Главная страница

Rekin piaskowy
Odontaspis ferox[1]
(Risso, 1810)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada chrzęstnoszkieletowe
Rząd lamnokształtne
Rodzina tawroszowate
Rodzaj Odontaspis
Gatunek rekin piaskowy
Synonimy
  • Carcharias ferox (Risso, 1810)[1]
  • Odontaspis herbsti Whitley, 1950[1]
  • Squalus ferox Risso, 1810[1]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania rekina piaskowego

Rekin piaskowy[3] (Odontaspis ferox) – gatunek dużego rekina z rodziny tawroszowatych (Odontaspididae), nieregularnie zamieszkujący tropikalne i umiarkowane wody wszystkich oceanów. Preferuje głębinowe siedliska o skalistym dnie, chociaż spotykany jest czasami również w płytkich piaszczystych wodach. Sezonowo migruje, co roku powracając na te same obszary występowania. Ten rzadki gatunek mylony jest często z uwagi na liczne podobieństwa morfologiczne z tawroszem piaskowym (Carcharias taurus), który w przeciwieństwie do rekina piaskowego, posiada równej wielkości płetwy grzbietowe. Osiąga maksymalnie 4,1 m długości i 289 kg masy.

Bardzo niewiele wiadomo o biologii i zachowaniu tego gatunku. Jest to aktywny drapieżnik, polujący na żyjące przy dnie ryby kostnoszkieletowe, ryby chrzęstnoszkieletowe oraz bezkręgowce. Gatunek ten uważany jest za jajożyworodny, podobnie jak inne lamnokształtne. Pomimo dużych rozmiarów i groźnego wyglądu, rekin ten cechuje się spokojnym usposobieniem i nie wykazuje agresji względem człowieka, co potwierdza brak danych o atakach na ludzi. Zanotowano spadek wielkości populacji zamieszkujących Morze Śródziemne oraz inne rejony, choć dostępne dane są niewystarczające do pełnej oceny stanu całej populacji. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała gatunek ten za narażony na wyginięcie (VU).

Taksonomia i filogenetyka

Rekin ten został oryginalnie opisany jako Squalus ferox w 1810 roku przez włosko-francuskiego zoologa Antoine Risso na podstawie osobnika wyłowionego u wybrzeży Nicei we Francji. W 1838 roku Louis Agassiz stworzył dla tego taksonu rodzaj Odontaspis. Na podstawie różnic w kształcie zębów oraz ubarwienia subpopulacji zamieszkującej wybrzeża Australii, Gilbert Percy w 1950 roku wydzielił nowy gatunek O. herbsti. Oba taksony zostały uznane za synonimy przez amerykańskiego ichtiologa Leonarda Compagno w 1984 roku[4]. Pochodzący z łaciny epitet gatunkowy ferox oznacza “ostry”[5], zaś nazwa rodzajowa jest połączeniem greckich słów odous (ząb) i aspis (tarcza)[6].

Analiza filogenetyczna bazująca na mitochondrialnym DNA przeprowadzona przez Gavina Naylora i innych w 1997 roku, sugeruje, że rekin piaskowy wraz z bliskim krewniakiem Odontaspis noronhai, są spokrewnione bliżej z kosogonowatymi (Alopiidae) niż z tawroszem piaskowym (Carcharias taurus), do którego wykazują największe podobieństwo. Jeżeli to prawda, oznacza to, że podobieństwa morfologiczne między tymi gatunkami powstały w wyniku ewolucji konwergentnej[7]. Skamieniałe zęby należące do tego gatunku odkryte we Włoszech i Wenezueli, datowane są na dolny Pliocen (5,3 – 3,6 Ma)[8][9].

Cechy morfologiczne

Widoczna różnica w rozmiarze płetw grzbietowych.

Rekin piaskowy posiada masywne wydłużone wrzecionowate ciało. Pysk lekko spłaszczony z uniesionym ku górze czubkiem oraz U-kształtnym otworem gębowym. Oczy są średniej wielkości, z dużymi okrągłymi źrenicami (w przeciwieństwie do tawrosza piaskowego, który posiada szczelinowate źrenice), pozbawione fałd półksiężycowaych spojówek (ochraniających migotkę). W otworze gębowym znajdują się ciasno rozmieszczone wystające ku przodowi zęby. Pierwszy rząd zębów ułożony jest pionowo, a każdy kolejny coraz bardziej pochylony ku tyłowi. Trzon górnych zębów jest masywny i wrzecionowaty o piłkowanych krawędziach po obu stronach, podstawa jest szeroka, bocznie spłaszczona. Mniejsze dolne zęby posiadają delikatnie ząbkowane ostre krawędzie i szerszą podstawę o chropowatej tylnej powierzchni. W razie utraty któregoś z zębów na jego miejsce przesuwa się następny z kolejnego rzędu. W górnej szczęce znajdować może się 48-56 zębów, w dolnej zaś 36-46[10].

Tępo zakończona pierwsza płetwa grzbietowa nie posiada wolnej dalszą końcówki. Kształtem przypomina łagodnie wygięty ku tyłowi sierp. Jej przednia krawędź leży dokładnie nad tylną krawędzią podstawy płetw piersiowych. Mniejsza druga płetwa grzbietowa ma romboidalny kształt i szerszą niż przednią krawędź podstawę. Umiejscowiona jest tuż za dystalną krawędzią płetwy odbytowej. Ostro zakończone płetwy piersiowe są długie i szerokie, z mocno zagiętą dystalną krawędzią. Proporcjonalnie duże płetwy brzuszne, podobnie jak druga płetwa grzbietowa, mają romboidalny kształt, lecz dużo szerszą podstawę. U samca z części płetw brzusznych wykształcił się narząd kopulacyjny zwany pterygopodium. Płetwa odbytowa jest większa od drugiej płetwy grzbietowej. Posiada zaokrągloną, mocno wygiętą ku tyłowi dolną i ostrą wolną górną końcówkę. Na końcu ogona mieści się długa, heterocerkiczna, asymetryczna płetwa ogonowa. Na końcu jej górnego łuku, kilkukrotnie dłuższego od dolnego, mieści się szeroki wydłużony fałd skórny poprzedzony wyraźnym sierpowatym wcięciem. Skórę pokrywają romboidalne połyskujące łuski plakoidalne. Grzbiet rekina cechuje się ciemnoszarą lub szaro-brązową barwą. Spód, boki oraz tył korpusu są nieco jaśniejsze. Młode osobniki są ciemniejsze niż dorosłe[10]. Cechą charakterystyczną tego gatunku są nieregularne wzory złożone z małych plamek występujące na grzbiecie i bokach, różniące się pod względem wzoru, rozmiaru i gęstości. Ubarwienie może różnić się w zależności od obszaru występowania[4]. Rekin piaskowy osiąga maksymalną długość 4,1 metra oraz wagę do 289 kilogramów[6]. Istnieją niepotwierdzone dane o znacznie większych osobnikach zaobserwowanych rzekomo w wodach wokół należącej do Kolumbii wyspy Malpelo[10].

Występowanie i środowisko

Rekin piaskowy w morskim rezerwacie Flower Garden Banks u wybrzeży Florydy.

Rekin piaskowy zamieszkuje rozproszone obszary wód tropikalnych i umiarkowanych całego świata. Na wschodzie Atlantyku spotykany w Zatoce Biskajskiej, Morzu Śródziemnym, Morzu Adriatyckim, Morzu Tyrreńskim, Morzu Jońskim, Morzu Liguryjskim oraz u wybrzeża Maroko, Sahary Zachodniej, Mauretanii i Senegalu. Na zachodzie odnotowano obecność u wybrzeży Stanów Zjednoczonych, od Maine na północy po Karolinę Północną na południu oraz w Zatoce Meksykańskiej i Cieśninie Jukatańskiej u wybrzeży Półwyspu Jukatańskiego. Na Oceanie Spokojnym spotykany jest w Zatoce Kalifornijskiej, u południowych wybrzeży japońskich wysp Kiusiu, Sikoku i Honsiu, w wodach wokół Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i Hawajów. Na obszarze Oceanu Indyjskiego obserwuje się tego rekina u wybrzeży Mozambiku i Republiki Południowej Afryki, w wodach wokół Wyspy Cejlon, Wysp Czagos, Lakszadiwów, Malediwów, Amirantów, Seszeli, Komorów, Wysp Bożego Narodzenia oraz w Morzu Timor[4][10].

Uznawany zwykle za gatunek głębinowy, rekin piaskowy występuje na głębokości do 880 metrów poniżej poziomu morza. Większość czasu spędza w pobliżu dna oceanicznego. Preferuje skaliste dno na pograniczach szelfów kontynentalnych lub górnych części stoków kontynentalnych, a także wokół podmorskich grzbietów i wulkanów. Istnieją doniesienia o napotkaniu tego gatunku blisko szczytów skalistych raf koralowych oraz w płytkich strefach otwartych wód. W basenie Morza Śródziemnego, rekin ten występuje w wodach o głębokości do 250 m, co sprzyja obserwacji przez turystów podczas nurkowania[4]. Istnieje klika doniesień o występowaniu tego gatunku w płytkich piaszczystych wodach archipelagu Fernando de Noronha i wokół Wyspy Kokosowej. Rekin ten preferuje temperaturę w granicach 6-20° C, dlatego też na obszarach tropikalnych rekin ten schodzi na większe głębokości, w poszukiwaniu chłodniejszych wód[4].

Zobacz też

  1. a b c d Odontaspis ferox, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Odontaspis ferox. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby - Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  4. a b c d e Fergusson, I. K., Graham, K. J., i Compagno, L. J. V.. Distribution, abundance and biology of the smalltooth sandtiger shark Odontaspis ferox (Risso, 1810) (Lamniformes: Odontaspididae). „Environmental Biology of Fishes”. 2 (81), s. 207–228, 2008. DOI: 10.1007/s10641-007-9193-x. 
  5. D. A. Ebert: Sharks, Rays, and Chimaeras of California. Londyn: University of California Press, 2003, s. 93–95.
  6. a b Odontaspis ferox. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 7 lipca 2011]
  7. Naylor, G. J. P., Martin, A. P., Mattison, E. G., Brown, W. M.. Interrelationships of lamniform sharks: testing phylogenetic hypotheses with sequence data. „Molecular Systematics of Fishes”, s. 199–218, 1997. San Diego: Academic Press. 
  8. H. Cappetta: Chondrichthyes II. Mesozoic and Cenozoic Elasmobranchii. Handbook of Paleoichthyologie (Volume 3B). Stuttgart: Gustav Fischer Verleg, 1987, s. 85-110.
  9. Aguilera, O., Aguilera, D. R.. An exceptional coastal upwelling fish assemblage in the Caribbean Neogene. „Journal of Paleontology”. 3 (75), s. 732–742, 2001. DOI: <0732:AECUFA>2.0.CO;2 10.1666/0022-3360(2001)075<0732:AECUFA>2.0.CO;2. 
  10. a b c d Compagno, L. J. V.: Sharks of the World: An Annotated and Illustrated Catalogue of Shark Species Known to Date (Volume 2). Rzym: Food and Agricultural Organization, 2002, s. 64–66. ISBN 92-5-104543-7.