Главная страница

Politeje
Πολιτεῖαι
Ilustracja
Jedyna zachowana starożytna kopia, Biblioteka Brytyjska.
Autor Arystoteles i/lub jego uczniowie
Tematyka historia i ustrój polis greckich
Data powstania druga połowa IV w. p.n.e.
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Ateny
Język starogrecki

Politeje (stgr. Πολιτεῖαι) lub Ustroje polityczne – cykl monografii napisanych za inspiracją Arystotelesa przez jego uczniów lub jego samego w drugiej połowie IV wieku przed naszą erą. Każda z 158 części opisywała historię i ustrój polityczny jednej z greckich polis. Jedyną, prawie w całości zachowaną politeją jest Ustrój polityczny Aten.

Spis

W skład cyklu wchodziło 158 opisów polis greckich. Informację te podają Diogenes Laertios i Hezychiusz z Miletu. Późniejsi od nich komentatorzy (Ammonios i Elias, VI wiek) podawali liczby 250 czy 255 utworów, jednak wynikało to z dołączenia do właściwych politei prac naśladowców (do takich wniosków jako pierwszy doszedł komentujący Arystotelesa w VI wieku Symplicjusz) oraz arystotelesowskich opisów Praw zwyczajowych barbarzyńców[1].

O konkretnych utworach świadczą przede wszystkim zachowane fragmenty. Najpewniejszą grupą ustrojów politycznych są te, które w zachowanych cytatach zostały przez cytującego opisane jako politeja napisana przez Arystotelesa. Są to ustroje następujących polis: Aten, Akarnanii, Akragos, Ambrakii, Argos, Arkadii, Achai, Bottiai, Cypru, Delf, Delos, Eginy, Elidy, Epiru, Fokai, Geli, Himery, Itaki, Keos, Kyme, Kios, Kytnos, Kolofonu, Korkyry, Koryntu, Kyme, Kyrenu, Lacedemonu, Leukas, Lokr Epizefyryjskich, Malidy, Megary, Metony, Naksos, Neapolu, Opuntu, Orchomenos w Beocji, Paros, Pellene, Samos, Samotraki, Sykionu, Syrakuz, Tarentu, Tegei, Tenedos, Tesalii[2].

Kolejną grupę polis przedstawiają fragmenty, w których zaznaczono autorstwo Arystotelesa nie zaznaczając jednak, że chodzi o konkretny ustrój polityczny: Antandros, Adramyttion, Chalkedon, Chalkis, Epidauros, Kreta, Krotona, Kytera, Meols, Milet, Region, Rodos, Soloi, Sybaris, Teby, Tenos[3].

Ze względu na przygotowanie politei jako materiału do Polityki, z dużą dozą prawdopodobieństwa można poszerzyć uzyskany zbiór o miasta występujące w tym dziele: Abydos, Amfipolis, Antissę, Apollonię Iliryjską, Apollonię Pontyjską, Afytis, Bizantion, Chios, Eretrię, Farsalos, Fokidę, Hestiaję, Heraję, Herakleę Pontyjską, Istros, Katanę, Klazomenaj, Knidos, Kos, Laryssę, Leontinoj, Magnezję, Mantineę, Mitylenę, Terę, Turioj, Zankle[4].

Ostatnią grupę potencjalnych ustrojów politycznych pozwala utworzyć wypis Heraklejdesa – prawdopodobnie nieznanego z innej działalności autora (przypuszczalnie z IV/V wieku n.e.), czasem jednak identyfikowanego jako uczeń Arystotelesa Heraklejdes z Pontu lub Heraklejdes Lembos żyjący w II wieku p.n.e. Prawdopodobnie jego źródłem były wyłącznie ustroje polityczne i Prawa zwyczajowe barbarzyńców, po odrzuceniu tych ostatnich do listy opisanych polis dołączą jeszcze Amorgos, Argilos, Efez, Ikaros, Kefallenia, Lepreon, Minoa i Tespie[5].

Zbieraniem fragmentów Arystotelesa zajmował się w XIX wieku Valentin Rose. Opublikował je w pracy Aristotelis qui ferebatur librorum fragmenta. W wydaniu z 1886 roku zgromadził on 223 fragmenty Ustrojów politycznych, z czego 91 dotyczyło Aten, a 14 Sparty[6]. Osobnych odkryć dostarczyły papirusy. W 1880 roku Muzeum Berlińskie zakupiło niewielkie zwoje, zawierające – jak się później okazało – fragmenty części historycznej politei ateńskiej. Prawie cały Ustrój polityczny Aten został odnaleziony na papirusie British Museum. Treść P. Lond. 131 została wydana w 1891 roku przez Frederica Georga Kenyona, w tym samym roku opublikowano również fascimile papirusu[7].

Autorstwo i czas powstania

O cyklu ustrojów politycznych Arystoteles wspomina w Etyce nikomachejskiej (10.1181B17). Ma on być materiałem zgromadzonym do pracy nad Polityką. Po odnalezieniu politei ateńskiej historycy zwrócili jednak uwagę na późniejsze datowanie monografii (lata dwudzieste IV wieku) niż Polityki (po 336 roku p.n.e, najprawdopodobniej przed 331 rokiem p.n.e.). Stąd też, jak i z analizy samego Ustroju, wypłynął wniosek, że materiał został wstępnie zebrany jeszcze w latach trzydziestych, same jego opracowanie nastąpiło zaś po zakończeniu prac nad Polityką[8][9].

Jedyną poszlaką pozwalającą na datowanie innej niż ateńskiej politei (oprócz dat życia Arystotelesa) jest wzmianka o złotych monetach w Ustroju politycznym Cyreny, które to monety wprowadzono około roku 340 p.n.e.[10] Ze względu na stan zachowania fragmentów rozpatrywane było głównie autorstwo politei ateńskiej. Historycy są zdania, że napisanie przez Arystotelesa wszystkich 158 politei bez udziału uczniów jest mało prawdopodobne[5].

Argumenty mogące świadczyć za wspólnym autorstwem politei podaje Keaney. Według niego schematyczna forma utworów ułatwiała autorowi szybkie tworzenie nowych politei, które prawdopodobnie były krótsze od ateńskiej. Dodatkowym ułatwieniem mogło być dyktowanie prac, na co wskazują pewne – charakterystyczne dla Arystotelesa – zwroty powtarzające się w fragmentach. Informacje potrzebne do napisania ustrojów politycznych Arystoteles mógł pozyskać podczas swoich podróży (przed drugim pobytem w Atenach) oraz od swych studentów[11]. Autorstwo Arystotelesa poświadczają także przekazy starożytne[5].

Struktura i treść

Prawdopodobnie pozostałe politeje zostały napisane według tego samego modelu co ateńska. Wyjątkiem mógł tu być Ustrój polityczny Arkadii, ponieważ Liga Arkadyjska została założona w latach 60. IV wieku p.n.e., w związku z czym mogła nie mieć części historycznej. Analogicznie, części systematycznej mogły nie mieć polis, które przestały istnieć[12]. Pozostałe polis miały więc część historyczną opisującą kolejne zmiany form ustrojowych, oraz część systematyczną opisujący współczesny autorowi ustrój[13].

Według Keaneya najdłuższy był Ustrój polityczny Aten. Po nim kolejną byłaby politeja Lacedemonu, zaś trzecią pod względem obszerności mogła być politja Krety. Opinie tą argumentuje kolejnością utworów w wypisie Heraklidesa oraz znaczeniem, jakie miały te miejsca dla politologa[14].

  1. Piotrowicz 2001 ↓, s. 670–671.
  2. Piotrowicz 2001 ↓, s. 672–673.
  3. Piotrowicz 2001 ↓, s. 673.
  4. Piotrowicz 2001 ↓, s. 673–674.
  5. a b c Piotrowicz 2001 ↓, s. 672–674.
  6. Piotrowicz 2001 ↓, s. 676.
  7. Piotrowicz 2001 ↓, s. 676–677.
  8. Kulesza 2001 ↓, s. 667–669.
  9. Piotrowicz 2001 ↓, s. 674–675.
  10. Keaney 1992 ↓, s. 17.
  11. Keaney 1992 ↓, s. 178–183.
  12. Keaney 1992 ↓, s. 3,14–15.
  13. Piotrowicz 2001 ↓, s. 674.
  14. Keaney 1992 ↓, s. 182–183.

Bibliografia