Главная страница

Procesy załogi Sobiboru – procesy członków personelu niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze, które po zakończeniu II wojny światowej toczyły się przed sądami w Niemczech, Izraelu, Stanach Zjednoczonych i ZSRR.

Tło historyczne

Obóz w Sobiborze był jednym z trzech ośrodków zagłady utworzonych przez Niemców w ramach akcji „Reinhardt”. Rozpoczął funkcjonowanie w maju 1942 roku; prowadzono w nim eksterminację ludności żydowskiej[1]. Z szacunków Roberta Kuwałka wynika, że liczba jego ofiar sięgnęła 170–180 tys. osób[2]. 14 października 1943 roku w Sobiborze wybuchło powstanie, w którego trakcie zbiegło około 300 więźniów[3]. Niedługo później Niemcy przystąpili do likwidacji obozu. Do połowy grudnia 1943 roku rozebrano ogrodzenie i większość budynków oraz zasypano i zamaskowano doły kryjące prochy ofiar[4].

W skład obozowej załogi wchodziło przeciętnie około 25–30 Niemców i Austriaków[5]. Byli to funkcjonariusze SS; większość z nich uczestniczyła wcześniej w akcji T4, czyli eksterminacji osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych umysłowo[5][6]. Niemiecki personel wspomagała kompania wartownicza złożona z około 120 strażników (wachmanów)[7]. Rekrutowali się oni spośród tzw. Trawniki-Männer, czyli wschodnioeuropejskich kolaborantów, których przeszkolono w obozie SS w Trawnikach. W większości wypadków byli to sowieccy jeńcy wojenni, którzy z rozmaitych względów zgodzili się przejść na służbę niemiecką[8].

Do 2017 roku historykom udało się ustalić nazwiska 86 esesmanów[9] oraz 128 wachmanów[10], którzy pełnili służbę w Sobiborze. Tylko nieliczni spośród nich zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej.

Procesy

Proces Ericha Bauera w Berlinie Zachodnim (1950)

W 1949 roku na jednej z ulic Berlina Zachodniego dwoje ocalałych więźniów Sobiboru rozpoznało Ericha Bauera[11] – byłego Oberscharführera SS, który obsługiwał komory gazowe w tzw. obozie III[a], a później pełnił funkcję kierownika tego kompleksu[12].

Proces Bauera toczył się przed sądem przysięgłych w Berlinie-Moabicie. 8 maja 1950 roku został uznany winnym zarzucanych mu czynów i skazany na karę śmierci. Wejście w życie nowej niemieckiej konstytucji, która znosiła karę główną, spowodowało jednak, że wyrok śmierci zmieniono na karę dożywotniego pozbawienia wolności[13]. Bauer zmarł w 1980 roku w więzieniu Berlin-Tegel[14].

Proces Huberta Gomerskiego i Johanna Kliera we Frankfurcie nad Menem (1950)

W drugiej połowie lat 40. prokuratura we Frankfurcie nad Menem prowadziła śledztwo przeciwko Josefowi Hirtreiterowi, uczestnikowi akcji T4, strażnikowi w obozie zagłady w Treblince. W trakcie postępowania niemieccy śledczy wpadli na trop dwóch innych uczestników akcji T4, którzy uczestniczyli w Zagładzie ŻydówHuberta Gomerskiego i Johanna Kliera[11].

Proces obu esesmanów toczył się przed sądem przysięgłych we Frankfurcie. Wyrok ogłoszono 25 sierpnia 1950 roku[13]. Gomerski – jeden z najokrutniejszych esesmanów w Sobiborze[15] – został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności[13]. Klier – jeden z najłagodniejszych członków załogi, na którego korzyść zeznawali byli więźniowie[16] – został uniewinniony[13].

Proces apelacyjny Gomerskiego rozpoczął się w grudniu 1972 roku[17]. W listopadzie 1973 roku ogłoszony został werdykt, na mocy którego jego wyrok zmniejszono do 15 lat pozbawienia wolności. Prokuratura wniosła odwołanie, jednakże wkrótce postępowanie zostało przerwane, a Gomerskiego zwolniono z więzienia z przyczyn zdrowotnych[18].

Proces załogi Sobiboru w Hagen (1965–1966)

Najważniejszy proces przeciwko członkom załogi Sobiboru[11] rozpoczął się 6 września 1965 roku przed sądem w Hagen w Niemczech Zachodnich[19]. Na ławie oskarżonych zasiadło dwunastu byłych esesmanów[19]. Proces, który w założeniu miał trwać cztery miesiące, przeciągnął się do szesnastu miesięcy. Ogłoszenie wyroku nastąpiło 20 grudnia 1966 roku. Jeden z oskarżonych otrzymał karę dożywotniego pozbawienia wolności, pięciu usłyszało wyroki więzienia w wysokości od trzech do ośmiu lat, pięciu uniewinniono. Dwunasty oskarżony popełnił samobójstwo przed zakończeniem procesu[20].

Podsądni w procesie załogi Sobiboru
Imię i nazwisko Stanowisko i zadania Wyrok
Karl Frenzel Kierownik obozu I[b], nadzorował „komando dworcowe”, przeprowadzał selekcje na rampie Dożywotnie pozbawienie wolności
Franz Wolf Nadzorował baraki-sortownie, „fryzjerów” oraz „komando leśne” 8 lat więzienia
Erich Fuchs Wiosną 1942 zainstalował silnik spalinowy w komorach gazowych Sobiboru i przeprowadził pierwsze próbne gazowanie ofiar 4 lata więzienia
Alfred Ittner Kierownik administracyjny Sobiboru, później strażnik w obozie III[a] 4 lata więzienia
Werner Dubois Nadzorował „komando leśne” oraz zbrojownię 3 lata więzienia
Erwin Lambert Jesienią 1942 roku wybudował w Sobiborze nowe komory gazowe 3 lata więzienia
Robert Emil Juhrs Uczestniczył w likwidacji obozu jesienią 1943 roku Uniewinniony
Erich Lachmann Dowódca straży i przełożony wachmanów (do jesieni 1942) Uniewinniony
Hans-Heinz Schütt Kierownik administracyjny Sobiboru Uniewinniony
Heinrich Unverhau Nadzorował więźniów uprzątających plac-rozbieralnię oraz pracujących w sortowni Uniewinniony
Ernst Zierke Uczestniczył w likwidacji obozu jesienią 1943 roku Uniewinniony
Kurt Bolender Kierownik obozu III (od kwietnia do lipca 1942 roku) Popełnił samobójstwo przed zakończeniem procesu

Procesy wachmanów z Sobiboru w ZSRR

W 1962 roku rozpoczął się w Kijowie proces jedenastu byłych strażników z Sobiboru. Głównym świadkiem oskarżenia był przywódca powstania więźniów, Aleksandr Pieczerski. Wyrok ogłoszono w kwietniu 1963 roku. Dziesięciu oskarżonych skazano na karę śmierci, a jedenastego, Iwana Tieriechowa, na karę 15 lat pozbawienia wolności[21].

W czerwcu 1965 roku sąd w Kijowie skazał na karę śmierci trzech innych wachmanów z Bełżca i Sobiboru[21].

Kolejny proces byłych Trawniki-Männer odbył się w 1965 roku w Krasnodarze. Na ławie oskarżonych zasiadło wówczas sześciu byłych strażników. Jednym ze świadków oskarżenia był uczestnik powstania w Sobiborze, Aleksy Wajcen[22].

Wśród wachmanów z Sobiboru, którzy zostali skazani i straceni w ZSRR, znaleźli się: B. Bielakow, M. Matwiejenko, Iwan Nikoforow, W. Podienko, Fedor Tichonowski, J. Zajcew[10].

Sprawa Iwana Demianiuka (1977–2011)

W 1975 roku Michael Hanusiak, ukraiński imigrant powiązany ze środowiskami lewicowymi, opublikował listę z nazwiskami 70 ukraińskich zbrodniarzy wojennych, którzy mieli jakoby przebywać na terytorium Stanów Zjednoczonych. Znalazło się na niej nazwisko Iwana (Johna) Demianiuka. Był on podejrzewany, że w czasie wojny służył jako strażnik w obozie sobiborskim. Śledztwo przeciwko Demianiukowi wszczął wkrótce amerykański Urząd Imigracyjny. Zdjęcia podejrzanego wysłano do Izraela, gdzie kilku ocalałych z Holocaustu zidentyfikowało go jako „Iwana Groźnego” – słynnego z okrucieństwa strażnika, który obsługiwał komory gazowe w obozie zagłady w Treblince[23].

W 1977 roku Demianiukowi formalnie postawiono zarzuty. Po wieloletniej batalii sądowej został pozbawiony amerykańskiego obywatelstwa, a w styczniu 1986 roku deportowano go do Izraela. Tam stanął przed sądem w Jerozolimie, który w kwietniu 1988 roku skazał go na karę śmierci. Wkrótce ujawniono jednak dowody wskazujące, że „Groźnym” był w rzeczywistości niejaki Iwan Marczenko. W rezultacie w lipcu 1993 roku izraelski Sąd Najwyższy uniewinnił Demianiuka, a niedługo później amerykański sąd przywrócił mu obywatelstwo i wyraził zgodę na jego powrót do USA[24].

Wkrótce władze amerykańskie rozpoczęły jednak nowe dochodzenie, które wykazało, że Demianiuk rzeczywiście pełnił służbę w oddziałach z Trawnik, jednakże był strażnikiem nie w Treblince, a w Sobiborze. W 2002 roku został ponownie pozbawiony amerykańskiego obywatelstwa, a siedem lat później deportowano go do Niemiec. W maju 2011 roku monachijski sąd pierwszej instancji skazał go na karę 5 lat więzienia za współudział w zamordowaniu 29 060 Żydów, których zgładzono w Sobiborze w okresie, gdy pełnił tam służbę. Demianiuk zmarł w marcu 2012 roku, przed zakończeniem postępowania apelacyjnego[25].

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. Kuwałek 2014 ↓, s. 17.
  2. Kuwałek 2014 ↓, s. 60.
  3. Arad 1999 ↓, s. 322–333.
  4. Bem 2014 ↓, s. 292–295.
  5. a b Bem 2014 ↓, s. 117.
  6. Arad 1999 ↓, s. 17–19.
  7. Bem 2014 ↓, s. 127 i 139.
  8. Bem 2014 ↓, s. 127–129.
  9. Webb 2017 ↓, s. 308–352.
  10. a b Webb 2017 ↓, s. 389–393.
  11. a b c Bem 2014 ↓, s. 310.
  12. Webb 2017 ↓, s. 50 i 318.
  13. a b c d Bem 2014 ↓, s. 309.
  14. Webb 2017 ↓, s. 318.
  15. Bem 2014 ↓, s. 119–120.
  16. Webb 2017 ↓, s. 335.
  17. Webb 2017 ↓, s. 329.
  18. Bem 2014 ↓, s. 311.
  19. a b Webb 2017 ↓, s. 373.
  20. Bem 2014 ↓, s. 310–311.
  21. a b Bem 2014 ↓, s. 322.
  22. Bem 2014 ↓, s. 322–323.
  23. Nagorski 2016 ↓, s. 363–364.
  24. Nagorski 2016 ↓, s. 364–366.
  25. Nagorski 2016 ↓, s. 366–367.

Bibliografia


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW