Главная страница

Erzherzog Karl
Ilustracja
SMS „Erzherzog Ferdinand Max”
Użytkownicy  K.u.K. Kriegsmarine
Stocznia Stabilimento Tecnico Triestino
Wejście do służby 1906
Wycofanie 1918
Zbudowane okręty 3
Dane taktyczno-techniczne[1]
Wyporność 10640 t
Długość 126,2 m
Szerokość 21,78 m
Zanurzenie 7,51 m
Napęd dwie 4-cylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania
12 opalanych węglem kotłów parowych Yarrow
Prędkość 20,5 węzła (38 km/h)
Zasięg 4000 Mm przy prędkości 10 węzłów (7413 km przy prędkości 18,5 km/h)
Załoga 740
Uzbrojenie 4 × Škoda K01 kal. 240 mm L/40 (2×II)
12 × Škoda kal. 190 mm L/42
12 × Škoda kal. 66 mm L/45
4 × Škoda kal. 47 mm L/44 (szybkostrzelne)
2 × Škoda kal. 47 mm L/33
4 × Vickers kal. 37 mm
4 × km Schwarzlose kal. 8 mm
2 × wyrzutnia torpedowa kal. 450 mm
Opancerzenie Burty: 210 mm
Pokład: 55 mm
Wieże artyleryjskie: 240 mm
Kazamaty: 150 mm
Wieża dowodzenia: 220 mm
Grodzie wodoszczelne: 200 mm

Pancerniki typu Erzherzog Karl – typ trzech przeddrednotów, zbudowanych przez Austro-Węgry przed I wojną światową. Wszystkie trzy okręty zostały zbudowane w stoczni Stabilimento Tecnico Triestino w Trieście. Stępkę pod „SMS Erzherzog Karl” położono w 1902 roku. „Erzherzog Ferdinanda Maxa” oraz „Erzherzog Friedricha” budowano do 1905 roku[2]. „Erzherzog Karl” został wprowadzony do służby w 1906, natomiast „Erzherzog Ferdinand Max” i „Erzherzog Friedrich” w 1907 roku[2]. W momencie wejścia do służby, pancerniki były uważane za relatywnie nowoczesne. Jednakże wymiary dostępnych doków oraz ograniczenia budżetowe sprawiły, że pancerniki nie mogły być zbyt duże. Niemniej jednak okazały się dobrze zaprojektowane i odpowiednio chronione[2]. Pancerniki typu Erzherzog Karl były ostatnimi i największymi predrednotami zbudowanymi dla austro-węgierskiej marynarki. Okręty wzięły swoje nazwy od imion członków austriackiej rodziny królewskiej.

Pomimo swoich zalet, pancerniki typu Erzherzog Karl miały gorsze paramatry od nowszych drednotów, z ich silniejszą artylerią główną i turbinami parowymi. Z tego powodu okręty te odegrały podczas I wojny światowej ograniczoną rolę[2]. Na początku wojny okręty typu Erzherzog Karl utworzyły III Dywizję Pancerników. Pomimo, że okręty w czasie konfliktu były głównie nieaktywne, wzięły udział w osłonie ucieczki dwóch niemieckich krążowników, SMS „Breslau” i SMS „Goeben” podczas pierwszych dni wojny, jak również w ostrzale Ankony 23 maja 1915[2]. Okręty brały również w stłumieniu buntu wznieconego przez załogi kilku krążowników pancernych stacjonujących w Kotorze, w dniach 1-3 lutego 1918[3]. Po przegranej Austro-Węgier, „Erzherzog Karl” i „Erzherzog Friedrich” zostały przekazane Francji, natomiast „Erzherzog Ferdinand Max” Wielkiej Brytanii. „Erzherzog Karl” osiadł na mieliźnie w pobliżu Bizerty i został tam zezłomowany. Pozostałe dwa okręty zostały zezłomowane we Włoszech w roku 1921[4].

Geneza

Na początku XX wieku, Siegfried Popper dostał zlecenie na budowę nowej klasy pancerników, które byłyby porównywalne lub przewyższały dwa pancerniki typu Regina Margherita, budowane w tym czasie we Włoszech. Był to pierwszy raz od zawarcia Trójprzymierza, kiedy k.u.k. Kgiegsmarine w swoich planach strategicznych rozważała włoską Regia Marina jako prawdopodobnego przyszłego przeciwnika. Kluczowym warunkiem dla nowego projektu było mocniejsze uzbrojenie drugorzędne niż we włoskich pancernikach. Pancerniki typu Erzherzog Karl były ostatnimi okrętami wprowadzonymi do służby w Austro-Węgierskiej Marynarce Wojennej za czasów, gdy jej dowódcą był Admirał Hermann von Spaun[5].

Konstrukcja

Rzut z lewej burty i plan pokładu pancernika typu Erzherzog Karl

Charakterystyka ogólna

Pancerniki typu Erzherzog Karl miały wyporność 10640 t, przy 126,2 m długości całkowitej, 124,35 m długości na linii wodnej, 21,78 m szerokości i 7,51 m zanurzenia. Załoga składała się z 37 oficerów i 703 marynarzy[5].

Napęd

Okręty były napędzane za pomocą dwóch czterocylindrowych maszyn parowych potrójnego rozprężania[6]. Były one zasilane w parę przez 12 kotłów Yarrow opalanych węglem, rozmieszczonych w trzech kotłowniach[6]. Każda maszyna napędzała jeden wał z trójłopatową śrubą o średnicy 5 m i skoku również 5 m[6]. Podczas rejsu maszynownia okrętów zapewniała 18000 KM[2] (według innych źródeł 13530 KM[6]) mocy, co pozwalało osiągnąć prędkość 20,5 węzłów[2]. Było to o jeden węzeł więcej niż pierwotnie zakładano[7]. Zapas 1565 ton węgla zapewniał zasięg 4000 Mm przy prędkości 10 węzłów[6].

Uzbrojenie

Tak samo jak pancerniki typu Ersatz Monarch, które miały zostać zbudowane 13 lat później, typ Erzherzog Karl posiadał główne uzbrojenie zbudowane przez zakłady Škoda z Pilzna, w Czechach[2]. Każdy z okrętów był uzbrojony w cztery działa Škoda K01 kal. 240 mm L/40, po dwa w dwóch wieżach artyleryjskich[8]. Działa te były austro-węgierskimi replikami dział Krupp C/97 kal. 240 mm L/40, użytych na pancernikach typu Habsburg[9]. Maksymalny kąt podniesienia dział wynosił od -4° do +20°, a kąt ostrzału 150° na każdą burtę[8][9]. Każde z dział potrzebowało 20 osób obsługi[8][9]. 45-kilogramowy ładunek prochu nadawał pociskom prędkość wylotową 725 m/s, co przy kącie podniesienia 9,15° dawało zasięg ok. 10 tysięcy metrów[9]. Szybkostrzelność wynosiła trzy do czterech pocisków przeciwpancernych na minutę. Każde z dział ważyło ok. 28,15 t[9].

Artylerię średniego kalibru stanowiło 12 dział Škoda kal. 190 mm L/42[10], zamontowanych w ośmiu pojedynczych kazamatach na burtach okrętu i w czterech pojedynczych wieżach artyleryjskich, dwóch na każdej burcie[8]. Kąt podniesienia dział wynosił od -3° do +20°. Działa mogły wystrzeliwać 97 kilogramowe pociski przeciwpancerne na odległość 20000 m przy maksymalnym podniesieniu lufy i prędkości wylotowej pocisku 800 m/s[8]. Szybkostrzelność wynosiła trzy pociski na minutę. Każde działo ważyło 12,1 t[10].

Okręt posiadał lekkie uzbrojenie do obrony przed torpedowcami. Było to 12 dział Škoda kal. 66 mm L/45[8][11]. Kąt podniesienia działa wynosił od -10° do +20°, a kąt ostrzału wynosił 360°. Szybkostrzelność dział wynosiła około 10 pocisków na minutę[11]. Przy maksymalnym podniesieniu lufy działa mogły wystrzeliwać 4,5 kilogramowe pociski odłamkowo-burzące na maksymalną odległość 9140 m przy prędkości wylotowej pocisku 880 m/s[11]. Okręty posiadały również cztery szybkostrzelne działa Škoda kal. 47 mm L/44 i dwa szybkostrzelne działa Škoda kal. 47 mm L/33, również służące do obrony przeciw torpedowcom[8]

Obronę przeciwlotniczą stanowiły cztery działka Vickers kal. 37 mm oraz cztery karabiny maszynowe Schwarzlose kal. 8 mm[8][12]. Kąt podniesienia lufy działek kal. 37 mm wynosił od -5° do +80°. Kąt ostrzału 360°. Obsługiwane przez jednego marynarza[12], działka mogły wystrzeliwać 0,7 kilogramowy pocisk na odległość 1830 m przy maksymalnym podniesieniu działa i prędkości wylotowej pocisku 640 m/s[12]. Zaprojektowane w 1910 roku, działka ważyły 57 kg każde[12]. Pancerniki typu Erzherzog Karl wyposażono również w dwie nadwodne wyrzutnie torpedowe kal. 450 mm, lecz były one rzadko używane[2][8].

Opancerzenie

Pancerniki typu Erzherzog Karl chronione były przez cementowaną stal Kruppa, wyprodukowaną przez firmę Witkowitz[6]. Główny pas opancerzenia, na wysokości linii wodnej (jednym z najbardziej wrażliwych obszarów okrętu), miał 210 mm grubości. Przy końcach opancerzenie pasa zmniejszało się do 50 mm[6]. Pancerz pokładu miał grubość 55 mm[2][6]. Wieże artylerii głównej oraz kazamaty i wieże dział 190 mm miały odpowiednio 240 i 150 mm pancerza[6]. Zrobiono to by chronić okręt przed możliwym trafieniem pocisku w wieżę artyleryjską i następującą po nim eksplozją[2]. Wieża dowodzenia okrętu miała 220 mm pancerza. Grodzie wodoszczelne oddzielające poszczególne przedziały miały 200 mm grubości, a okręty zostały podzielone na 15 przedziałów wodoszczelnych[13][6]. Pancerniki typu Erzherzog Karl były pierwszymi okrętami, w których Popper zastosował podwójne dno jako ochronę przed minami. Ciągnęło się ono 73 metrów wzdłuż centralnej części kadłuba[6].

Budowa[2]

Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Pochodzenie nazwy Los
SMS „Erzherzog Karl” Stabilimento Tecnico Triestino, Triest 24 lipca 1902 4 października 1903 17 czerwca 1906 Karol Ludwik Habsburg Złomowany, 1920
SMS „Erzherzog Friedrich” Stabilimento Tecnico Triestino, Triest 4 października 1902 30 kwietnia 1904 31 stycznia 1907 Fryderyk Habsburg Złomowany, 1921
SMS „Erzherzog Ferdinand Max” Stabilimento Tecnico Triestino, Triest 9 marca 1904 21 maja 1905 21 grudnia 1907 Maksymilian I Złomowany, 1921

Służba

W momencie wybuchu I wojny światowej okręty tworzyły III Dywizjon Pancerników Austro-Węgierskiej Marynarki Wojennej i większość wojny spędziły w porcie w Puli[2]. Pancerniki typu Erzherzog Karl zostały zmobilizowane w celu osłony ucieczki SMS „Goeben” i SMS „Breslau”. Niemieckie okręty próbowały wyrwać się z cieśniny Messyńskiej, która była otoczona przez brytyjskie wojska i uciec do Turcji. Ich ucieczka powiodła się. Kiedy austro-węgierska flota była na wysokości Brindisi na południu Włoch, okręty zostały odwołane[14]. W towarzystwie innych austro-węgierskich jednostek, trzy okręty typu Erzherzog Karl wzięły udział w bombardowaniu Ankony 24 maja 1915. Okręty zużyły 24 pociski przeciwpancerne kal. 240 mm ostrzeliwując stacje przekaźnikowe i semaforowe oraz 74 pociski kal. 190 mm do bombardowania włoskich baterii obrony wybrzeża i innych instalacji portowych[2].

1 lutego 1918 wybuchł bunt wśród załóg krążowników pancernych stacjonujących w Kotorze, włączając to załogi SMS „Sankt Georg” i SMS „Kaiser Karl VI”. Dwa dni później do portu przybyły trzy pancerniki typu Erzherzog Karl i asystowały w tłumieniu powstania. Po stłumieniu powstania krążowniki „Sankt Georg” i „Kaiser Karl VI” zostały wycofane ze służby, a pancerniki typu Erherzog Karl zostały na stałe przeniesione do portu w Kotorze[3]. Admirał Miklós Horthy planował na poranek 11 czerwca atak na brytyjską blokadę cieśniny Otranto; trzy pancerniki typu Erzherzog Karl i cztery typu Tegetthoff miały osłaniać krążowniki typu Novara. Plan zakładał powtórzenie sukcesu rajdu przeprowadzonego rok wcześniej. Horthy chciał zniszczyć flotę blokującą cieśninę poprzez zwabienie brytyjskich okrętów w kierunku krążowników i mniejszych jednostek, które z kolei były osłaniane przez działa pancerników, w tym typu Erzherzog Karl. Jednak rano 10 czerwca drednot „Szent István” został storpedowany i zatopiony przez włoski kuter torpedowy. Horthy uznał, że element zaskoczenia został stracony i odwołał operację[15]. Miała to być ostatnie zadanie bojowe, w którym miały wziąć udział okręty typu Erzherzog Karl i pancerniki resztę wojny spędziły w porcie w Puli[16].

Po zakończeniu I wojny światowej w listopadzie 1918 roku, pancerniki typu Erzherzog Karl zostały najpierw przejęte przez Jugosławię w 1919 roku, ale „Erzherzog Karl” i „Erzherzog Friedrich” zostały następnie przekazane Francji w ramach reparacji wojennych[17]. Trzeci okręt, „Erzherzog Ferdinand Max”, został przekazany Wielkiej Brytanii[2]. Jednak „Erzherzog Karl” osiadł na mieliźnie w drodze do Wielkiej Brytanii i został zezłomowany w 1920 roku. Pozostałe dwa okręty zostały zezłomowane rok później[2].

  1. Noppen 2012 ↓, s. 13-16.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p Hore 2004 ↓, s. 123.
  3. a b Halpern 1995 ↓, s. 170-171.
  4. Greger 1976 ↓, s. 23.
  5. a b Noppen 2012 ↓, s. 13.
  6. a b c d e f g h i j k Noppen 2012 ↓, s. 16.
  7. R.U.S.I. 1901 ↓, s. 701.
  8. a b c d e f g h i Noppen 2012 ↓, s. 14.
  9. a b c d e DiGiulian (24 cm/40) ↓.
  10. a b DiGiulian (19 cm/42) ↓.
  11. a b c DiGiulian (7 cm/45) ↓.
  12. a b c d DiGiulian (.5 pdr) ↓.
  13. Hore 2001 ↓, s. 123.
  14. Halpern 1995 ↓, s. 54.
  15. Halpern 1995 ↓, s. 174.
  16. Sokol 1968 ↓, s. 135.
  17. Koburger 2001 ↓, s. 121.

Bibliografia