Главная страница

Ten artykuł dotyczy warszawskiej płaskorzeźby. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
{{{nazwa}}}
{{{nazwa oryginalna}}}
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Miejsce {{{miejsce}}}
Typ pomnika {{{typ pomnika}}}
Styl architektoniczny {{{styl architektoniczny}}}
Projektant {{{projektant}}}
Materiał {{{materiał}}}
Całkowita wysokość {{{całkowita wysokość}}} m
Data budowy {{{data budowy}}}
Data odsłonięcia {{{data odsłonięcia}}}
Ważniejsze przebudowy {{{ważniejsze przebudowy}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|type:landmark_scale:300}

Plon - płaskorzeźba znajdująca się na jednym z budynków na skrzyżowaniu ulicy Katowickiej z ulicą Zwycięzców na Saskiej Kępie w Warszawie. Została wykonana w ramach zmian wprowadzanych przez Biuro Odbudowy Stolicy po II wojnie światowej. Autorem płaskorzeźby jest Jerzy Jarnuszkiewicz.

Okoliczności powstania

Powstanie i lokalizacja Plonu związane są ściśle z inicjatywą Biura Odbudowy Stolicy, które mieściło się wówczas w budynku przy ul. Katowickiej 7. Tę właśnie ulicę[1] BOS wybrał jako miejsce realizacji swojego projektu wzorcowej ulicy willowej. Miał to być jeden z elementów powojennej zmiany charakteru Saskiej Kępy[2]. Ulicę Katowicką zamierzano wypełnić elementami małej architektury i plastyki: rzeźbami, ławkami, fontanną i płaskorzeźbą[3]. Plan wykonany został przez zespół architektów pod kierownictwem Bochdana Lacherta oraz grupę rzeźbiarzy, którzy bezinteresownie wykonali kilka rzeźb i dekoracji rzeźbiarskich[4]. Płaskorzeźba Jerzego Jarnuszkiewicza do dziś pozostaje najlepiej zachowanym elementem całej dekoracji. Mimo przychylnego nastawienia mieszkańców ulicy do całej inicjatywy praca artystów spotkała się z krytyką m.in. Jerzego Baurskiego, który w 1948 pisał o Plonie na łamach Architektury:

Czy to możliwe, że po pracowniach współczesnej, społecznej instytucji włóczą się takie mdłe melodie i formy rzeźbiarskie, jakżeż to możliwe, że ten młody, utalentowany plastyk popełnia czułostkowe i banalne, źle technicznie wykonane i sypiące się rzeźby, ni przypiął ni przyłatał, ni do architektury domu ni do współczesnego życia

Cytat za: Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 96. ISBN 83-915407-0-7.,

Opis

Płaskorzeźba wykonana została z betonu i przytwierdzona do narożnika domu, na klinkierową ścianę. Przedstawia dwie kobiety niosące tytułowy plon. Towarzyszy im postać małego chłopca trzymającego dwie ryby oraz baranek. W tle znajduje się drzewo[5].

Historia renowacji

Zbiórka funduszy w maju 2011

Wraz z upływem czasu poszczególne elementy dekoracji ulicy, nie wyłączając Plonu, niszczały. Do lipca 2011 płaskorzeźba pozostawała niekompletna - odpadły od niej m.in. fragmenty postaci chłopca trzymającego ryby oraz baranek. Została też pomazana przez wandali. Fragment domu, na którym znajduje się dzieło nie został objęty remontem w czasie odnowienia elewacji, m.in. z uwagi na koszty, które musiałaby ponieść wspólnota mieszkaniowa. Plon nie znajdował się wówczas w rejestrze zabytków, co uniemożliwiało pozyskanie funduszy z Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków[6].

Inicjatywę ocalenia płaskorzeźby przed zniszczeniem podjęli mieszkańcy Saskiej Kępy, którzy zaangażowali się w akcję rozpoczętą przez Ewę Brykowską-Liniecką. Już w 2005 roku podjęła ona starania m.in. w kierunku dotarcia do dokumentacji Plonu. Od prof. Waldemara Baraniewskiego dowiedziała się jednak, że Jerzy Jarnuszkiewicz wykonywał swoje prace tylko na podstawie ogólnych szkiców. Tym samym podstawą rekonstrukcji Plonu mogło być jedynie wykonane w latach 40.. Do wsparcia inicjatywy udało się też zaangażować samorząd mieszkańców Saskiej Kępy oraz stowarzyszenie ŁADna Kępa, co zapoczątkowało szereg kolejnych działań[7]. Wysiłki te wspierała również Fundacja Działań Kulturalnych i Społecznych Kępa Cafe[8].

10 listopada 2010 pod Plonem zorganizowany został happening, w którym udział wzięła m.in. aktorka Magdalena Gnatowska[9]. W styczniu 2011 na wniosek wspólnoty mieszkańców wojewódzka konserwator Barbara Jezierska zdecydowała o wpisaniu płaskorzeźby do rejestru zabytków[10][11]. W maju 2011 podczas święta Saskiej Kępy mieszkańcy dzielnicy zorganizowali Spotkanie pod Plonem. W pobliżu płaskorzeźby ustawiono wystawy o architektach i rzeźbiarzach związanych z dzielnicą, a wolontariusze informowali zwiedzających o akcji ratowania Plonu i namawiali do uczestnictwa w zbiórce publicznej[8]. Tym sposobem udało się pozyskać 2547,88 PLN, jednak całkowity koszt renowacji szacowano na 49 tys. PLN. Już tym czasie akcję wspierał również burmistrz Pragi Południe, a stołeczny konserwator zabytków gwarantował dotację w wysokości 30 tys. PLN[12].

Ostatecznie fundusze na renowację przyznała także Rada m.st. Warszawy i na początku lipca 2011 płaskorzeźba została zdjęta ze ściany budynku i trafiła do konserwacji - prace prowadził Bartosz Markowski w podwarszawskiej pracowni. W całym przedsięwzięciu pomogła także Fundacja Teresy Sahakian, która dofinansowała prace konserwatorskie[13].

Po renowacji Plon wrócił na swoje miejsce w październiku tego samego roku. W czasie pracy konserwatora dzieło zostało oczyszczone ze starych farb. Pęknięcia wypełniono żywicą, zamontowano też wzmocnienia ze stali nierdzewnej. Brakujące elementy wykonano ze sztucznego kamienia, a całość pomalowano na biało. Koszt prac, które objęły też renowację całego narożnika domu, wyniósł ostatecznie ok. 50 tys. PLN[14].

Na uroczyste odsłonięcie Plonu w listopadzie 2011 przybyło niemal 200 osób. Obecny był m.in. burmistrz Pragi Południe Tomasz Kucharski, który stwierdził, że:

W czasie, gdy tyle zabytków przepada, ten przykład tym bardziej zasługuje na pochwałę

Cytat za: "Plon" uratowany. 200 osób na odsłonięciu rzeźby. gazeta.pl, 2011-11-14. [dostęp 16 listopada 2011].,

Głos zabrali również obecni na uroczystości historycy sztuki, a inicjatorka całego przedsięwzięcia zapowiedziała kolejne działania w ramach projektu Wokół Plonu, mające na celu rekonstrukcję innych dawnych elementów dekoracji ulicy Katowickiej[15].

Galeria

  1. Ściślej: odcinek ulicy Katowickiej między ulicami Zwycięzców i Obrońców.
  2. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 93. ISBN 83-915407-0-7.
  3. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 94. ISBN 83-915407-0-7.
  4. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 95. ISBN 83-915407-0-7.
  5. Hanna Faryna-Paszkiewicz: Saska Kępa. Warszawa: Murator, 2001, s. 97. ISBN 83-915407-0-7.
  6. Kto ocali zabytkową płaskorzeźbę na Saskiej Kępie?. gazeta.pl, 2010-07-19. [dostęp 22 maja 2011].
  7. Tomasz Urzykowski: Są chętni żeby ratować płaskorzeźbę na Saskiej Kępie. gazeta.pl, 2010-07-26. [dostęp 22 maja 2011].
  8. a b Mieszkańcy Saskiej Kępy ratują zdewastowany zabytek. gazeta.pl, 2011-05-21. [dostęp 22 maja 2011].
  9. Tomasz Urzykowski: Komu jabłka? Komu? Tak się ratuje Saską Kępę. gazeta.pl, 2010-11-12. [dostęp 22 maja 2011].
  10. Uratowali powojenną płaskorzeźbę. "Plon" jest zabytkiem. gazeta.pl, 2011-01-27. [dostęp 22 maja 2011].
  11. Zabytkowy „Plon“ na Saskiej Kępie. mwkz.pl. [dostęp 23 maja 2011].
  12. Zrzutka na "Plon" się udała. Rusza renowacja zabytku. gazeta.pl, 2011-05-23. [dostęp 23 maja 2011].
  13. Tomasz Urzykowski: Słynna płaskorzeźba zniknęła z Saskiej Kępy. Ale wróci. gazeta.pl, 2011-07-04. [dostęp 17 lipca 2011].
  14. Tomasz Urzykowski: Słynna rzeźba była w rozsypce. Teraz jest jak nowa. gazeta.pl, 2011-10-19. [dostęp 20 października 2011].
  15. "Plon" uratowany. 200 osób na odsłonięciu rzeźby. gazeta.pl, 2011-11-14. [dostęp 16 listopada 2011].

Linki zewnętrzne