Главная страница

Czirokezi w Londynie. Wystawa w Cherokee Museum w miejscowości Cherokee w Karolinie Północnej
Rzeka Little Tennessee
Lokalizacja trzech głównych osad "Overhill Cherokee".
Tu znajdowało się Wielkie Tellico
Osady Czirokezów na mapie Mitchella z roku 1755
Tu znajdowało się Wielkie Hiwassee w pobliżu drogi krajowej US-411
Tanasi Monument - kamień upamiętniający zatopioną osadę Tanasi
Osady Tanasi i Chota na mapie Timberlake'a
Miejsce zatopionej osady Tuskegee w parku stanowym Fort Loudoun
Oconostota, wódz Czirokezów
Miejsce zatopionych osad Tomotley i Toqua
Pomnik upamiętniający osadę Chota
Fort Loudoun na mapie Timberlake'a
Osada Chilhowee, obecnie zalana wodami jeziora Chilhowee u podnóży Great Smokey Mountains
Miejsce nieistniejącego blokhauzu Tellico
Grób Nancy Ward w pobliżu Benton, Tennessee
Chota i nigdy nie obsadzony Fort Virginia

Termin Overhill Cherokee (pol. Czirokezi za górami) odnosi się do dawnych osad Czirokezów w dzisiejszym stanie Tennessee w południowowschodnich Stanach Zjednoczonych. Nazwa została nadana przez XVIII-wiecznych europejskich badaczy i kupców, którzy, by dostać się do tych osad, musieli przekraczać główne pasmo Appalachów podróżując z angielskich kolonii na wybrzeżu Atlantyku.

Położone nad rzekami Little Tennessee, Tellico i Hiwassee osady "za górami" osiągnęły największe znaczenie w początkach XVIII wieku, kiedy to pomiędzy Czirokezami, a białymi nawiązane zostały stałe kontakty handlowe. Odległe położenie osad "za górami" na samym końcu znanego szlaku handlowego powodowało, że docierali do nich tylko najśmielsi i najbardziej doświadczeni podróżnicy i kupcy, którym nie straszne były niebezpieczeństwa czyhające na szlaku ani wysokie góry. W połowie stulecia osady Czirokerów były obiektem penetracji tak angielskich, jak i francuskich podróżnych, jako że oba europejskie państwa toczyły walkę o wpływy w Nowym Świecie. W końcu XVIII i na początku XIX wieku coraz liczniejszy napływ anglo-amerykańskich osadników doprowadził do upadku osad "za górami", co było skutkiem zawierania kolejnych, niekorzystnych dla Indian traktatów[1].

Osada Chota uważana była za stolicę narodu Czirokezów prze prawie cały XVIII wiek, a osada Tanasi dała przypuszczalnie nazwę stanowi Tennessee. Wielu znanych przywódców Czirokezów, jak Attakullakulla, Oconastota, Nancy Ward, czy Sekwoja pochodziło z krainy "Overhill Cherokee". Jakkolwiek większość dawnych osad regionu została zatopiona w wyniku spiętrzenia wód Little Tennessee River w latach siedemdziesiątych XX wieku, archeolodzy zdołali wcześniej przeprowadzić najistotniejsze prace wykopaliskowe identyfikując większość osad i zdobywając wiele bezcennych informacji związanych z osadnictwem Czirokezów, jak również wcześniejszych kultur[2].

Geografia regionu

Osady Overhill były położone nad trzema rzekami u podnóża pasma Great Smoky Mountains i Unicoi Mountains, na obszarze dzisiejszych hrabstw Monroe i Polk. Nad najbardziej na północ położoną rzeką Little Tennessee ciągnął się łańcuch osad położonych pomiędzy dzisiejszą miejscowością Vonore i zaporą wodną Calderwood. Inne ważne osady znajdowały się nad rzeką Hiwassee na południe od dzisiejszego Etowah oraz wzdłuż rzeki Tellico.

Główne osady

Wielkie Tellico (Talikwa) – osada zlokalizowana nad rzeką Tellico, u podnóża gór Unicoi. Wielkie Tellico nabrało znaczenia na początku XVIII wieku, za rządów wodza Moytoya II. Alexander Cuming, który odwiedził osadę w roku 1730, donosił, że Wielkie Tellico ma najgroźniejszych wojowników ze wszystkich osad regionu[3] Siostrzane miasto Wielkiego Tellico, Chatuga, znajdowało się w tej samej dolinie.

Chota (Itsa'sa) – położona nad brzegiem rzeki Little Tennessee, około 15 kilometrów na południe od dzisiejszego Vonore. Chota była faktyczną stolicą Czirokezów w połowie XVIII wieku i miejscem urodzenia wielu prominentnych przedstawicieli plemienia. Gdy Henry Timberlake odwiedził ją w roku 1761, Chota składała się z około 60 domostw i wielkiego domu rady, gdzie mogło zasiadać do 500 osób[4]. Nazwa osady czasami zapisywana jest jako "Echota".

Tanasi – położona tuż obok Choty nad rzeką Little Tennessee. Była stolicą w latach 1721-1730. Rzeka Little Tennessee była początkowo nazywana "Tennessee," co może być alternatywnym zapisem nazwy "Tanasi", co później zostało przeniesione na cały stan[5].

Tuskegee (Taskigi) – u zbiegu rzek Tellico i Little Tennessee, na południe od dzisiejszego parku stanowego Fort Loudoun. W Tuskegee urodził się Sekwoja.

Citico (Si'tiku) – u zbiegu potoku Citico i rzeki Little Tennessee. Nazwa osady zapisywana jest czasami jako "Settaco".

Tallassee (Ta'lasi) – nad rzeką Little Tennessee, około półtora kilometra od dzisiejszej zapory wodnej Calderwood. Dzisiejsze miasto Tallassee jest usytuowane dużo dalej w dole rzeki i nie może być utożsamiane z dawną osadą indiańską[6]. Tallassee nazywana jest czasami "Starym Miastem Tallassee".

Chilhowee (Tsu'lun'we) – przy ujściu Potoku Abramsa do Little Tennessee River.

Toqua (Dakwa) – przy ujściu potoku Toco do rzeki Little Tennessee, na południe od dzisiejszego parku stanowego Fort Loudoun.

Tomotley – u zbiegu Toqua i Little Tennessee[7].

Ialoquo (Amaye'le'gwa) – mieściła się na obecnie zatopionej wyspie pośrodku nurtu rzeki Little Tennessee, tuż obok mostu drogowego. Mooney uważał, że Mialoquo mogła być wioską Nilaque, którą odwiedził John Bartram[8] Termin "Mialoquo" znaczy tyle, co "wielka wyspa".

Wielka Hiwassee (Ayouwasi) – położona nad rzeką Hiwassee, u podnóża Unicoi Mountains, gdzie rzeka wpada w żyzną dolinę. Dzisiaj tereny uprawne. Termin "Hiwassee" znaczy tyle co "savanna" lub "step".

Drogi i szlaki

Osady Overhill były połączone dobrze wytrasowanymi szlakami:

  • Wielka Droga Wojenna biegła wzdłuż podnóży Appalachów, łącząc osady Overhill z wioskami Czirokezów w Georgii i Wirginii.
  • Szlak Handlowy (później nazwany Unicoi Turnpike) łączył osady Overhill Cherokee z miastami w Karolinie, sięgając aż do Charleston.
  • Ścieżka Wojenna łączyła Hiwassee, Wielkie Tellico i Chotę.

Historia

Pierwsi europejscy podróżnicy przemierzający południowe Appalachy odnotowali, że Czirokezi zamieszkiwali trzy odrębne regiony. "Dolne osady" znajdowały się w okolicach miejscowości Keowee w górzystych obszarach Połudnowej Karoliny i Georgii. "Środkowe osady" koncentrowały się wokół Nikwasi i Tassetchee u podnóży Great Balsam Mountains i wschodnich Unicoi Mountains w Karolinie Północnej. Natomiast osady Overhill Cherokee mieściły się pomiędzy pasmem Appalachów a Doliną Tennessee w dzisiejszym stanie Tennessee. Stolicą regionu Overhill były kolejno Wielkie Tellico, Tanasi i Chota.

Te ostatnie osady powstały na przełomie XVI i XVII wieku, aczkolwiek naukowcy nie są zgodni co do konkretnych dat. Główne osady istniały już gdy pierwsi Europejczycy zaczęli badać te tereny na początku XVII wieku, a ludność nazywana "Overhill Cherokee" mówiła dialektem odmiennym niż lud "dolnych" i "środkowych" osad.

Pierwsze kontakty

Przez cały XVII wiek kolonie angielskie na wybrzeżu Atlantyku handlowały z Czirokezami za pośrednictwem innych plemion, ale w miarę rozrastania się rynku futrzarskiego w Europie Zachodniej coraz więcej traperów i kupców podążało w kierunku Appalachów i położonych za nimi osad Czirokezów. W roku 1673 wirginijscy kupcy wysłali na zachód dwóch swoich agentów, Jamesa Needhama i Gabriela Arthura, którzy mieli utorować drogę następcom. Needham zginął w czasie wyprawy, natomiast Arthur dołączył do Indian (najprawdopodobniej Czirokezów) biorąc wraz z nimi udział w najeździe na osady hiszpańskie na Florydzie.[9].

W roku 1725 karolińscy kupcy wysłali pułkownika George'a Chickena z misją dyplomatyczną do osad "za górami" w celu ustanowienia stałych kontaktów handlowych. Chicken dotarł do Wielkiego Tellico w lipcu i opisał osadę jako "zwartą i gęsto zabudowaną", jak przypuszczał wobec niebezpieczeństwa napaści ze strony odwiecznych wrogów z plemienia Kri. Chicken przemierzył Ścieżkę Wojenną do brzegów Little Tennessee, gdzie spotkał "naczelnika wojowników" osady Tanasi oraz wodzów Citico i Tallassee.[10].

Aleksander Cuming, 1730

Aleksander Cuming (ok. 1690-1775) przybył do Charleston w grudniu 1729 roku. Mimo, że nie miał żadnych uprawnień dyplomatycznych, zdołał przekonać kilku wpływowych obywateli, że jest przedstawicielem króla Jerzego z misją do Czirokezów. W marcu 1730 Cuming dotarł do osady Tanasi, szybko przebył Drogę Handlową nawiązując kontakty z wodzami poszczególnych osad, w ciągu miesiąca pokonał pasmo Unicoi Mountains i znalazł się na terytoriach Overhill Cherokee, w miejscu naonczas niebezpiecznym, jako że właśnie toczyła się wojna pomiędzy Czirokezami a Krikami[11]. Tak opisał to w swym dzienniku:

Przybyli do Wielkiego Telliquo po południu, obejrzeli jaskinie oraz znaczną liczbę skalpów nieprzyjaciół zawieszonych na słupach przed Drzwiami Wojowników, zaprzyjaźnili się z Wielkim Moytoyem i czarownikiem Jakubem[12].

Zdaniem Cuminga Moytoy II miał zamiar przejąć kontrolę nad całym narodem Czirokezów. Cuming zgodził się pomóc Moytoyowi w zamian za przysługę w postaci "Korony Tanasi". 30 marca Cuming odbył podróż z Wielkiego Tellico do Tanasi, którą znalazł "przyjemnie położoną" nad brzegami Little Tennessee. Tu spotkał się z Wojownikiem Tanasi, w owym czasie wojennego przywódcy wszystkich Czirokezów. Po zawarciu przymierza z Wojownikiem Tanasi Cuming wrócił do Wielkiego Tellico[13]. Następnie towarzyszył Moytoyowi II w drodze powrotnej przez pasma Unicoi Mountains do Nequassee, gdzie Moytoy został mianowany "Cesarzem Czirokezów"[14].

Cuming wrócił do Anglii 5 czerwca 1730 w towarzystwie kilku Indian i z czapką z futra oposa, którą nazywał "Koroną Tannassy." Zamierzał zaprezentować ją na dworze, ale w tym samym czasie pojawiła się w Londyn delegacja z Charleston zarzucając Cumingowi oszustwo[15]. Wprawdzie działania Cuminga przyczyniły się do jego osobistej porażki, wizyta w krainie Czirokezów pomogła w umocniemiu przymierza pomiędzy Indianami i Anglikami[16].

Christian Priber

W roku 1736 przybył do Wielkiego Tellico utopista Christian Priber. Miał wprawdzie reprezentować francuskie interesy, ale szybko pożegnał się ze swą misją. Przyjął czirokeski styl życia, nauczył się języka i szybko zdobył zaufanie plemienia.

Priber przystąpił do rekonstrukcji czirokeskiej społeczności zgodnie z zasadami XVIII-wiecznego europejskiego idealizmu. Lansował teorię, że wszystko - łącznie z kobietami i dziećmi - powinno być wspólne. Uznawszy, iż Anglicy są oszustami i kłótnikami, planował przeniesienie stolicy Czirokezów na południe, do dzisiejszej Alabamy, bliżej terenów zajmowanych przez Francuzów. Anglicy w roku 1739 zamierzali go aresztować, ale napotkali opór ze strony Czirokezów. Ostatecznie został w roku 1743 schwytany przez Krików i przekazany władzom kolonii Karolina[17].

Fort Loudoun, 1756-1760

Gdy wybuchła Wojna siedmioletnia, lub też wojna z Indianami i Francuzami jak nazywa się ją w Stanach Zjednoczonych, Czirokezi opowiedzieli się po stronie Brytyjczyków. Osady "za górami" zgodziły się wziąć udział w działaniach wojennych, ale zażądały w zamian budowy umocnionego fortu dla ochrony kobiet i dzieci, gdy wojownicy ruszą na wyprawę. W związku z tym w roku 1756 kolonie oddelegowały kapitana Raymonda Demere'a i inżyniera Johna DeBrahma z kilkoma wozami wyładowanymi materiałami budowlanymi z zadaniem wzniesienia fortu nad brzegiem rzeki Little Tennessee. Fort, który nazwano imieniem sir Loudouna, stanął w widłach rzek Little Tennessee i Tellico[18]. Naprzeciwko znajdowała się wioska Czirokezów, Tuskegee.

Krótko po wzniesieniu fortu stosunki pomiędzy Czirokezami i Brytyjczykami uległy oziębieniu. Kilku wracających z wojny Czirokezów zostało zabitych, co miało związek z coraz częstszymi kradzieżami koni w Wirginii. Gdy kilku czirokeskich wodzów zostało uwięzionych pod koniec roku 1759 w Forcie Prince George, wódz Stojący Indyk przystąpił do oblężenia Fortu Loudoun. Załoga fortu broniła się do sierpnia 1760, ale w końcu głód zmusił ją do kapitulacji[19].

Wyprawa Timberlake'a, 1761

Kolonie brytyjskie szybko zareagowały na upadek Fortu Loudoun. Karolina Południowa wysłała pułkownika Jamesa Granta przeciwko Dolnym Osadom, Wirginia oddelegowała Williama Byrda do ataku na Środkowe Osady w Karolinie Północnej, a pułkownik Adam Stephen z oddziałem wydzielonym z regimentu Byrda pomaszerował ku Long Island of the Holston (dzisiejsze Johnson City) z planem zaatakowania osad Overhill Cherokee. Czirokezi natychmiast poprosili o pokój, który wkrótce został zawarty. By ugruntować traktat, Stephen wyznaczył porucznika Henry'ego Timberlake'a i sierżanta Thomasa Sumtera by towarzyszyli delegacji Czirokezów w drodze powrotnej do osad Overhill[20].

Po trwającej pięć dni podróży z biegiem rzek Holston, French Broad, and Little Tennessee, Timberlake przybył do osady Tomotley, gdzie powitał go wódz Ostenaco i gdzie był świadkiem powrotu wojowników z wyprawy[21]. Po wypaleniu z Ostenaco fajki pokoju Timberlake udał się na południe do Choty, gdzie oczekiwało nań około 400 Czirokezów. Timberlake wypalił fajkę pokoju z kilkoma wodzami i nakreślił plan wielkiego domu rady. Następnego dnia przybył do osady Citico, gdzie powitano go tańcami. Po spotkaniu z wodzem Cheulah, Timberlake udał się dalej na południe, do Chilhowee, gdzie odbyły się podobne ceremonie. Stamtąd wrócił szlakiem handlowym do Long Island of the Holston.[22]. Dziennik Timberlake'a, opublikowany w latach sześćdziesiątych XVIII wieku, zawiera szczegółowe opisy czirokeskich domów rady, rezydencji, łodzi, a także codziennego życia czirokeskich rodzin, czyniąc go bezcennym dla późniejszych badaczy kultury indiańskiej[23].

Podczas wojny o niepodległość

Po zakończeniu wojny z Indianami i Francuzami osadnicy zaczęli zwolna napływać do wschodniego Tennessee. W roku 1772 kilku takich osadników wynegocjowało najem ziemi od Czirokezów w północnowschodnim Tennessee, gdzie utworzyli osadę i fort Watauga. Mimo tego porozumienia napięcie pomiędzy Czirokezami i białymi nieustannie wzrastało. Nic dziwnego, że gdy wybuchła wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych Czirokezi opowiedzieli się za Brytyjczykami przeciw zbuntowanym koloniom.

W roku 1776 Czirokezi przyjęli plan usunięcia osadników ze wschodniego Tennessee i najazdu na Wirginię. Wirginijski kupiec Isaac Thomas— później współzałożyciel Sevierville— został ostrzeżony o planowanym najeździe przez Ukochaną Kobietę Czirokezów, Nancy Ward. Thomas przekazał ostrzeżenie osadnikom, którzy podjęli odpowiednie przygotowania. W rezultacie pierwsze uderzenie, prowadzone przez wodza Dragging Canoe, zostało odparte pod Heaton's Station. Drugie, któremu przewodził Abraham z Chilhowee, spotkało się z porażką pod fortem Watauga[24]. W odpowiedzi na ataki indiańskie kilka tysięcy milicjantów, dowodzonych przez Williama Christiana uderzyło na osady Overhill paląc Tuskegee i Citico[25]. Czirokezi wkrótce zawarli pokój w De Witt's Corner, jakkolwiek wodzowie Dragging Canoe i Ostenaco odmówili podpisania traktatów i zbiegli na południe przygotowując się do nowego konfliktu zwanego wojnami Czikamauga.

W roku 1780, gdy wataugijczycy byli daleko bijąc się pod King's Mountain, Czirokezi dokonali kilku rajdów przeciw osadom we wschodnim Tennessee. Po powrocie wataugijczycy wynajęli pułkownika Johna Seviera - który wsławił się pod King's Mountain - by stanął na czele milicji i wyprawił się na osady Czirokezów "za górami". Pokonawszy Czirokezów w krwawej bitwie pod Boyd's Creek, Sevier ruszył na południowy zachód paląc większość osad, w tym m.in. Chotę.[26].

Wojny Czikamauga

Po klęskach pod Fortem Watauga i Heaton's Station w roku 1776, większość czirokeskich wodzów, w tym Attakullakulla i Oconastota, podpisało traktat pokojowy pod De Witt's Corner. Jednak kilku wodzów, przede wszystkim Dragging Canoe i Ostenaco, odmówiło podpisania traktatu, twierdząc, że nielegalni osadnicy nie powinni byli być jego postanowieniami objęci. Wraz z grupą współplemieńców ruszyli na południe, w kierunku Chickamauga Creek, na przedmieściach dzisiejszego miasta Chattanooga, gdzie zbudowali kilka wiosek. Jakkolwiek nadal uważani byli za Czirokezów, nazywano ich powszechnie "Czikamauga" dla odróżnienia od głównych czirokeskich szczepów. Czikamauga prowadzili niekonwencjonalną małą wojnę z osadnikami, napadając niewielkie osady i grupy podróżnych. Po śmierci Oconastoty w początkach lat osiemdziesiątych XVIII wieku wodzem Overhill Cherokee został Old Tassel, który dystansował się od Czikamauga. Po zniszczeniu osad czirokeskich przez Seviera w roku 1782, Dragging Canoe przeniósł osady Czikamaugas do dzisiejszego hrabstwa Marion, gdzie nadal prowadził walkę[27].

W roku 1788 banda czirokeskich renegatów wymordowała rodzinę Johna Kirka z Nine Mile Creek w dzisiejszym hrabstwie Blount w Tennessee, co wywołało ogromne wzburzenie wśród osadników. Sevier zgromadził milicję w Hunter's Station (w pobliżu Maryville) przeszedł przez góry Chilhowee i wkroczył do doliny Little Tennessee. Po zdobyciu i spaleniu Tallassee, Sevier zajął Chilhowee i aresztował wodzów Abrahama z Chilhowee i Old Tassel na czas zawieszenia broni. Jeden z synów John Kirka, który przeżył masakrę, zdołał dostać się do pomieszczenia, gdzie więzieni byli wodzowie Czirokezów i zarąbał obu uderzeniami topora[28]. Zabójstwo dokonane podczas zawieszenia broni poczytane zostało przez Czirokezów jako wyjątkowo ochydna zb rodnia, co przysporzyło zwolenników Czkamauga.

Po tym morderstwie John Watt (syn Old Tassela) i Doublehead (brat Old Tassela) sprzymierzyli się z Dragging Canoe i przeprowadzili długą serię ataków na osadników. Sevier znów pomaszegował na południe i spalił kilka osad spokojnych Czirokezów zanim został zmuszony do odwrotu. Chociaż Dragging Canoe zmarł w roku 1792, John Watt i Doublehead s[kontynuowali sporadyczne ataki przeciwko osadnikom, nim ci nie wynieśli się w większości na Płaskowyż Cumberland[29].

Agencja Tellico

Po śmierci Old Tassela w 1788 roku, wódz Hanging Maw został wybrany nowym przywódcą Overhill Cherokee. W związku z tym, że spirala przemocy zaczęła wymykać się spod kontroli, Hanging Maw zwrócił się do terytorialnego gubernatora, Williama Blounta z prośbą o zbudowanie fortu dla ochrony pokojowo usposobionych Indian przed coraz bardziej niebezpiecznymi osadnikami. W roku 1794 Hanging Maw przekazał rządowi Stanów Zjednoczonych ziemię u zbiegu potoku Nine Mile Creek i rzeki Little Tennessee w celu zbudowania fortu nazwanego Tellico Blockhouse[30].

Oprócz niewielkiej liczby żołnierzy blokhauz Tellico stał się siedzibą Agencji Tellico - oficjalnego łącznika pomiędzy Czirokezami i rządem. 8 listopada 1794 roku William Blount spotkał się z Hanging Maw (reprezentującym Overhill Cherokee) i Johnem Wattem (reprezentującym Czikamauga), by podpisać traktak kończący wojny. Przez następnych dziesięć lat podpisano kilka dalszych traktatów, w których Czirokezi zrzekali się coraz większych obszarów wschodniego o środkowego Tennessee, w tym także "osad za górami" nad Little Tennessee. Po oddaniu tych terenów Czirokezi przenieśli się do New Echota w Georgii.

Overhill dzisiaj

W roku 1967 władze stanowe przystąpiły do budowy zapory wodnej Tellico Dam na południe od ujścia Little Tennessee. W ten sposób powstał Rezerwuar Tellico, który ostatecznie zatopił dawne osady Overhill Cherokee nad Little Tennessee. Tuż przed zalaniem naukowcy z University of Tennessee przeprowadzili szereg prac wykopaliskowych, identyfikując m.in. dom rady w Chocie i grób Oconastoty. Dzisiaj jedynie pomniki i tablice informacyjne upamiętniają istnienie osad "Ovedrhill Cherokee"[31].

Znani mieszkańcy Overhill Cherokee

  • Moytoy I (ok. 1640-1730) – wódz Chot na początku XVIII wieku
  • Moytoy II (ok. 1687-1760) – wódz Wielkiego Tellico w czasach wizyty Cuminga
  • Ostenaco (ok. 1700-1780) – wódz Tomotley w czasach podróży Timberlake'a
  • Oconastota (ok. 1710-1783) – urodzony i zmarły w Chocie
  • Abraham z Chilhowee (zm. 1788) – prowadził atak Czirokezów na Ft. Watauga w 1776
  • John Watt (1753-1805) – syn Old Tassela, wódz Overhill w latach osiemdziesiątych XVIII wieku
  • Sekwoja (c. 1767-1843) – urodził się w Tuskegee

Bibliografia

  • Barry M. Pritzker: A Native American Encyclopedia, History, Culture, and People. Oxford University Press, 200. ISBN 0-19-513877-5.
  1. Gerald Schroedl: The Tennessee Encyclopedia of History and Culture, 2002
  2. Pre-czirokeskie osadnictwo: Jefferson Chapman, Tellico Archaeology: 12,000 Years of Native American History, University of Tennessee Press, 1995
  3. William Steele: The Cherokee Crown of Tannassy, Winston-Salem 1977, s.45
  4. Gerald Schroedl: Chota, Encyclopedia of Appalachia, Knoxville, University of Tennessee Press 2006, s.743
  5. Alberta Brewer i Carson Brewer: Valley So Wild Knoxville, East Tennessee Historical Society 1975, s.14
  6. Inez Burns: History of Blount County, Tennessee, From War Trail to Landing Strip, 1795-1955, Nashville, Benson Print Co. 1957, s.283
  7. Henry Timberlake: Memoirs, s.113
  8. James Mooney, Myths of the Cherokee and Sacred Formulas of the Cherokee, s.508
  9. Ken Martin: The History of the Cherokee, 1996
  10. Jerry Trivette: Early Travels In the Tennessee Country 1540-1800, Johnson City, Tenn., The Watauga Press, 1928, s.93
  11. Steele, ss.44-51
  12. Samuel Williams: Early Travels In the Tennessee Country, 1540-1800, Johnson City, The Watauga Press 1928, ss.134-135
  13. Steele, ss.44-53
  14. Steele, s.68
  15. Steele, ss.120-121
  16. Brewer i Brewer, ss.3-7
  17. Knox Mellon: Christian Priber's Cherokee, Kingdom of Paradise, Georgia Historical Quarterly 57, nr. 3 (1973)
  18. Brewer i Brewer, ss.32-38
  19. Burns, ss.4-7
  20. Burns, ss.6-7
  21. Timberlake, s.113
  22. Timberlake, ss.59-64
  23. Timberlake, ss.57-64 i 84-89
  24. Burns, ss.11-12
  25. Burns, ss.11-12
  26. Burns, s.12
  27. J.G.M. Ramsey: The Annals of Tennessee, Johnson City, Tenn 1999, ss.172-174 i 183-187
  28. Burns, s.16
  29. Ramsey, ss.419-421 i 580-581
  30. Vicki Rozema: Footsteps of the Cherokees, A Guide to the Eastern Homelands of the Cherokee Nation, Winston-Salem, John F. Blair, s.130
  31. Rozema, ss.138-140

Linki zewnętrzne