pięciu kolumnach, drugi przestrzenny, trzykondygnacyjny, z większą liczbą okien, czterema skrzydłami i dziedzińcem. Na jednym szkicu, najbardziej schematycznym, dolina Rivendell została ukazana jako V-kształtna[80].

Rivendell znalazła się w grach komputerowych, m.in. w LEGO: Władca Pierścieni[81].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Robert Foster: Encyklopedia Śródziemia. Warszawa: Amber, 2002. ISBN 83-241-0200-0.
  • Wayne G. Hammond, Christina Scull: The Lord of the Rings. A Reader’s Companion. London: Harper Collins Publishers, 2005. ISBN 0-00-720907-X.
  • Wayne G. Hammond, Christina Scull: Hobbit w malarstwie i grafice J. R. R. Tolkiena. Ryszard Derdziński (tłum.). Warszawa: Amber, 2012. ISBN 978-83-2414-455-6.
  • Claire Jardillier: Les échos arthuriens dans Le Seigneur des anneaux. W: Léo Carruthers: Tolkien et le Moyen Âge. Paryż: CNRS Éditions, 2007. ISBN 978-2-271-06568-1.
  • Arkadiusz Kubala: Przewodnik po nazwach miejscowych Śródziemia czyli Tłumaczenie i etymologia nazw miejscowych Śródziemia Trzeciej i Czwartej Ery według J. R. R. Tolkiena. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2003. ISBN 83-241-1143-3.
  • Lynette Porter: Hobbici – bohaterowie J. R. R. Tolkiena: liczne wcielenia Bilba, Froda, Sama, Merry'ego i Pippina. przeł. Paweł Wieczorek. Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2012. ISBN 978-83-7674-223-6.
  • T.A. Shippey: Droga do Śródziemia. Poznań: Zysk i S-ka, 2001. ISBN 83-7150-937-5.
  • J.R.R. Tolkien: Hobbit, czyli tam i z powrotem. Maria Skibniewska (tłum.). Warszawa: Iskry, 2002. ISBN 83-207-1681-0.
  • J.R.R. Tolkien: Hobbit albo tam i z powrotem: z objaśnieniami. wstęp i objaśnienia Douglas Anderson, przekł. powieści Andrzej Polkowski, przekł. wstępu i objaśnień Agnieszka Sylwanowicz. Wrocław: Wydawnictwo Bukowy Las, 2012. ISBN 978-83-62478-62-0.
  • J.R.R. Tolkien: Listy. Agnieszka Sylwanowicz (tłum.). Warszawa: Prószyński i S-ka, 2010. ISBN 978-83-7648-503-4.
  • J.R.R. Tolkien: Historia Galadrieli i Celeborna, i Amrotha, władcy Lórien. W: J.R.R. Tolkien: Niedokończone opowieści. przeł. Radosław Kot. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2005, s. 199-231. ISBN 83-241-2008-4.
  • J.R.R. Tolkien: Silmarillion. Maria Skibniewska (tłum.). Warszawa: Amber, 2002. ISBN 83-7245-882-0.
  • J.R.R. Tolkien: Władca Pierścieni: Drużyna Pierścienia. Maria Skibniewska (tłum.). Warszawa: Muza SA, 2002. ISBN 83-7319-172-0.
  • J.R.R. Tolkien: Władca Pierścieni: Powrót Króla. Maria Skibniewska (tłum.). Warszawa: Muza SA, 2002. ISBN 83-7319-172-0.

Linki zewnętrzne

  • Rivendell (ang.). www.glyphweb.com. [dostęp 2013-08-19].
  • Rivendell (ang.). www.tolkiengateway.net. [dostęp 2013-08-19].
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie S386
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK547
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RF232
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie K83
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RF154
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie H56
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie K86
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie lhh
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP299
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RF212
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie H306
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie tajar
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP117
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK469
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f g Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie tb
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie NO210
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK470
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK472
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK403
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK404
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK407
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK433
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RF43
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie NO288
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK482
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DPz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK484
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK313
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK384
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP35
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK437
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hwm41
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP373
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RF292
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L611
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK504
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mistrzart
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie HO112
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie HSC203
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hwm47
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rivendell in Swizterland
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Tolkien w Alpach
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP300
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP301
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP305
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP318
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TS130
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PK332
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TS218
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L534
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DP315
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L252
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L250
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie CJ
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L445
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L567
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie L687
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rush
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie wdn
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie taniec
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie radio
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie konwent
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie bractwo
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie rbw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie rmw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie 1978a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie 1978b
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie 1978c
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie P140
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie nz1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie nz2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hnp
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie murals
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ilustratorzy
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fanart obrazki
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fanart wiersz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie rrsearch
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie picbyT1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie picbyT2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hwm
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie LEGO
    BŁĄD PRZYPISÓW