Главная страница

Pitirim
Питирим
patriarcha moskiewski i całej Rusi
ilustracja
Kraj działania  Rosja
Data i miejsce urodzenia nieznana
Suzdal
Data i miejsce śmierci 19 kwietnia 1672
Moskwa
patriarcha moskiewski i całej Rusi
Okres sprawowania 1672-1673
Wyznanie prawosławie
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Chirotonia biskupia 2 grudnia 1655
Wybór patriarchy 7 lipca 1672

Pitirim (zm. 19 kwietnia 1673) – ósmy (de facto dziewiąty[a]) patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd od lipca 1672 do śmierci[1].

Brak informacji o jego życiu świeckim oraz o okolicznościach wstąpienia do monasteru. Pierwsze wzmianki na jego temat dotyczą objęcia urzędu przełożonego monasteru Przemienienia Pańskiego i św. Eutymiusza w Suzdalu z godnością archimandryty. Następnie od 1654 do 1655 pełnił analogiczne obowiązki w moskiewskim Monasterze Nowospasskim. Od 1655 do 1664 był metropolitą krutickim. W latach 1658–1664 sprawował obowiązki tymczasowego administratora Patriarchatu Moskiewskiego, gdyż urzędujący patriarcha Nikon wycofał się z życia publicznego, nie rezygnując jednak ze sprawowanej godności. W 1659 Pitirim poróżnił się z Nikonem, gdyż ten obłożył go klątwą z powodu przeprowadzenia w Moskwie tradycyjnego obrzędu związanego z Niedzielą Palmową - przejazdu patriarchy na ośle. Decyzja patriarchy pozostała bez praktycznych konsekwencji, gdyż Pitirim był popierany zarówno przez cara Aleksego I, jak i przez innych hierarchów cerkiewnych. Wziął aktywny udział w przygotowaniach do sądu nad patriarchą Nikonem, zaś w czasie jego trwania ostro krytykował jego działalność. Wbrew swoim oczekiwaniom, nie został jednak wybrany na jego następcę, gdyż Aleksy I uznał za najodpowiedniejszego kandydata przełożonego Ławry Troicko-Siergijewskiej, archimandrytę Joazafa.

Pitirim został patriarchą moskiewskim i całej Rusi po śmierci Joazafa w lutym 1672, jednak podeszły wiek i zły stan zdrowia uniemożliwiły mu rozwinięcie szerszej działalności. Formalnie pozostawał zwierzchnikiem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do śmierci w kwietniu 1673, jednak faktyczny zarząd Cerkwi oddał w ręce metropolity nowogrodzkiego Joachima, który też objął po nim urząd patriarchy.

Biografia

Wczesna działalność

W 1650 został mianowany przełożonym monasteru Przemienienia Pańskiego i św. Eutymiusza w Suzdalu z godnością archimandryty. Po czterech latach został przeniesiony do Monasteru Nowospasskiego[2]. Rok później został wyświęcony na biskupa sarskiego i natychmiast podniesiony do godności metropolity[2].

Metropolita kruticki

12 sierpnia 1655 otrzymał godność metropolity krutickiego[3]. W roku następnym towarzyszył wojskom cara Aleksego Romanowa w marszu pod Rygę. W drodze głosił prawosławne nauczanie miejscowej ludności[3].

W 1657 ogłoszona została nominacja Pitirima na metropolitę białogrodzkiego, pierwszego ordynariusza nowo powołanej eparchii. Musiała ona jednak zostać cofnięta, być może Pitirim samowolnie nie udał się na nową katedrę, za co nie wyciągnięto wobec niego kanonicznych konsekwencji[3]. Wiadomo, że w lutym 1658 metropolita w dalszym ciągu przebywał w Moskwie i odprawiał nabożeństwa jako metropolita kruticki[3]. W tym samym roku doszło do otwartego konfliktu między carem Aleksym I i patriarchą moskiewskim i całej Rusi Nikonem. W jego rezultacie Nikon opuścił w lipcu 1658 Moskwę i zamieszkał w zbudowanym przez siebie monasterze Nowe Jeruzalem. Zarządzanie Kościołem, za zgodą Nikona[1], przeszło w ręce metropolity Pitirima, chociaż patriarcha nie zrzekł się tytułu[4][b]. Po niecałym roku, wiosną 1659, Nikon obłożył Pitirima ekskomuniką, twierdząc, że metropolita kruticki bezprawnie zorganizował w Moskwie tradycyjny przejazd na oślęciu w Niedzielę Palmową[3][c]. Ekskomunika Nikona nie miała konsekwencji praktycznych, gdyż Pitirim nadal pełnił dotychczasowe obowiązki[3]. Przeprowadził chirotonię biskupa mścisławskiego Metodego, czego według kanonów również nie powinien czynić[4].

Rzucona na metropolitę krutickiego klątwa wywołała w 1662 protesty części wyższego duchowieństwa. Hierarchowie skierowali do cara pisma ze skargą na samowolę patriarchy[3]. Sam Pitirim w liście do władcy nie formułował podobnych zarzutów. Prosił o sprawiedliwy osąd, nie uzasadniając w żaden sposób swoich wcześniejszych działań. W ocenie Łobaczewa jego postawa spodobała się carowi i sprawiła, że od 1664 Pitirim był metropolitą nowogrodzkim i wielkołuckim[3]. Od 1661 był również locum tenens eparchii suzdalskiej, po odsunięciu od tego urzędu biskupa Stefana, zwolennika Nikona[5].

Udział w sądzie nad patriarchą Nikonem

Pitirim brał udział w przygotowaniach do soboru, który w zamiarze Aleksego I miał ostatecznie potępić Nikona i przeprowadzić wybory nowego patriarchy[6]. Razem z księciem A. Trubieckim zaświadczał, że patriarcha, zapowiadając swoje odejście z urzędu, stwierdził, że będzie przeklęty, jeśli zapragnie wrócić do jego sprawowania. Świadectwo Pitirima miało zasadnicze znaczenie w przygotowywanym procesie Nikona, ponieważ gdyby udowodniono mu wypowiedzenie tej formuły, jego powrót na tron patriarszy w ogóle nie byłby możliwy. Inni świadkowie wystąpienia patriarchy (arcybiskup twerski Joazaf, serbski biskup Gabriel, kilku przełożonych monasterów moskiewskich) nie potwierdzili słów metropolity krutickiego[6].

W 1666, na soborze z udziałem hierarchów starożytnych patriarchatów prawosławnych, ostro krytykował Nikona, mszcząc się za wcześniejszą ekskomunikę[7]. Po pozbawieniu Nikona urzędu miał nadzieję, że zostanie wybrany na jego następcę. Car Aleksy I uważał jednak, że nowym patriarchą powinna zostać osoba spoza episkopatu i zdecydował o wyborze przełożonego Ławry Troicko-Siergijewskiej, archimandryty Joazafa[8].

Patriarcha moskiewski i całej Rusi

Pitirim został wybrany na patriarchę po śmierci Joazafa, dzięki wyrażanej wcześniej wrogości wobec Nikona[9]. Jego intronizacja miała miejsce 7 lipca 1672[2]. Pitirim długo odmawiał przyjęcia urzędu, powołując się na swój podeszły wiek i chęć spędzenia reszty życia spokojnie, w samotności[10].

Będący już w podeszłym wieku hierarcha zmarł po dziesięciu miesiącach sprawowania urzędu[1]. Zdaniem Kartaszowa w okresie tym nie dokonał niczego znaczącego[9]. Cypin, który również nie wymienia żadnych szczególnych działań patriarchy, podkreśla, że już w momencie wyboru Pitirim ciężko chorował i faktycznie oddał zarząd Cerkwi w ręce metropolity nowogrodzkiego Joachima[10].

Pitirim został pochowany w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu moskiewskim[1].

  1. Po uwzględnieniu Ignacego, uznawanego za kanonicznego patriarchę za życia, następnie jednak wykreślonego z oficjalnych wykazów patriarchów.
  2. Zarząd Patriarchatu Moskiewskiego przechodził automatycznie w ręce metropolity krutickiego w przypadku śmierci patriarchy lub jego nieobecności w Moskwie. Por. Łobaczew S.: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 178. ISBN 5–210–01561–0.
  3. Przejazd patriarchy na ośle przez miasto symbolizował wjazd Chrystusa do Jerozolimy i był tradycyjnym elementem obchodów Niedzieli Palmowej w Moskwie. Nikon był zdania, że jedynie patriarcha miał prawa do uczestnictwa w nim, zaś pełniący jego obowiązki tymczasowo Pitirim nie powinien był go zastępować. Por. Łobaczew S.: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 179. ISBN 5–210–01561–0.
  1. a b c d Pitirim, Patriarch Moskowskij i wsieja Rusi Joasafa II (ros.). patriarchia.ru. [dostęp 2012-02-26].
  2. a b c Pitirim (ros.). ortho-rus.ru. [dostęp 2012-02-26].
  3. a b c d e f g h S. Łobaczew: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 178-180. ISBN 5–210–01561–0.
  4. a b D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 113. ISBN 978-0-87586-346-7.
  5. S. Łobaczew: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 213. ISBN 5–210–01561–0.
  6. a b S. Łobaczew: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 209. ISBN 5–210–01561–0.
  7. A. Kartaszow: Istoria Russkoj Cerkwi (ros.). krotov.info. [dostęp 2012-02-26].
  8. D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 132-133. ISBN 978-0-87586-346-7.
  9. a b A. Kartaszow: Istoria Russkoj Cerkwi (ros.). krotov.info. [dostęp 2012-02-26].
  10. a b W. Cypin: Russkaja Prawosławnaja Cerkow w XVII wiekie. W: Prawosławnaja Encikłopiedija. T. RPC. Moskwa: Cerkowno-Naucznyj Centr "Prawosławnaja Encikłopiedija", 2000, s. 92. ISBN 5-89572-005-6.