Главная страница

Różanecznik żółty
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd wrzosowce
Rodzina wrzosowate
Rodzaj różanecznik
Gatunek różanecznik żółty
Nazwa systematyczna
Rhododendron luteum Sweet
Hort. brit. ed. 2:343. 1830
Synonimy

Azalea pontica L..
Rhododendron flavum G. Don

Kwiaty
Pokrój

Różanecznik żółty, różanecznik pontyjski, azalia pontyjska (Rhododendron luteum) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych (Ericaceae).

Rozmieszczenie geograficzne

Największy zwarty obszar występowania gatunku obejmuje Kaukaz oraz Góry Pontyjskie w Azji Mniejszej[2][3]. Kolejny obszar licznego występowania gatunku to Polesie i wschodni Wołyń na Ukrainie (obwód rówieński i żytomierski). Gatunek ma tu siedliska na obszarze ok. 15 tys. km². W sąsiedztwie – w obwodzie homelskim na Białorusi rośnie na sześciu stanowiskach[2]. Izolowane stanowisko uznawane za naturalne znajduje się w Polsce – w Woli Zarczyckiej koło Nowej Sarzyny, powiat leżajski. Poza tym gatunek rośnie na izolowanym obszarze na południowo-wschodnim przedpolu Alp w Słowenii oraz w zachodniej części greckiej wyspy Lesbos na Morzu Egejskim. Jako gatunek introdukowany podawany jest z nielicznych stanowisk w południowej Austrii[2].

Jedyne stanowisko w Polsce uznawane za naturalne, znajdujące się koło wsi Wola Zarczycka w Kotlinie Sandomierskiej, chronione jest w rezerwacie przyrody Kołacznia. W XXI wieku udokumentowano wegetatywne okazy lub okaz tego gatunku także kilkaset metrów na zachód od rezerwatu[3].

Morfologia

Pokrój
Krzew do 2,5[4], 3[5] lub nawet 4 m[6] wysokości, gęsto rozgałęziony[5]. Stare krzewy osiągają szerokość większą od wysokości. Młode pędy okryte są lepkimi włoskami gruczołkowymi[4]. System korzeniowy płytki[7]. Na korzeniach łatwo tworzą się odrosty korzeniowe[6].
Liście
Opadające zimą[5]. Wąskoeliptyczne, na brzegach faliste, orzęsione, z obu stron szaro owłosione, poza tym żywozielone. Mają długość od 6 do 12 cm. Młode liście, pączki pokryte gruczołowatymi, lepkimi włoskami. Jesienią przebarwiają się na żółto, pomarańczowo i czerwono[4]. Już w lipcu zaczyna wytwarzać pączki na następny rok.
Kwiaty
Wyrastają na wierzchołkach pędów zebrane po 7-12[5] (24[6]) w krótkie[5], groniaste kwiatostany[4]. Kielich składa się z 5 podługowatych działek rozciętych niemal do nasady. Korona kwiatu żółta, lepka, rurkowato-lejkowata, tworzona przez 5 płatków o długości 3,2–4,5 cm i średnicy 3,8–5 cm. Pręcików jest 5 i są one dłuższe od płatków. Jeszcze dłuższy jest pojedynczy słupek[6].
Owoc
Elipsoidalna torebka zawierająca liczne, drobne nasiona.

Biologia

  • Kwitnie bardzo obficie na przełomie kwietnia i maja[4] i w trakcie maja[6]. Poszczególne kwiaty kwitną przez 7–8 dni, cały okres kwitnienia trwa ok. 3 tygodnie. Kwitnienie ma miejsce przed rozwojem liści lub na początku ich rozwoju[6]. Kwiaty wydzielają odurzający, przyjemny zapach, który można wyczuć nawet z odległości 200 m. Zapylane są przez owady. Jednak ze względu na zbyt zimny klimat w Polsce jego nasiona na jedynym naturalnym stanowisku w Woli Zarczyckiej nie kiełkują. Rozmnaża się głównie poprzez odrośla korzeniowe, przy czym tworzyć je może tak obficie, że w efekcie powstają trudne do przebycia zarośla[6]. Roślina stosunkowo szybko rosnąca[6], maksymalne rozmiary osiąga po 10 latach wzrostu[5].
  • Roślina trująca: liście i młode gałązki zawierają trujące glikozydy: rododendrynę, erykolinę, flawonoidy i andromedotoksynę – najbardziej trującą z nich wszystkich. U zwierząt zatrucia objawiają się pobudzeniem, a następnie porażeniem układu nerwowego, ślinotokiem, zgrzytaniem zębami, silnym bólem brzucha, przyspieszeniem oddechu i tętna, w końcu śmiercią wskutek porażenia ośrodka oddechowego. U ludzi obserwowano tylko lekkie zatrucia, objawiające się zawrotami i bólami głowy[8]. Zatrucie możliwe jest również poprzez miód wytworzony z nektaru różanecznika[6].

Ekologia

Występuje na dobrze nasłonecznionych stanowiskach, jest heliofitem. Rośnie na piaszczystych wydmach, tworząc zarośla. Nie ma większych wymagań co do gleby i jest odporny na mróz.

Zagrożenia i ochrona

Jest objęty w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Na jedynym w Polsce naturalnym jego stanowisku utworzono rezerwat przyrody Kołacznia, o powierzchni zaledwie 10 arów. Główne skupisko rośliny w rezerwacie znajduje się na niewielkim, piaszczystym pagórku i liczy kilkadziesiąt osobników. Pojedyncze osobniki występują w przylegającym lasku olszynowym. Od czasu utworzenia rezerwatu (w 1957 r.) sytuacja różanecznika żółtego znacznie się poprawiła. Wcześniej bowiem całe jego zarośla były dwukrotnie wypalane przez miejscową ludność.

Informacje o stopniu zagrożenia na podstawie:

Zastosowanie

Roślina ozdobna: Walorem są wcześnie rozwijające się[6], intensywnie żółte i silnie aromatyczne kwiaty oraz liście efektownie przebarwiające się jesienią[5]. Do uprawy wprowadzona w 1792 roku na Kaukazie[6]. W celach ozdobnych uprawiana jest forma typowa, jej odmiany uprawne oraz liczne mieszańce międzygatunkowe. Gatunek zalecany do sadzenia w parkach[5] i ogrodach naturalistycznych, na wrzosowiskach, nad zbiornikami, a ze względu na silny aromat - w pobliżu miejsc wypoczynku – ławek, altan i tarasów[4]. Można go także uprawiać w pojemnikach[6].

Mieszańce azalii pontyjskiej z amerykańskimi gatunkami takimi jak: Rhododendron calendulaceum, R. periclymenoides i R. viscosum tworzą grupę odmian zwaną azaliami gandawskimi, które z kolei dalej mieszane z różanecznikiem japońskim dały mieszańce z grupy Rustica[4].

Gatunek rekomendowany jest także do sadzenia na skarpach, które za sprawą licznych odrostów korzeniowych umacnia i chroni przed erozją[6].

Uprawa

Dobrze rośnie na stanowiskach słonecznych i w półcieniu[4], choć preferuje półcień[6]. W pełnym słońcu liście mogą ulec oparzeniom, zwłaszcza jeśli gleba nie jest odpowiednio wilgotna[7]. Roślina mrozoodporna (podczas surowych zim zdarza się jednak, że przemarzają pąki kwiatowe[6]) – zalecana jest do uprawy w strefach mrozoodporności od 6 do 9[7]. Jest też tolerancyjna wobec gleby – nie znosi tylko gleb bardzo suchych i mocno podmokłych[4]. Najlepiej rośnie jednak na glebach kwaśnych, umiarkowanie wilgotnych, próchnicznych[5], zasobnych w materię organiczną[6].

Ze względu na płytko zalegające korzenie i łatwość tworzenia odrostów – nie zaleca się przekopywania gruntu w pobliżu krzewów. Wskazane jest natomiast usuwanie kwiatów tuż po przekwitnieniu[7].

Rośliny tego gatunku rozmnaża się za pomocą nasion, odkładów i sadzonek zielnych[6].

Konotacje kulturowe

O pochodzeniu azalii w Kołaczni mówią różne legendy. Wiążą one jej występowanie tutaj z Tatarami. W legendach tych jest mowa o zasadzce i o śmierci wodza Tatarów (wydma ma być podobno jego kurhanem). Jedna z legend mówi, że nasiona azalii dostały się tutaj przypadkowo wraz z paszą dla koni. Azalia byłaby więc w Polsce gatunkiem zawleczonym.

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 14 czerwca 1967 r. znaczek pocztowy przedstawiający różanecznik żółty o nominale 10 , w serii Rośliny chronione. Autorem projektu znaczka był Andrzej Heidrich. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[13]

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
  2. a b c Melnyk, V. & Bazos, I.: Rhododendron luteum. W: The IUCN Red List of Threatened Species [on-line]. 2011. [dostęp 2018-10-07].
  3. a b Dominik Wróbel. Nowe stanowisko Rhododendron luteum (Ericaceae) w Kotlinie Sandomierskiej (południowo-wschodnia Polska). „Fragm. Florist. Geobot. Polon.”. 20, 1, 2013. 
  4. a b c d e f g h i Ewa i Mariusz Chojnowscy: Azalie, różaneczniki, wrzosy i inne wrzosowate. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 150-151. ISBN 978-83-7073-679-8.
  5. a b c d e f g h i Danuta Ulińska: Rhododendron luteum. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2018-10-07].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q Czekalski Mieczysław: Różaneczniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 80-82. ISBN 83-09-00758-2.
  7. a b c d Rhododendron luteum. W: Gardening Help [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2018-10-07].
  8. Jan Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: PWRiL, 1982.
  9. K. Zarzycki, R. Kaźmierczakowa: Polska Czerwona Księga Roślin. Kraków: IB PAN, 2001. ISBN 83-85444-85-8.
  10. Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014. ISBN 978-83-61191-72-8.
  11. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kazimierz Zarzycki. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  12. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  13. Marek Jedziniak: Rośliny chronione (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-31].

Bibliografia

  1. Maciej Mynett, Magdalena Tomżyńska: Krzewy i drzewa ozdobne. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 1999. 8370731880.
  2. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  3. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  4. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.