Главная страница

Rdest ziemnowodny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina rdestowate
Rodzaj Persicaria
Gatunek rdest ziemnowodny
Nazwa systematyczna
Persicaria amphibia (L.) Delarbre
Fl. Auvergne ed. 2: 519 1800[2][3]
Synonimy

  • Chulusium amphibium (L.) Raf.,
  • Persicaria amurensis (Korsh.) Nieuwl.
  • Persicaria coccinea (Muhl.) Greene
  • Persicaria hartwrightii (A. Gray) Greene
  • Persicaria muhlenbergii (Meisn.) Small
  • Polygonum amphibium (L.) Gray,
  • Polygonum amurense Nieuwl.,
  • Polygonum coccineum Muhl. ex Willd.,
  • Polygonum emersum (Michx.) Britton,
  • Polygonum hartwrightii A. Gray,
  • Polygonum muhlenbergii (Meisn.) S. Watson,
  • Polygonum natans (Michx.) Eaton,
  • Polygonum pusporium Gilib.,
  • Polygonum rigidulum E. Sheld.[2][3]
Kwitnące rośliny na łące zalewowej

Rdest ziemnowodny (Polygonum amphibium L.) – gatunek rośliny z rodziny rdestowatych. W Polsce dość pospolity. Występuje na wszystkich kontynentach półkuli północnej, rozprzestrzenił się także gdzie indziej[3]. W Polsce spotykany na niżu i pogórzu. Rośliny tego gatunku występują w wodach oraz w środowisku lądowym, tworząc w zależności od siedliska tak różne morfologicznie formy, że łatwo przez niezorientowanych mogą być brane za dwa różne gatunki.

Rozmieszczenie geograficzne

Zasięg naturalny rdestu ziemnowodnego obejmuje strefę klimatu umiarkowanego półkuli północnej. W Europie gatunek jest szeroko rozpowszechniony. Rzadziej spotykany jest tylko w północnej części Półwyspu Skandynawskiego, brak na Islandii i Svalbard. Im dalej na południe kontynentu tym bardziej rozproszone są jego stanowiska, bardzo rzadko rośnie na południowych krańcach Półwyspu Iberyjskiego, Apenińskiego i Bałkańskiego. Na pojedynczych stanowiskach rośnie w Afryce północnej[4]. W Azji zasięg zwarty ciągnie się od Uralu poprzez południową Syberię oraz obejmuje rejon Kaukazu. Na północnych i dalekowschodnich krańcach kontynentu ma rozproszone stanowiska, podobnie lokalnie notowany jest na rozległych obszarach Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej i południowej, sięgając na południu po okolice Himalajów. W Ameryce Północnej zwarty zasięg obejmuje północną część Stanów Zjednoczonych, poza tym rośnie w Kanadzie i na Alasce oraz wzdłuż Kordylierów sięgając na południu po Meksyk[5].

Jako gatunek zawleczony rośnie w Etiopii, Afryce południowej i w Ameryce Południowej[5].

W Polsce jest gatunkiem pospolitym na terenie całego kraju, nieco rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju[6] oraz brak go w wyższych partiach gór[7]. Najwyższe stanowiska w Polsce znajdują się w Tatrach na wysokości 930 m n.p.m. W Europie najwyżej rośnie w Tyrolu, gdzie sięga do 1200 m n.p.m. W górach Atlas rośnie na 2100 m n.p.m., a w Bhutanie nawet na 3950 m n.p.m.[4]

Morfologia

Organy podziemne
U formy wodnej jasne, rozgałęzione kłącza przenikają podłoże do 0,2 m poniżej dna zbiornika. U formy lądowej kłącza sięgają do 0,5[4]-0,6[8] m w głąb gleby.
Łodyga
Dęta i dość gruba. U formy wodnej do 3 m długości[9], pływająca, słabo rozgałęziona, naga, tylko szypuła pod kwiatostanem bywa rzadko owłosiona. Międzywęźla o długości od 5 do 40 cm długości. Z węzłów wyrastają pierścienie korzeni przybyszowych oraz pływające, skrętoległe liście. U formy lądowej łodyga pełzająca lub prosto wzniesiona jest owłosiona, w górnej części ogruczolona, osiąga od 0,4 do 1 m wysokości. Rozgałęzia się w dolnej części, w górnej rzadko. Międzywęźla długości od 1 do 4 cm, węzły zgrubiałe[4].
Liście
Skrętoległe. U formy wodnej blaszka liściowa pływająca, na giętkich ogonkach długości 2-8 cm. Blaszka liściowa gładka, woskowana, długości 4-10 cm i szerokości 2-4 cm. Kształtu lancetowatego lub owalnego, całobrzega lub drobno ząbkowana. Nasada blaszki liściowej zaokrąglona lub słabo sercowata. U formy lądowej ogonki liściowe sztywne, o długości 0,5-1,5 cm. Blaszka liściowa długości 4-14 cm i szerokości od 1 do 3 cm, sztywna, skórzasta, lancetowata, na brzegu z krótkimi szczecinami. U nasady klinowata. Gatka przylegająca, całobrzega, u formy wodnej błoniasta, u lądowej zielona, z włoskami na brzegu[4][7].
Kwiaty
Zebrane w gęste, szczytowe, rzadziej wyrastające w kątach liści kwiatostany. Osadzone są na szypułach długości od 2 do 7 cm. Kwiatostany mają od 1,5 do 6 cm długości i 1 cm szerokości. Składają się z 30 do 150 kwiatów skupionych po 1-3 na szypułkach o długości 2-5 mm. Okwiat z pięciu listków, zrośniętych do połowy, biały, różowy lub krwisto czerwony. Na poszczególnych roślinach występują kwiaty różnosłupkowe obupłciowe (z wystającymi pręcikami i krótką szyjką słupka), albo żeńskie (ze zredukowanymi pręcikami i długą szyjką). Te pierwsze mają okwiat dzwonkowaty, długości 4 mm. Pręcików 5 (rzadko 4 lub 8[7]), długości 4-6,5 mm, wyrastających u nasady listków okwiatu przemiennie z pomarańczowymi miodnikami. Pylniki długości 1-2 mm. Zalążnia jednokomorowa, długości 1 mm. Szyjki słupka dwie, długości 3-4 mm, od 1/4 długości zrośnięte, wyżej rozwidlone i zakończone główkowatymi znamionami. Kwiaty żeńskie są rurkowate, mają okwiat o długości 3-4 mm i szerokości 2-3 mm. Słupek ma długość 4-5,5 mm[4].
Owoce
Brązowe, soczewkowate orzeszki dwustronnie wypukłe o długości 2-2,5 mm i masie ok. 0,4 mg[4][7].

Biologia

Rozwój

Bylina. Po 2-3 latach wzrostu forma wodna tworzy pędy rozrastające się na powierzchni o średnicy ok. 60 cm[10]. Rośliny lądowe tworzą w ciągu roku 1,5 do 2 m nowych rozłogów, przy czym starsze stopniowo zamierają[11]. Kwitnie od czerwca do sierpnia[7] wynosząc kwiatostany nad powierzchnię wody[12]. Forma lądowa kwitnie nieco później, zwykle od lipca do września[8]. Na terenach o niekorzystnych warunkach ekologicznych, np. w górach lub na polach uprawnych, rośliny zakwitają rzadko[13][8]. Kwiaty rdestu ziemnowodnego są owadopylne – zapylenia dokonują błonkoskrzydłe i muchówki, rzadko dochodzi do samozapylenia[14]. Rośliny tego gatunku owocują słabo. Trudno nasiąkające wodą owoce długo utrzymują się na powierzchni wody, która je roznosi i rozsiewa (hydrochoria)[12]. W rozsiewaniu owoców udział mają też zwierzęta (zoochoria)[13].

Genetyka

Liczba chromosomów 2n=64[13], 60, 66[7], 132[9].

Ekologia

Siedlisko

W zależności od warunków ekologicznych rośnie jako roślina ziemnowodna – amfifit (hemikryptofit) lub zakorzeniona w dnie roślina wodna – nymfeid (hydrofit)[15]. Występuje na bardzo zróżnicowanych siedliskach, np. w wodach o głębokości do 2 m, stojących i wolno płynących, na brzegach okresowo zalewanych wodą i na wilgotnych łąkach. Najintensywniej rośnie w zbiornikach o głębokości 30-45 cm i płytszych[10]. Przy podniesieniu poziomu wody potrafi wydłużyć pędy przynajmniej do 5 m[15]. Preferuje zbiorniki eutroficzne[12] i mezotroficzne[16] z podłożem piaszczystym i mulisto-piaszczystym. Lokalnie odgrywa istotną rolę w zarastaniu jezior[12]. Forma ziemna rośnie w szuwarach, na wilgotnych polach (chwast[17]) i siedliskach ruderalnych. Preferuje gliniaste i wilgotne gleby nizinne. Znosi mrozy do -20 °C[10].

Oddziaływania międzygatunkowe

Jest rośliną pokarmową wielu gatunków zwierząt. Niezbyt chętnie jest jednak zjadaną przez nutrie i amury, poza tym leszcze i karpie. Żerują na tym gatunku ślimaki: zatoczek rogowy (Planorbarius corneus), błotniarka stawowa (Lymnaea stagnalis), błotniarka uszata (Radix auricularia) i jajowata (Radix balthica); chrząszcze: szarynka grzybieniówka (Galerucella nymphaeae), ziołomirek szczawiowiec (Phytonomus rumicis), różne gatunki z rodzaju Rhinoncus; muchówki: Cricotopus trifasciatus, Pegomyia hyosciami, Pegomyia nigritarsis. Żywią się tym gatunkiem także liczne kaczkowate z rodzaju Anas oraz Aythya (choć niezbyt chętnie[18]) oraz bóbr europejski (Castor fiber)[15].

Fitosocjologia

Staw ze zbiorowiskiem rdestu ziemnowodnego

Forma wodna jest taksonem charakterystycznym dla zespołu Polygonetum natantis[19]. Często tworzy niemal jednogatunkowe skupienia, ale też wchodzi w skład różnych innych zbiorowisk roślinności wodnej[12], zwłaszcza z klasy Potametea. Własne zbiorowiska tworzy zwykle w małych zbiornikach – w stawach, starorzeczach i w zbiornikach astatycznych[16]. Różne formy rosną w zależności od wilgotności w zbiorowiskach z klas: Phragmitetea, Bidentetea tripartiti, Artemisietea vulgaris oraz jako chwast w zbiorowiskach z rzędu Polygono-Chenopodietalia[13].

Systematyka i zmienność

Według nowszych ujęć taksonomicznych gatunek ten włączany jest do rodzaju Persicaria pod nazwą Persicaria amphibia (L.) DelarbreFl. Auvergne ed. 2:519. 1800 (S. F. Gray, Nat. arr. Brit. pl. 2:268. 1821)[3][2]. W obrębie tego rodzaju stanowi najprawdopodobniej takson siostrzany dla pozostałych gatunków z sekcji Eupersicaria[20].

Ze względu na morfologiczną zmienność roślin w przeszłości wyróżniano liczne taksony wewnątrzgatunkowe, jednak okazało się, że zmienność fenotypowa nie jest potwierdzona zróżnicowaniem genetycznym i współcześnie nie są one wyróżniane[4]. Zmienność i szerokie spektrum ekologiczne jest przyczyną wytwarzania różnych ekomorfoz uzależnionych od wilgotności podłoża, pozbawionych wartości systematycznej. Formy pływające wyróżnia się niekiedy jako fo. natans, a formy lądowe jako fo. terrestre – między nimi istnieje cała gama form przejściowych[12][13]. Również na tej samej roślinie zdarzają się różne formy liści przy wahaniach poziomu wody w zbiorniku, a z tego samego kłącza wyrastać mogą rośliny łodygi nagie lub owłosione[13].

W randze odmian geograficznych wyróżnia się[4][9]:

  • P. amphibium var. amphibium – odmiana typowa, występuje w Eurazji, też zawleczona do Ameryki Północnej.
  • P. amphibium var. amurense Korsh. – rośliny o kwiatach białych i liściach z sercowatą nasadą. Występują w północno-zachodnich Chinach i na wschodnich krańcach Rosji.
  • P. amphibium var. stipulacea (N. Coleman) H. Hara – odmiana północnoamerykańska. Cechą wyróżniającą jest lejkowato rozszerzająca się gatka u formy lądowej (u innych odmian przylega na całej długości do łodygi). Kwiatostany są krótkie (od 1 do 4 cm długości), cylindryczne do owalnych. Liście mają wierzchołek zaokrąglony lub ostry.
  • P. amphibium var. emersum Michaux – odmiana północnoamerykańska. Kwiatostany długie (od 4 do 11 cm, czasem nawet do 15 cm). Liście mają wierzchołek zaostrzony.

Zastosowanie

Roślina ozdobna
Rdest ziemnowodny jest uprawiany jako roślina ozdobna nadająca się na obsadzania oczek wodnych oraz ich brzegów[21]. Ze względu na ekspansywność formy lądowej roślina zalecana jest do utrzymywania w uprawie w postaci wodnej (zakorzenionej w dnie)[22].
Roślina lecznicza
W Ameryce Północnej Indianie z plemienia Lisów, Odżibwejów i Potawatomi używali całych roślin lub tylko korzenia (Potawatomi) do leczenia różnych chorób i dolegliwości[9].
Roślina jadalna
Indianie północnoamerykańscy z plemion Lakota i Siuks spożywali rośliny tego gatunku[9][23].
Inne zastosowania
Kwiaty tego gatunku używane były jako przynęta na pstrągi przez Indian w południowej części Kolumbii Brytyjskiej[23].

Uprawa

Rośliny rozmnaża się przez podział kłączy w okresie wiosennym lub poprzez wysiew nasion od razu po zbiorze w glebie wilgotnej. Szkody w uprawach powodować mogą mszyce i choroby grzybowe[10]. W przypadku pojawienia się grzybowej plamistości liści – porażone liście należy niezwłocznie usuwać[22].

Zwalczanie

Forma lądowa rdestu ziemnowodnego zaliczana jest do szkodliwych chwastów segetalnych, zwłaszcza dla młodych zasiewów na terenach łąkowych[24]. Jest pospolitym chwastem na glebach podmokłych[8] (w uprawach polowych jest wskaźnikiem nadmiernej wilgotności gleby[24]), zwłaszcza na madach oraz na czarnych ziemiach[8]. Szkodliwość tego gatunku w uprawach wiąże się z utrudnieniem pielęgnowania roślin oraz konkurencją o wodę i zasoby pokarmowe gleby[11]. Zwalczanie utrudnia odrastanie z głęboko rosnących kłączy, których nie niszczy zwykła orka[8]. Poza rozrastaniem się z kłączy gatunek rozsiewany jest na polach przez ptaki przenoszące nasiona wydawane przez rośliny rosnące w zbiornikach[11]. Dla pozbycia się tego gatunku z upraw zaleca się zmniejszenie wilgotności poprzez drenaż, staranną uprawę pożniwną, wprowadzenie wieloletnich roślin pastewnych[8]. Spośród pestycydów skutecznym w zwalczaniu rdestu okazał się krzewotoks (ester butylowy kwasu 2, 4, 5-trichlorofenoksyoctowego) stosowany punktowo najpierw przed siewem roślin uprawnych i później po zbiorach[11].

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. a b c Persicaria amphibia (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-10-15].
  3. a b c d Taxon:Persicaria amphibia (L.) Delarbre (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2012-10-12].
  4. a b c d e f g h i James W. Partridge. Persicaria amphibia (L. ) Gray (Polygonum amphibium L.). „Journal of Ecology”. 89, 3, s. 487–501, 2001. DOI: 10.1046/j.1365-2745.2001.00571.x (ang.). 
  5. a b Vattenpilört (szw.). W: Den virtuella floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2012-10-18].
  6. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 418. ISBN 83-915161-1-3.
  7. a b c d e f Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 1992, s. 268. ISBN 83-85444-06-8.
  8. a b c d e f g Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Lesne, 1962, s. 122.
  9. a b c d e Persicaria amphibia (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-10-13].
  10. a b c d Stefan Buczacki: Best water plants. London: Reed International Books Limited, 1995, s. 49. ISBN 0-600-58337-6.
  11. a b c d Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1964, s. 236.
  12. a b c d e f Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1979. ISBN 83-01-00566-1.
  13. a b c d e f Slavomil Hejný, Bohumil Slavik: Kvetena, 2. Praha: Academia, 2003, s. 348. ISBN 80-200-1089-0.
  14. Maria Polakowska: Rośliny wodne. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 1976, s. 34.
  15. a b c Stanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika rybacka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1969, s. 218, 235, 285, 350, 361.
  16. a b Józef Szmeja: Przewodnik do badań roślinności wodnej. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwerystetu Gdańskiego, 2006, s. 376. ISBN 83-7326-366-7.
  17. Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1976, s. 46.
  18. Stanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika dla limnologów i rybaków. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 449.
  19. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych. Warszawa. ISBN 83-01-14439-4.
  20. Sang-Tae Kim, Michael J. Donoghue. Molecular phylogeny of Persicaria (Persicarieae, Polygonaceae). „Systematic Botany”. 33 (1), s. 77–86, 2008. 
  21. Peter Hagen, Martin Haberer: Staw w ogrodzie. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2007, s. 330. ISBN 978-83-258-0272-1.
  22. a b Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2008, s. 40-41. ISBN 978-83-60135-40-2.
  23. a b Polygonum amphibium (ang.). W: Native American Ethnobotany [on-line]. University of Michigan. [dostęp 2012-10-18].
  24. a b Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 236.