Главная страница

Pesa Sundeck
Ilustracja
Wagon sterowniczy 316B-001 na stacji Warszawa Wschodnia
Producent Polska Pesa Bydgoszcz
Lata budowy 2014–2015
Układ wagonów rozrządczy/doczepny
Liczba miejsc siedzących 86/130
Liczba miejsc ogółem 230/245 (4 os./m²)
Długość całkowita 26 270/25 800 mm
Szerokość 2778 mm
Wysokość 4600 mm
Maksymalna prędkość
eksploatacyjna
160 km/h
Dane techniczne dla jednego wagonu
typu 316B[1][2][3]/416B[1][2][4].
Portal Portal Transport szynowy

Pesa Sundeck – rodzina wagonów piętrowych produkowana przez zakłady Pesa z Bydgoszczy. W jej skład wchodzą wagony sterownicze (typ konstrukcyjny 316B) i wagony środkowe (typ konstrukcyjny 416B), które w połączeniu z lokomotywami z rodziny Pesa Gama tworzą pociągi w systemie push-pull.

15 kwietnia 2014 Koleje Mazowieckie zamówiły 22 wagony Sundeck oraz 2 elektrowozy Gama. Według podpisanej umowy pojazdy miały zostać dostarczone do 17 sierpnia 2015, ale produkcja opóźniła się. Pod koniec września 2015 na targach Trako w Gdańsku miała miejsce premiera rodziny wagonów Sundeck. W połowie grudnia 2015 natomiast ukończono produkcję wszystkich zamówionych pojazdów i do końca 2015 dokonano ich odbioru. Włączenie do eksploatacji miało miejsce 31 stycznia 2016.

Historia

Pierwsze wagony piętrowe w Polsce

Wagon serii Bipa

Pierwszymi wagonami piętrowymi eksploatowanymi na dzisiejszych ziemiach polskich były dwa piętrowe wagony silnikowe systemu Thomasa z 1883 należące do Kolei Oleśnicko-Gnieźnieńskiej. Pierwszym pojazdem tego typu na PKP był natomiast wagon oznaczony jako Breslau 970, który w 1912 przeszedł podczas modernizacji z berlińskiej kolei miejskiej do dyrekcji wrocławskiej, a po I wojnie światowej trafił do Polski i otrzymał numer 11344 BC. W 1931 został skasowany[5].

Pierwsze wagony piętrowe wytworzone na obecnych ziemiach polskich powstały w 1936 w Linke-Hofmann-Busch we Wrocławiu. Po II wojnie światowej pojazdy tego typu produkowały od 1952 dla Deutsche Reichsbahn i od 1959 dla innych krajów socjalistycznych zakłady Waggonbau Görlitz. W latach 1959–1977 PKP zamówiły i otrzymały łącznie 473 zespoły czterowagonowe oraz 57 pojedynczych wagonów, które początkowo oznaczono serią Bipa, a w 1985 przemianowano na Bhp[5].

W 1984 zakłady Waggonbau Görlitz rozpoczęły produkcję wagonów piętrowych nowego typu. W latach 1988–1989 do Polski dostarczonych zostało 160 egzemplarzy, którym przydzielono serię Bdhpumn[5].

Geneza wagonów Sundeck

W lipcu 2007 Koleje Mazowieckie zamówiły u przedsiębiorstwa Bombardier Transportation 11 wagonów sterowniczych i 26 wagonów środkowych z rodziny Twindexx. Zostały one wprowadzone do eksploatacji we wrześniu 2008, natomiast w sierpniu 2011 do użytku weszły lokomotywy Traxx P160 DC, dzięki którym przewoźnik jako pierwszy w kraju uruchomił pociągi w systemie push-pull[6].

We wrześniu 2013 PKP Intercity ogłosiły przetarg na dostawę 10 piętrowych elektrycznych zespołów trakcyjnych[7]. Zgłosiło się 6 potencjalnych wykonawców[8], ale ostatecznie przetarg nie został rozstrzygnięty i żadne pojazdy nie zostały zamówione[9].

W listopadzie 2013 Koleje Mazowieckie, po unieważnieniu pierwszego postępowania, ponownie ogłosiły przetarg na dostawę kolejnych 22 wagonów piętrowych i 2 lokomotyw[10] do formowania pociągów push-pull. Wymogiem konkursu była kompatybilność nowego taboru z już posiadanymi pojazdami, dlatego spodziewano się oferty ze strony Bombardiera. Ostatecznie przedsiębiorstwo nie wystartowało w przetargu[11], a zamówienie zostało udzielone zakładom Pesa z Bydgoszczy[12].

Projekt

Logo rodziny

Na potrzeby ogłoszonego w 2013 przez PKP Intercity przetargu na składy piętrowe biuro projektowe Pesy opracowało koncepcję piętrowych EZT. Wagony piętrowe zaoferowane w przetargu Kolei Mazowieckich to zmodyfikowana wersja tego projektu, która zgodnie z wymogiem konkursu współgra z wagonami Twindexx. Pociąg push-pull z tymi wagonami tworzy lokomotywa Gama[11].

Wagony Pesa Sundeck to pierwsze wagony piętrowe polskiej konstrukcji, a w połączeniu z lokomotywą Pesa Gama również pierwszy skład push-pull polskiej konstrukcji[11]. Swoją nazwę zawdzięczają słonecznemu górnemu pokładowi[13].

Realizacja zamówienia

Produkcja i testy
Wagon środkowy podczas produkcji
Wagon sterowniczy 316B-002 pod koniec montażu
Wagon środkowy 416B-013 pod koniec montażu
Wagon sterowniczy 316B-002 podczas testów
Wagon środkowy 416B-006 w składzie wracającym z testów
Prezentacje
Wagon środkowy 416B-002 prezentowany na targach Trako 2015
Wagon sterowniczy 316B-001 podczas uroczystego przekazania na stacji Warszawa Wschodnia

15 kwietnia 2014 Koleje Mazowieckie podpisały z Pesą umowę na dostawę 2 wagonów sterowniczych, 20 wagonów środkowych i 2 elektrowozów Gama[14] wraz z ich czteroletnim serwisem w zakładach ZNTK „Mińsk Mazowiecki”[15]. Określono, że dostawy pojazdów mają mieć miejsce między 15 stycznia a 17 sierpnia 2015[16]. Producent zadeklarował wtedy, że pierwsze wagony będą gotowe w styczniu bądź lutym następnego roku i po procesie homologacji trafią do przewoźnika w czerwcu bądź lipcu 2015[17].

W połowie stycznia 2015 trwała budowa konstrukcji pojazdów i ram wózków. Zakładano, że budowa wagonu środkowego zakończy się w marcu, a wagonu sterowniczego pod koniec kwietnia. Następnie planowano skierować skład do badań i otrzymać dopuszczenie do ruchu pod koniec lipca. Dostawy miały być realizowane między 3 a 17 sierpnia[16].

Na początku lipca 2015 pierwszy wagon środkowy był gotowy i po badaniach przeprowadzonych w Instytucie Pojazdów Szynowych „Tabor”. W trakcie budowy pojazdów producent napotkał problemy związane z kompatybilnością z wagonami Twindexx. Po ich pokonaniu ustalono z przewoźnikiem testy nowych pojazdów z taborem Bombardiera mające na celu sprawdzenie zastosowanych rozwiązań w praktyce[18]. 14 lipca rozpoczęto jazdy techniczne wagonu środkowego, podczas których sprawdzano parametry pracy poszczególnych elementów układów, prawidłowe funkcjonowanie instalacji i urządzeń oraz zachowanie przy hamowaniu, przyspieszaniu i jeździe z prędkością konstrukcyjną 160 km/h[19]. Od 31 sierpnia do 14 września na torze doświadczalnym Instytutu Kolejnictwa w Żmigrodzie testowano wagon środkowy 416B-001 prowadzony lokomotywą Bombardier Traxx[20].

Na początku września 2015 podano, że na targach Trako swoją premierę będzie mieć pociąg push-pull produkcji Pesy[21]. Wtedy zaplanowano również, że pod koniec tego miesiąca pociąg złożony z wagonu sterowniczego, wagonu środkowego i lokomotywy będzie testowany w Żmigrodzie. W tym samym czasie trwały prace nad drugą lokomotywą i następnymi egzemplarzami wagonów. Termin zakończenia dostaw wszystkich zamówionych pojazdów ustalono na I dekadę grudnia[22].

Od 22 do 25 września 2015 na gdańskich targach Trako prezentowano wagon środkowy 416B-002[23]. 23 września podczas imprezy miała miejsce oficjalna premiera pojazdu[24][13]. W trakcie wydarzenia grudniowy termin dostawy wszystkich pojazdów doprecyzowano na 7 grudnia[25].

5 października 2015 na tor doświadczalny nieopodal Żmigrodu przyjechał pociąg składający się z lokomotywy Gama oraz obydwu typów wagonów piętrowych Sundeck w zestawieniu 111Eb-001+416B-001+416B-002+316B-001[26], a następnego dnia rozpoczęto jego testy[27]. Według wówczas obowiązujących planów miały one potrwać do 24 października, a do 29 października w Instytucie Kolejnictwa w Warszawie miały zostać wykonane pozostałe badania, których nie można było zrealizować pod Żmigrodem[26]. Ostatecznie na początku listopada kontynuowane były jazdy testowe i badania na torze doświadczalnym, a ponadto trwały prace nad wszystkimi wagonami[28]. Pod koniec listopada nadal trwały testy, producent zobowiązał się do dostarczenia wagonów do końca roku, natomiast przewoźnik zapowiedział naliczenie przewidzianych w umowie kar związanych z opóźnieniem w realizacji zamówienia[29].

9 grudnia 2015 Urząd Transportu Kolejowego wydał terminowe świadectwo numer T/2015/0100 dopuszczające do ruchu wagony środkowe typu 416B[4], a 17 grudnia terminowe świadectwo numer T/2015/0105 dla wagonów sterowniczych typu 316B[3]. Tego samego dnia ukończono produkcję wszystkich zamówionych wagonów, które wcześniej uzyskały kompatybilność z wagonami Bombardiera[30]. 18 grudnia przewoźnik odebrał 9 wagonów środkowych i 1 wagon sterowniczy, po czym rozpoczęto jazdy testowe tych pojazdów bez pasażerów[31]. Trwały wówczas również szkolenia maszynistów[32]. 23 grudnia odebrano 4, a 29 grudnia 3 wagony środkowe. 30 grudnia Koleje Mazowieckie odebrały ostatnie 4 wagony środkowe i drugi wagon sterowniczy[15], czym zakończono zamówienie[33].

13 stycznia 2016 na stacji Warszawa Wschodnia miało miejsce oficjalne przekazanie wszystkich zamówionych wagonów Sundeck i lokomotyw Gama[2] połączone z przejazdem do stacji Warszawa Rembertów[34].

Konstrukcja

Charakterystyka ogólna

Wagony Pesa Sundeck to dwupoziomowe, bezprzedziałowe wagony 2. klasy[35]. W podstawowej konfiguracji tworzą one pociąg push-pull składający się z lokomotywy, 6 wagonów środkowych typu 416B i wagonu sterowniczego typu 316B[1]. Takie zestawienie pozwala na przewiezienie 1700 pasażerów. Prędkość eksploatacyjna wagonów wynosi 160 km/h. Ponadto mogą one być łączone z wagonami Bombardier Twindexx w konfiguracji:

  • lokomotywa i wagon sterowniczy Pesy, wagony środkowe Bombardiera,
  • lokomotywa i wagon sterowniczy Bombardiera, wagony środkowe Pesy[17].

Nadwozie

Pudło i poszycie wagonów jest stalowe, spawane oraz pokryte warstwą antygraffiti. Każdy pojazd jest wyposażony w dwie pary drzwi odskokowo-przesuwnych na stronę o szerokości 1300 mm[15].

Przejście międzywagonowe jest osłonięte wałkami gumowymi. Drzwi międzywagonowe o szerokości 500 mm są napędzane elektrycznie i otwierane przyciskiem oraz wyposażone w układ rewersujący w przypadku napotkania przeszkody[15].

Na czole wagonu sterowniczego zamontowano zderzaki z elementami pochłaniającymi energię zderzenia. Zamiast lusterek zastosowano zewnętrzne kamery wsteczne, a ponadto zainstalowano kamerę rejestrującą obraz ze szlaku[15].

W niszach w konstrukcji dachu na każdym z końców wagonu umiejscowiono urządzenia klimatyzacyjne i przetwornicę statyczną[15].

Wnętrze

Wnętrze
Wagon środkowy – dolny pokład
Wagon środkowy – górny pokład
Wagon środkowy – toaleta
Wagon sterowniczy – kokpit
Wagon sterowniczy – przestrzeń barowa
Wagon sterowniczy – rampa dla wózków inwalidzkich
Wagon sterowniczy – toaleta

Wnętrze pojazdów jest wyposażone w klimatyzację, ogrzewanie nawiewne[15], monitoring[1] i bezprzewodowy internet[36]. Oświetlenie zapewniają dwa rzędy jarzeniówek umieszczone we wnęce sufitowej. System informacji pasażerskiej ma możliwość lokalizacji kolejnego przystanku z wykorzystaniem GPS. Trasa przejazdu pokazywana jest na wyświetlaczach diodowych, a ponadto obsługa ma możliwość wygłaszania komunikatów. W pobliżu drzwi wejściowych zamontowano urządzenia interkomu, a nad wejściami czujniki systemu zliczania pasażerów[15]. Siedzenia są numerowane, a ich numery są zapisane zarówno liczbą, jak i alfabetem Braille’a[36]. Przy siedzeniach znajdują się uchwyty dla pasażerów stojących[1], a ponadto we wszystkich pojazdach zamontowano wieszaki na ubrania i ostrzegawcze żółto-niebieskie pasy pod sufitem. W wagonach sterowniczych znajduje się przestrzeń barowa z trzema fotelami obrotowymi, a przy niej miejsce gotowe do zamontowania w przyszłości automatu z przekąskami. Ponadto w wagonach tych ulokowano przedział kierownika pociągu, toaletę przystosowaną do potrzeb osób dla niepełnosprawnych, wydzielono przestrzeń do przewozu rowerów i dwóch osób poruszających się na wózkach inwalidzkich oraz zainstalowano windę przy drzwiach[37]. Elementy przystosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych spełniają wymogi TSI[35].

Część okien jest uchylna, a ich otwarcie jest automatycznie blokowane gdy klimatyzacja jest włączona. Okna na górnym pokładzie są wyposażone w rolety przeciwsłoneczne[15].

Podłoga przedsionka wejściowego, do którego od drzwi prowadzi jeden stopień, jest umieszczona na wysokości 1060 mm ponad główką szyny. Obsługa peronów o wysokości od 300 do 1060 mm jest realizowana z wykorzystaniem dwóch wysuwanych stopni zamontowanych przy każdym z wejść. Na pokłady górny i dolny prowadzą schody, a na pokłady pośrednie pochylona podłoga[15].

Kabina maszynisty wagonu sterowniczego jest wyposażona w niemal taki sam pulpit, jak elektrowóz Pesa Gama typu 111Eb. Różnice występują w układzie przycisków. Ponadto w kabinie znajduje się wyposażenie socjalne, na które składa się czajnik, lodówka i szafki na rzeczy osobiste. Szyba czołowa jest wyposażona w dwie wycieraczki oraz ogrzewanie oporowe umieszczone pomiędzy warstwami szkła. Wszystkie okna w kabinie mają rolety[15].

Podwozie

Wózek typu 39AN

Każdy wagon oparty jest na dwóch wózkach tocznych typu 39AN. Każdy z nich wyposażono w jeden stabilizator przechyłu oraz elektromagnetyczne hamulce szynowe i układ przeciwpoślizgowy. Jako I stopień usprężynowania zastosowano sprężyny śrubowe, natomiast pudło wagonu oparto na ramie wózka poprzez sprężyny pneumatyczne utrzymujące stałą wysokość podłogi ponad główką szyny. Zestaw kołowy jest prowadzony wahaczowo. Na każdym zestawie zamontowano trzy tarcze hamulcowe[15].

Wózek pod kabiną wagonu sterowniczego wyposażono dodatkowo w piasecznicę, smarownice obrzeży kół i elektromagnes SHP[15].

Eksploatacja

Państwo Przewoźnik Typ
wagonu
Liczba
sztuk
Seria Oznaczenie UIC Początek
eksploatacji
Źródła
 Polska Koleje Mazowieckie 316B 2 B16bfmnopuxz 50 51 2 678 047 ÷ 048 31 stycznia 2016 [15][38]
416B 20 B16mnopuxz 50 51 2 678 027 ÷ 046

Koleje Mazowieckie zamówiły wagony piętrowe z rodziny Sundeck z myślą o wydłużeniu dotychczas posiadanych składów piętrowych oraz uruchomieniu nowych pociągów przyspieszonych na trasach z Warszawy do Dęblina, Działdowa, Płocka i Radomia. W momencie podpisywania umowy rozważane były także kursy do Skierniewic i Sochaczewa[19]. W późniejszym okresie przewoźnik brał pod uwagę również połączenia do Wołomina[39], Skarżyska-Kamiennej[40] i Łukowa[2]. Część pojazdów miała zostać włączona do eksploatacji we wrześniu 2015, natomiast wszystkie wagony miały być w użyciu od grudniowej zmiany rozkładu jazdy[41]. Ze względu na opóźnienia w dostawach przewoźnik pod koniec września 2015 oszacował termin włączenia pojazdów do ruchu na I kwartał 2016[25]. W połowie grudnia natomiast, po odbiorze pierwszych egzemplarzy wagonów, Koleje Mazowieckie poinformowały, że przewozy Sundeckami chcą rozpocząć w styczniu 2016[32]. Pod koniec stycznia 2016, ze względu na brak pełnej dokumentacji z Urzędu Transportu Kolejowego, termin ten przeniesiono na początek lutego[42]. Ostatecznie Koleje Mazowieckie rozpoczęły eksploatację wagonów piętrowych Sundeck i lokomotyw elektrycznych Gama 31 stycznia 2016[38].

Wagony w chwili rozpoczęcia eksploatacji skierowano do obsługi pociągów przyspieszonych:

  • Radomiak relacji Warszawa Wschodnia – Radom i z powrotem (6 wagonów Sundeck i 1 lokomotywa Gama),
  • Wiedenka relacji Warszawa Wschodnia – Skierniewice i z powrotem (5 wagonów Sundeck i 1 lokomotywa Gama),
  • Łukowianka relacji Warszawa Zachodnia – Łuków i z powrotem (6 wagonów Sundeck)[38].

Zobacz też

  1. a b c d e jm: Jakie piętrusy i Gamy dla Kolei Mazowieckich? (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-04-16. [dostęp 2015-08-24].
  2. a b c d InfoRail: Sundecki wyjadą na trasy w ciągu kilku dni (pol.). inforail.pl, 2016-01-13. [dostęp 2016-01-13].
  3. a b Krzysztof Dyl: Świadectwo Nr T/2015/0105 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego (pol.). swiadectwa.utk.gov.pl, 2015-12-17. [dostęp 2016-02-05].
  4. a b Krzysztof Dyl: Świadectwo Nr T/2015/0100 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego (pol.). swiadectwa.utk.gov.pl, 2015-12-09. [dostęp 2016-01-20].
  5. a b c Krzysztof Jeżak. Wagony piętrowe na PKP. „Świat Kolei”. 5/2001, s. 12-17. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  6. Koleje Mazowieckie: Koleje Mazowieckie oraz Bombardier Transportation podpisały umowę na serwis utrzymania floty wagonów piętrowych (pol.). mazowieckie.com.pl, 2012-03-29. [dostęp 2015-08-24].
  7. AB: Ogłoszono przetarg na piętrusy dla PKP IC (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-09-02. [dostęp 2015-08-24].
  8. jm: Sześć firm zgłosiło Intercity chęć dostawy pociągów piętrowych (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-11-13. [dostęp 2015-08-24].
  9. PKP Intercity: Dostawa 10 piętrowych EZT wraz z usługą utrzymania (pol.). intercity.pl, 2013-09-02. [dostęp 2015-10-08].
  10. RW: KM nie rezygnują z zakupu piętrusów (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-11-19. [dostęp 2015-08-24].
  11. a b c AB: Pesa stworzy dla KM pierwszego w Polsce piętrusa? (pol.). kurierkolejowy.eu, 2014-02-06. [dostęp 2015-08-24].
  12. Kurier Kolejowy: Piętrusy dla Kolei Mazowieckich. Jednak Pesa (pol.). kurierkolejowy.eu, 2014-02-23. [dostęp 2015-08-24].
  13. a b InfoRail: Pesa zaprezentowała piętrowy skład push&pull (pol.). inforail.pl, 2015-09-23. [dostęp 2015-09-29].
  14. jm: Pesa z umową na piętrusy dla Kolei Mazowieckich (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-04-15. [dostęp 2015-08-24].
  15. a b c d e f g h i j k l m n Dariusz Kalinowski. Zespoły zmiennokierunkowe Pesa Sundeck dla Kolei Mazowieckich. „Świat Kolei”. 2/2016, s. 12-17. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  16. a b AB: Pierwszy push-pull Pesy powstanie za 3 miesiące (pol.). kurierkolejowy.eu, 2015-01-19. [dostęp 2015-08-24].
  17. a b Karol Wach: Pierwszy polski push&pull (pol.). inforail.pl, 2015-04-15. [dostęp 2015-08-24].
  18. Karol Wach: Pierwszy wagon piętrowy z Pesy gotowy (pol.). inforail.pl, 2015-07-10. [dostęp 2015-08-24].
  19. a b KM: Pierwsze wagony piętrowe Pesy dla KM już na testach (zdjęcia) (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-07-14. [dostęp 2015-08-24].
  20. First Pesa’s Double Decker On Test (ang.). railvolution.net, 2015-09-17. [dostęp 2015-09-23].
  21. InfoRail: Jaki tabor zobaczymy na Trako? (pol.). inforail.pl, 2015-09-01. [dostęp 2015-09-04].
  22. ms: Dostawa lokomotyw i wagonów piętrowych dla KM z lekkim opóźnieniem (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-09-04. [dostęp 2015-09-04].
  23. jm: Pociągi już na torach Trako! Zobacz zdjęcia (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-09-21. [dostęp 2015-09-23].
  24. ms: Trako 2015. Zobacz wagony piętrowe Pesa Sundeck (zdjęcia) (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-09-23. [dostęp 2015-09-23].
  25. a b Czesław Sulima: W Kolejach Mazowieckich kończy się era EN57. „Rynek Kolejowy”. 11/2015, s. 46. Warszawa: Zespół Doradców Gospodarczych „TOR”. ISSN 1644-1958 (pol.). 
  26. a b tk. Zahájeny zkoušky vratné soupravy pro KM. „Železniční magazín”. 9/2015, s. 9. Praga: M-Presse plus. ISSN 1212-1851 (cz.). 
  27. KM Double Deck Carriages On Test At Źmigród (ang.). railvolution.net, 2015-10-07. [dostęp 2015-10-07].
  28. InfoRail: PesaSundeck na testach w Żmigrodzie (film) (pol.). inforail.pl, 2015-11-04. [dostęp 2015-11-05].
  29. InfoRail: Koleje Mazowieckie: Pesa zapewnia, że dostarczy piętrusy w tym roku (pol.). inforail.pl, 2015-11-26. [dostęp 2015-11-26].
  30. InfoRail: Wszystkie push&pulle dla Kolei Mazowieckich wyprodukowane (pol.). inforail.pl, 2015-12-17. [dostęp 2015-12-17].
  31. InfoRail: Pesa Sundecki-i muszą się rozjeździć (pol.). inforail.pl, 2015-12-21. [dostęp 2015-12-21].
  32. a b Koleje Mazowieckie: Pierwsze piętrowe wagony Sundeck odebrane przez Koleje Mazowieckie (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-12-18. [dostęp 2015-12-18].
  33. Koleje Mazowieckie: Wszystkie wagony piętrowe Sundeck i lokomotywy Gama odebrane przez KM (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-12-30. [dostęp 2015-12-30].
  34. Pierwsze polskie „push-pulle” już wkrótce na szlakach Mazowsza (pol.). mazowieckie.com.pl, 2016-01-13. [dostęp 2016-01-18].
  35. a b Pojazdy Szynowe Pesa Bydgoszcz: Składy piętrowe (pol.). pesa.pl. [dostęp 2015-09-08].
  36. a b Dariusz Kalinowski. Tabor szynowy na targach Trako 2015. „Świat Kolei”. 10/2015, s. 12-19. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  37. ms: Wagony Sundeck i lokomotywy Gama oficjalnie przekazane Kolejom Mazowieckim (zdjęcia) (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-01-13. [dostęp 2016-01-13].
  38. a b c Jakub Madrjas: Pierwsze piętrowe Sundecki Pesy już na torach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-02-01. [dostęp 2016-02-01].
  39. Jakub Madrjas: Pierwsze pudło Gamy dla Kolei Mazowieckich odebrane (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-01-09. [dostęp 2015-08-24].
  40. ms: Radomianie skarżą się na warunki podróży. KM: dostaną nowoczesne Sundecki (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2015-12-30. [dostęp 2015-12-30].
  41. wu: Koleje Mazowieckie czekają na nowy tabor. Gdzie pojadą piętrusy? (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-11-20. [dostęp 2015-12-30].
  42. Michał Szymajda: Piętrowe wagony Sundeck na torach dopiero w lutym (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-01-28. [dostęp 2016-01-28].