Главная страница

Nawałnik maderski
{{{nazwa łacińska}}}[1]
(Harcourt, 1851)
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd rurkonose
Rodzina nawałnikowate
Rodzaj Oceanodroma
Gatunek nawałnik maderski
Synonimy

Thalassidroma castro Harcourt, 1851[2]
Thalassidroma jabe-jabe Bocage, 1875[2]
Oceanodroma cryptoleucura Salvin, 1896[2]
Cymorchea castro Mathews, 1934[2]

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Nawałnik maderski (Oceanodroma castro) – gatunek małego ptaka morskiego z rodziny nawałnikowatych (Hydrobatidae). Zasiedla różne obszary, zależnie od pory roku; poza okresem lęgowym przebywa na otwartym morzu.

Miejsca lęgowe znajdują się we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, na Berlenga Grande i na Azorach (za wyjątkiem głównych wysp).

Długość ciała wynosi 19-20 cm, masa ciała 33-67 g. Ciemno ubarwiony, ale ma biały kuper. Gatunek podobny jest do oceannika żółtopłetwego, nawałnika dużego oraz nawałnika burzowego.

Żeruje w nocy, zjada małe ryby, kałamarnice, skorupiaki, tłuste części padliny zwierząt morskich oraz odpadki. Najprawdopodobniej lokalizuje zdobycz za pomocą węchu.

W okresie lęgowym składa jedno jajo, kształtem i barwą identyczne jak jajo nawałnika dużego. Oboje rodzice wysiadują na zmianę przez 38–42 dni i zmieniają się co 2-6 dni.

Systematyka

Gatunek został opisany w 1851 przez angielskiego przyrodnika Harcourta pod nazwą Thalassidroma castro w dziele A Sketch of Madeira (dosł. Zarys Maderów) na stronie 123. Okaz typowy pochodził z Ilhas Desertas[4]. Obecną nazwę otrzymał w 1934 roku od niemieckiej ornitolożki Marii Emilii Snethlage[2].

Cechy morfologiczne i behawioralne wskazywały na istnienie dwóch odmiennych fenotypowo populacji nawałników maderskich – rozmnażające się w porze ciepłej i w porze chłodnej[5]. Późniejsze badania wykazały, że ptaki z jednej populacji nie rozpoznają głosów ptaków należących do drugiej[6]. Również analizy genetyczne wskazywały na istotne różnice pomiędzy nimi, dlatego w 2008 roku Mark Bolton i współpracownicy opisali populację rozmnażającą się w porze ciepłej jako odrębny gatunek – nawałnik azorski (Oceanodroma monteiroi)[7].

W starszych klasyfikacjach nawałnik maderski bywał uznawany za monotypowy[1], jednak nowsze sugerują, że O. castro obejmuje co najmniej pięć gatunków kryptycznych, występujących na pokrywających się obszarach[8] i różniących się m.in. okresem lęgowym[9]. Pomiędzy populacjami atlantyckimi a pacyficznymi oraz pomiędzy wszystkimi pacyficznymi występują stałe różnice w haplotypie. Nawałniki występujące w Republice Zielonego Przylądka i na Galapagos należą do odrębnych kladów, które oddzieliły się od pozostałych populacji nie później, niż 150 000 lat temu[10]. Cztery nawałniki maderskie złapane w Zatoce Gwinejskiej były znacznie większe i miały w mniejszym stopniu biało zabarwiony kuper, co sugeruje, że należą one do odrębnego, nieopisanego dotąd podgatunku[4]. Niekiedy za podgatunki nawałnika maderskiego uważa się gatunki Oceanodroma jabejabe oraz nawałnika azorskiego[11].

Etymologia nazwy naukowej: Pierwszy człon nazwy naukowej, Oceanodroma, oznacza oceanicznego biegacza. Pochodzi od greckich słów οκεανος (okeanos), oznaczającego ocean, oraz δροηоς (dromos) oznaczającego bieganie. Odnosi się ona do chodzenia i biegania po powierzchni wody w trakcie lądowania na niej. Nazwa gatunkowa castro pochodzi od lokalnej nazwy tego ptaka na Maderach na Ilhas Desertas, Roque de Castro[12]. Lokalna nazwa na wyspie Kaua'i to 'Akē'Akē[13].

Morfologia

Nawałnik maderski jest wielkości szpaka zwyczajnego. Długość ciała wynosi 19-20 cm, a rozpiętość skrzydeł 45 cm[14][15]. Dziób mierzy łącznie z tubką 41,6 mm, sama tubka 5,9 mm[16]. Długość skrzydła samca mieści się w granicach 144 i 158 mm, samicy zaś 149–160 mm. Długość ogona wynosi od 64-76 cm, natomiast samego tułowia 21–24 cm[17]. Masa ciała jest taka sama u obu płci i wynosi 33–67 g[18]. Nawałniki azorskie, klasyfikowane przez niektórych jako podgatunek nawałnika maderskiego, są przeważnie o około 10% lżejsze, jednak mają dłuższe skrzydła i ogony[5].

Nie występuje dymorfizm płciowy[19]. Ciemno ubarwiony nawałnik. Upierzenie dorosłych osobników niezmienne, przez cały rok ciemnobrązowe z białym kuprem. Na wierzchu skrzydeł, przez pokrywy drugorzędowe, biegnie niewyraźny, jasny pas. Lotki i sterówki ciemniejsze, niż reszta upierzenia. Tęczówki mają barwę brązową, dziób i nogi czarne. Młode osobniki przypominają dorosłe[17][15].

Rozpoznawanie

Nawałnik maderski przypomina oceannika żółtopłetwego, nawałnika dużego[20] oraz nawałnika burzowego. Mocniej zbudowany od tych gatunków[20]. Jasny pas na wierzchu skrzydeł jest mniej widoczny, niż u tych gatunków. Ogon jest lekko rozwidlony, jednakże często wydaje się równo ścięty. W locie nogi nie wystają za ogon. Biały kuper zdaje się być szerszy i bardziej prostokątny od białych kuprów powyższych gatunków[15]. Płytkie uderzenia skrzydeł, lot szybowy podobny jak u burzykowatych[19].

Występowanie

Środowisko

Na lądzie spędza tylko okres lęgowy. Poza tym na morzu[15].

Zasięg występowania

Nawałnik maderski wyprowadza lęgi we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego na Berlenga Grande i Azorach (za wyjątkiem głównych wysp, patrz niżej). Zalatuje także na Wyspę Wniebowstąpienia oraz na Wyspę Świętej Heleny. Ponadto gniazduje na wschodnich wybrzeżach Japonii, Hawajach (tylko wyspa Kauai i być może Maui; znaleziono tam młode, ale nie gniazda czy jaja[21]), a także na Galapagos[22]. Występował również na Wyspach Kanaryjskich, głównych wyspach Azorów oraz wyspie Hawaiʻi, gdzie wyginął z powodu introdukcji drapieżników[23]. Przypuszcza się, że występował na wszystkich większych wyspach Hawajskich, jego skamieniałości znaleziono na O'ahu i Moloka'i[21]. Sporadycznie pojawia się w Antigui i Barbudzie, Kanadzie, Francji, na Kubie, w Ghanie, Izraelu, Rosji oraz na Wyspach Brytyjskich[3].

Pożywienie

Nawałnik maderski odżywia się nocą. Aby złapać zdobycz, zanurza się, trzymając się na skrzydłach. Często uderza w wodę stopami. W trakcie żerowania woli przebywać w cieplejszych obszarach oceanów. Może się to wiązać z głębokością albo wypływem wód głębinowych. Pożywienie stanowią małe ryby, kałamarnice, skorupiaki, tłuste części padliny zwierząt morskich oraz odpadki. Wg danych z Galapagos zjadane ryby mają długość 37–50 mm. Z zebranych tam 15 żołądków w 14 odnaleziono fragmenty rybich oczu, w 4 resztki głowonogów, a w kolejnym znajdowały się 3–4 gramy kałamarnic z grupy Myopsida[24].

Tryb życia i zachowanie

W okresie lęgowym aktywny wyłącznie w nocy. Zapobiega to drapieżnictwu ze strony mew i wydrzyków. Jak u większości petreli, jego chód ograniczony jest tylko do szurających kroków do nory. Dotychczasowe obserwacje nie wykazały, aby nawałnik maderski nurkował głębiej, niż 85 cm[25]. W okresie lęgowym rzadko oddala się od lądu[26]. Lata płynnie, choć czasami nierówno[27]. Najprawdopodobniej ptak lokalizuje zdobycz zapachem. Często pływa i nurkuje[28].

Głos

Na morzu nie odzywa się. W okolicach gniazda wydaje stanowcze, chrapliwe wicka, wicka przeplatane rytmicznym, mruczącym wirra, wirra. W norze odzywa się przeciągłym zawodzeniem[15][29]. Zarówno samce, jak i samice wydają trzy typy odgłosów – nawoływania „w locie”, „norowe” i „wysokie” (ang. Flight Call, Burrow Call i High Call). Dwa pierwsze różnią się w zależności od płci ptaka, który go wydaje, a trzeci („wysoki”) – nie[30].

Rozród

Lęgi wyprowadza dwa razy, na wiosnę i na jesień. Gniazduje w małych koloniach[15]. Swoje gniazdo zaczyna budować w kwietniu, umieszcza je na klifie: w szczelinie skalnej albo dziurze, w miejscu niedostępnym dla drapieżników. Jaja zaczyna składać w maju lub czerwcu. Do gniazda zbliża się dopiero po zmroku[15][24].

Składa tylko jedno jajo. Kształtem i barwą jest identyczne jak jajo nawałnika dużego (O. leucorhoa)[31]. Ma kształt eliptyczny albo o owalnym zarysie, błyszczące, średnio gładkie. Barwy białej, jeden z końców zawsze w drobne, różowawe plamki. Trzy okazy jaj Oceanodroma castro znajdują się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Mają one wymiary około 3,3x2,38 cm, 3,2x2,43 cm oraz 3,25x2,46 cm[31]. Oboje rodzice wysiadują na zmianę przez 38–42 dni. Zmieniają się przy tej czynności co 2–6 dni[14]. Młode opuszczają gniazdo po 63–73 dniach. Dopiero co opierzone młode ważą 49 g[21][24].

Status, zagrożenia i ochrona

W sporządzanej przez IUCN Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych nawałnik maderski jest klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern)[3]. W Europie ma jednak status narażonego (VU – Vurnerable)[32]. Według danych z Hawajów jest tam zagrożony wyginięciem (EN – Endangered)[24].

Introdukowane na Hawaje drapieżniki, które zagrażają nawałnikowi maderskiemu, to: szczury (Rattus), koty domowe (Felis catus), mangusty złociste (Herpestes javanicus, syn. H. auropunctatus), płomykówki (Tyto alba)[24], mewy srebrzyste (Larus argentatus), uszatki zwyczajne (Asio otus) oraz myszy domowe (Mus musculus)[33]. Na Oceanodroma castro polują także wprowadzone na Madery uszatki błotne (Asio flammeus)[34]. Niekorzystny wpływ na populację ma też niszczenie środowisk oraz zakłócające spokój ptaków campingi w okolicach miejsc lęgowych[33].

Wg Załącznika I Dyrektywy Ptasiej wymaga szczególnych środków ochronnych[35]. Do działań ochronnych zaliczyć można ochronę siedlisk, zakaz biwakowania w okolicach kolonii lęgowych, kontrolowanie drapieżników oraz monitoring sukcesu lęgowego[33]. Całkowita liczebność szacowana jest na około 150 000 osobników[22].

Mało jest dostępnych informacji na temat przeżywalności tego gatunku. Nawałniki żyją stosunkowo długo jak na swoje niewielkie rozmiary – większość dożywa 15–20 lat, notowano jednak nawałniki duże, które przeżywały ponad 30 lat. Roczna śmiertelność dorosłych nawałników maderskich wynosi 5–7% na Galapagos i 9% na Wyspie Wniebowstąpienia[24].

  1. a b {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e Conover, Boardman, Hellmayr, C. E.: Catalogue of birds of the Americas and the adjacent islands in Field Museum of Natural History. Field Museum of Natural History, 1948, s. 96.
  3. a b c {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b Madeiran Storm-petrel (Oceanodroma castro) (ang.). Internet Bird Collection. [dostęp 2010-07-26].
  5. a b Luis R. Monteiro, Robert W. Furness. Speciation through temporal segregation of Madeiran storm petrel (Oceanodroma castro) populations in the Azores?. „Philosophical Transactions of the Royal Society B”. 353 (1371), s. 945–953, 1998. DOI: 10.1098/rstb.1998.0259 (ang.). 
  6. Mark Bolton. Playback experiments indicate absence of vocal recognition among temporally and geographically separated populations of Madeiran Storm-petrels Oceanodroma castro. „Ibis”. 149 (2), s. 255–263, 2007. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2006.00624.x (ang.). 
  7. Mark Bolton, Andrea L. Smith, Elena Gómez-Díaz, Vicki L. Friesen, Renata Medeiros, Joël Bried, Jose L. Roscales, Robert W. Furness. Monteiro's Storm-petrel Oceanodroma monteiroi: a new species from the Azores. „Ibis”. 150 (4), s. 717–727, 2008. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2008.00854.x (ang.). 
  8. Gill, F. & D. Donsker (red.): Family: Hydrobatidae (ang.). IOC World Bird List (version 2.5). [dostęp 2010-07-26].
  9. Marek Kuziemko: PROCELLARIIFORMES Fürbringer, 1888 – RURKONOSE – TUBE-NOSED SWIMMERS. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego, 06.2009. [dostęp 2010-07-26].
  10. Andrea L. Smith, Luis Monteiro, Osamu Hasegawa, Vicki L. Friesen. Global phylogeography of the band-rumped storm-petrel (Oceanodroma castro; Procellariiformes: Hydrobatidae). „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 43 (3), s. 755–773, 2007. DOI: 10.1016/j.ympev.2007.02.012 (ang.). 
  11. Denis Lepage: Nawałnik maderski (Oceanodroma castro). Avibase. Światowa Baza Danych o Ptakach. [dostęp 2010-07-26].
  12. Joel Ellis Holloway: Dictionary of birds of the United States: scientific and common names. Portland (Oregon): Timber Press, 2003, s. 136. ISBN 0-88192-600-0.
  13. Jim Denny: The birds of Kaua'i. University of Hawai'i Press, 1999, s. 49. ISBN 0-8248-2097-5.
  14. a b Madeira Storm-Petrel (Oceanodroma castro) (ang.). Madeira Birdwatching by Madeira Wind Birds. [dostęp 2010-07-26].
  15. a b c d e f g Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik. Warszawa: Świat Książki, 2002, 2007, s. 36. ISBN 978-83-247-0818-5.
  16. Procellariidae (ang.). Seabird Osteology Storm Petrels. [dostęp 2010-07-27].
  17. a b Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds: Spheniscidae (Penguins) to Laridae (Gulls and Allies). Chicago: Chicago Press, 1977, s. 128. ISBN 0-226-05641-4.
  18. John Barnard Dunning: CRC handbook of avian body masses. Boca Raton: CRC Press, 2008, s. 22. ISBN 1-4200-6444-4.
  19. a b Ian Newton: The Birding Manual. (ang.)
  20. a b Klaus Richarz, Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: MUZA SA, 2002, 2009, s. 34. ISBN 978-83-7495-018-3.
  21. a b c Winston E. Banko, Paul C. Banko, Reginald E. David. Specimens and probable breeding activity of the band-rumped storm-petrel on Hawaii. „Wilson Bulletin”. 103 (4), s. 650–655, 1991 (ang.). 
  22. a b BirdLife International: Species factsheet: Oceanodroma castro (ang.). [dostęp 2010-07-26].
  23. Samuel T. Turvey: Holocene Extinctions. Nowy Jork: Oxford University Press, 2009, s. 156. ISBN 978-0-19-953509-5.
  24. a b c d e f Band-rumped Storm-petrel (ang.). University of Hawai'i at Manoa. [dostęp 2010-07-26].
  25. Joël Bried. Diving ability of the Madeiran Storm Petrel. „Waterbirds”. 28 (2), s. 162–166, 2005. DOI: 10.1675/1524-4695(2005)028%5B0162:DAOTMS%5D2.0.CO;2 (ang.). 
  26. Kenn Kaufman: Birds of North America. Nowy Jork: Houghton Mifflin, 2000, s. 98. ISBN 0-395-96464-4.
  27. Herbert A. Raffaele, Allan R. Keith: Birds of the West Indies. Princeton: Princeton University Press, 2003, s. 16. ISBN 0-691-11319-X.
  28. Michael K. Rylander: The behavior of Texas birds. Austin: University of Texas Press, 2002, s. 24. ISBN 0-292-77119-3.
  29. Roger Tory Peterson, Guy Mountfort, P. A. D. Hollum: A Field Guide to the Birds of Britain and Europe. Boston: Houghton Mifflin, 1993, s. 39. ISBN 0-618-16675-0.
  30. Paul C. James, Hugh A. Robertson. The calls of male and female Madeiran Storm-petrels (Oceanodroma castro). „The Auk”. 102 (2), s. 391–393, 1985 (ang.). 
  31. a b Eugene William Oates, Savil Grey Reid, William Robert Ogilvie-Grant: Catalogue of the collection of birds' eggs in the British museum (Natural history). Londyn: 1901, s. 148.
  32. Oceanodroma castro (ang.). European Environment Agency. [dostęp 2010-07-26].
  33. a b c Oceanodroma castro (hiszp.). Ministerio de Medio Ambiente. [dostęp 2010-07-27].
  34. Joël Bried. Impact of vagrant predators on the native fauna: a Short-eared Owl (Asio flammeus) preying on Madeiran Storm Petrels (Oceanodroma castro) in the Azores. „Life and Marine Sciences”. 20A, s. 57–60, 2003 (ang.). 
  35. Gatunki ptaków wymagające szczególnych środków ochronnych. [dostęp 2010-07-26].

Linki zewnętrzne