Главная страница

Nóż w wodzie
Gatunek dramat, psychologiczny
Rok produkcji 1961
Data premiery 9 marca 1962
Kraj produkcji  Polska
Czas trwania 101 min
Reżyseria Roman Polański
Scenariusz Roman Polański
Jerzy Skolimowski
Jakub Goldberg
Główne role Leon Niemczyk
Jolanta Umecka
Zygmunt Malanowicz
Muzyka Krzysztof Komeda
Zdjęcia Jerzy Lipman
Scenografia Bolesław Kamykowski
Montaż Halina Prugar-Ketling
Produkcja Stanisław Zylewicz
Wytwórnia Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”

Nóż w wodzie – polski film psychologiczny z 1961 roku w reżyserii Romana Polańskiego, zrealizowany na podstawie scenariusza autorstwa Polańskiego, Jerzego Skolimowskiego i Jakuba Goldberga. Pełnometrażowy debiut Polańskiego jest psychodramą rozgrywającą się pomiędzy trzema osobami – małżonkami Krystyną i Andrzejem oraz tajemniczym chłopakiem – w posezonowym pejzażu mazurskich jezior[1].

Zrealizowany na Mazurach film Polańskiego zapoczątkował międzynarodową karierę reżysera, znamionowaną przez nagrodę FIPRESCI na festiwalu w Wenecji oraz nominację do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Natomiast w Polsce obraz został odrzucony przez ówczesną krytykę filmową i oficjalnie potępiony przez władze komunistyczne, w wyniku czego Polański musiał opuścić kraj i wyjechać do Francji. Współcześnie Nóż w wodzie ma opinię jednego z najlepszych filmów polskich, o czym świadczy plebiscyt przeprowadzony przez Muzeum Kinematografii w Łodzi, w którym film Polańskiego znalazł się na czwartym miejscu.

Fabuła

Jezioro Kisajno, jeden z plenerów wykorzystanych w filmie

Dziennikarz sportowy Andrzej wyjeżdża ze swą znacznie młodszą żoną Krystyną na wypoczynek na Mazury. Prowadzony przezeń samochód zostaje zatrzymany przez bezimiennego autostopowicza. Brawura chłopaka imponuje Andrzejowi, toteż ten decyduje się zabrać go ze sobą. Na miejscu na całą trójkę czeka okazały jacht „Christine”, którym wybierają się w rejs po jeziorze. Światopoglądy dziennikarza i autostopowicza bardzo się różnią. Andrzej, który ma wysoką pozycję społeczną i jest ustawiony życiowo, konfrontuje się z młodzieńcem, który dysponuje jedynie brawurą oraz sprężynowym nożem[2].

Poniżany przez Andrzeja chłopak wdaje się z nim w kłótnię, podczas której sprężynowy nóż ląduje w wodzie, a Andrzej spycha młodzieńca do wody. Zdenerwowany mężczyzna szuka ciała. Kiedy jednak go nie odnajduje, płynie do brzegu, by zawiadomić milicję. W czasie jego nieobecności chłopak wraca na pokład jachtu, gdzie została żona Andrzeja. Między nimi dochodzi do stosunku seksualnego. O poranku Krystyna płynie do przystani, gdzie informuje Andrzeja, że go zdradziła. Ten nie chce, a przede wszystkim nie może, uwierzyć, że to zrobiła[2].

Obsada

Źródło: FilmPolski.pl[2]

Produkcja

Reżyser Noża w wodzie, Roman Polański

Nóż w wodzie został wyprodukowany przez Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”, którym kierował Jerzy Bossak. Bossak miał być promotorem debiutanckiego dzieła obiecującego reżysera filmów krótkometrażowych takich jak Dwaj ludzie z szafą, czyli Romana Polańskiego[3]. Pierwotny scenariusz autorstwa Polańskiego, napisany wespół z Jakubem Goldbergiem pod tytułem Agrafka, fajka i nóż, został jednak odrzucony[3]. Dopiero trzeci scenarzysta filmu, Jerzy Skolimowski, którego Polański poznał dzięki kompozytorowi Krzysztofowi Komedzie, nadał przyszłemu projektowi impet[4]. Jak twierdził Polański: „talentem i oryginalnością Skolimowski przerastał o głowę innych kandydatów”[5].

Komisja Ocen Scenariuszy, zebrawszy się 25 kwietnia 1961 roku, odrzuciła widniejący już pod tytułem Nóż w wodzie pierwszy projekt scenariusza, opracowany przez Skolimowskiego, była natomiast mniej niechętna wobec poprawionej drugiej wersji. Mimo to projekt wzbudził szereg wątpliwości[6]. Aleksander Ścibor-Rylski twierdził, że autorzy „są w stanie napisać dobry scenariusz rozrywkowy”, jednak wyraził wątpliwość, „czy powinni brać kurs na filozofię”. Krzysztof Teodor Toeplitz z kolei uznał scenariusz Noża w wodzie za „pretekst do pokazania widzowi uroków weekendów na jeziorach mazurskich”[7]. 8 czerwca 1961 roku Nóż w wodzie został jednak ostatecznie zaaprobowany i skierowany do produkcji[7][8].

Przyjaciele reżysera Romana Polańskiego, Jakub Goldberg oraz Andrzej Kostenko, otrzymali funkcje asystentów reżysera. Za zdjęcia do filmu odpowiadał Jerzy Lipman, a bezpieczeństwa ekipy filmowej strzegł ratownik Wojciech Frykowski[9]. Jedynym zawodowym aktorem na planie był Leon Niemczyk, wcielający się w rolę Andrzeja. Jolantę Umecką, która zagrała Krystynę, Polański zaprosił do udziału w filmie, spotkawszy ją na basenie. Natomiast Zygmunt Malanowicz, odtwarzający postać chłopaka, był młodym studentem aktorstwa. Polański zamierzał zagrać chłopaka samemu, toteż prosił usilnie Bossaka o pozwolenie na odtworzenie tej roli, jednak spotkał się z odmową. Nieusatysfakcjonowany rolą Malanowicza, reżyser podłożył pod jego kwestie dialogowe swój głos; podobnemu procesowi dubbingu poddana została rola Umeckiej, której głos zastąpiono innym, Anny Ciepielewskiej[9].

Zdjęcia do Noża w wodzie rozpoczęły się w lipcu 1961 roku[10], a jako plenery wykorzystano Giżycko, Mikołajki oraz jedziora: Mikołajskie, Kisajno, Jagodne i Śniardwy[2]. Ekipa filmowa przebywała w spartańskich warunkach. Kamerę Arriflex umocowano na pływającej platformie, a na osobnej łodzi usadowiła się ekipa elektryków i oświetlaczy[10]. Zdjęcia do filmu były trudnym zadaniem, ze względu na zmienną pogodę na Mazurach. Nieustanne zmieniające się zachmurzenie nieba nie sprzyjało zachowaniu ciągłości ujęć, jednak Lipmanowi udało się uchwycić zdjęcia na łodzi w taki sposób, aby widz nie zauważył zmian pogody[11]. Jeszcze większym wyczynem Lipmana było to, że zdołał nakręcić materiał filmowy z ręki, mimo że dysponował on ciężką kamerą i operował w skrajnie trudnych warunkach[10].

Trudności w realizacji Noża w wodzie wynikały również z osobistych doświadczeń reżysera, skłóconego z żoną Barbarą Kwiatkowską oraz głęboko dotkniętego śmiercią jego wykładowcy, Andrzeja Munka, w wypadku samochodowym. Polański, dowiedziawszy się o śmierci Munka, wdał się w awanturę z jednym z milicjantów i musiał spędzić noc w areszcie. Wracając z Giżycka wraz z Goldbergiem, Polański miał wypadek samochodowy, w wyniku którego doznał pęknięcia czaszki i musiał spędzić dwa tygodnie w szpitalu[12]. Mimo tych przeszkód zdjęcia ukończono w listopadzie 1961 roku[10].

Odbiór

Według danych Zespołu Programowego Biura Komitetu Kinematografii do czerwca 1991 roku w polskich kinach odbyło się 8956 seansów filmu, a obejrzało go 1 064 059 widzów[13]. Niezależnie od osiągniętej frekwencji film Polańskiego nieprzychylnie przyjęło kierownictwo Komitetu Centralnego PZPR, zarzucając filmowi „oderwanie od realiów” i wywieranie negatywnego wpływu na młodzież[14]. Nożowi w wodzie, podobnie jak filmom Do widzenia, do jutra (1960) Janusza Morgensterna oraz Niewinnym czarodziejom (1960) Andrzeja Wajdy, zarzucano powszechnie inspirację kinem Nowej Fali, do których to negatywnych interpretacji prowadził trop w postaci muzyki jazzowej Krzysztofa Komedy[15]. Zarzut powinowactwa z Nową Falą reżyser stanowczo odrzucał, wyrażając swoje uznanie przede wszystkim dla filmów amerykańskich[16]. Recenzje były podzielone: o ile Zygmunt Klaczyński na łamach „Trybuny Ludu” przypuścił zajadły atak na film Polańskiego, o tyle Jan Józef Szczepański z „Tygodnika Powszechnego” usiłował bronić Noża w wodzie, wysuwając bardziej racjonalne argumenty, wychodzące poza interpretację filmu w kategoriach nowofalowych[17]. Również w Związku Radzieckim recenzje filmu nie były najlepsze: R. Sobolew zarzucał Polańskiemu mizantropię, a W. Kołodiażnaja wytykała bohaterom samolubstwo, posądzając samego reżysera o nihilizm[18]. Nóż w wodzie wsparli nieliczni, przede wszystkim emigrant Marek Hłasko, który uznał dzieło Polańskiego za najlepszy film polski, jaki widział[19]

Problem z odbiorem Noża w wodzie mieli również brytyjscy krytycy. Przykładowo Richard Dyer na łamach pisma „Sight & Sound” usiłował przylepić filmowi łatkę specyficznej polskości, doszukując się w nim napięcia między nowoczesnością a polską tradycją. Jednocześnie Dyer docenił chłodny dystans, z którym reżyser podchodził do swoich bohaterów, a także odnalazł w dziele Polańskiego tropy sadomasochistyczne[20]. Jak zauważył Marek Hendrykowski, recepcja krytyczna Noża w wodzie była pozytywna w dużej mierze dzięki otaczającej go „aurze politycznego skandalu i ekscytującemu posmakowi ideologicznej kontrabandy «zza żelaznej kurtyny»”[21].

Pod naporem krytyki w Europie Wschodniej Polański, nie widząc dla siebie przyszłości w Polsce, wyjechał do Francji. Prasa komunistyczna uznała emigrację Polańskiego za „zdradę narodową”, a jego położeniu nie sprzyjał międzynarodowy sukces Noża w wodzie[14]. Jak się jednak okazało, pełnometrażowy debiut Polańskiego stał się jednym z najważniejszych produktów eksportowych polskiej kinematografii doby Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Władze komunistyczne wysyłały film na festiwale w Wenecji, Prades, Nowego Jorku i Teheranu, gdzie zdobywał nagrody. Kulminacją sukcesu Noża w wodzie była pierwsza w historii polskiej kinematografii nominacja do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Rywalizację o Oscara film Polańskiego przegrał jednak z Osiem i pół (1963) Federica Felliniego[22]. Nóż w wodzie pojawił się również na okładce magazynu „Time” z 20 września 1963 roku, a reżyserowi proponowano realizację amerykańskiego remake’u z udziałem między innymi Richarda Burtona oraz Warrena Beatty’ego, na co Polański jednak się nie zgodził[23].

Niektórzy krytycy filmu, jak na przykład Maria Kornatowska oraz Ewa Maj, dostrzegali w dziele Polańskiego krytykę Gomułkowskiej epoki „małej stabilizacji” i postępującego konsumpcjonizmu Polski lat sześćdziesiątych XX wieku[24][25]. Jacek Nowakowski zwrócił uwagę, że Nóż w wodzie dowodzi zainteresowania reżysera literaturą Witolda Gombrowicza. Podobnie jak w Gombrowiczowskich dziełach, młodość i niedojrzałość chłopaka z czasem ustępują miejsca dojrzałości, której „obliczem jest kabotynizm, bufonada oraz samozadowolenie z faktu posiadania”[26]. Konrad Klejsa interpretował film w kategoriach psychoanalitycznych, dostrzegając w nim obecność obiektów fallicznych: drążka steru, wiosła, stłuczonej butelki, lampy naftowej trzymanej między nogami Andrzeja, bierek oraz fajki. Ponadto samemu chłopakowi Klejsa przypisywał rolę „zdziecinniałego Edypa”, przeżywającego przyśpieszoną lekcję dojrzałości[27]. Elżbieta Ostrowska zauważyła ponadto, że Nóż w wodzie ukazuje rozpad więzi rodzinnych sprzeczny z polską tradycją. Małżeństwo Krystyny i Andrzeja nie owocuje dziećmi, a związek między nimi jest bardziej pragmatyczny aniżeli romantyczny[28]. Analiza filmu pióra Grażyny Stachówny koncentruje się przede wszystkim na gatunkowych walorach filmu, który zdaniem filmoznawczyni kryje w sobie inspirację kinem Alfreda Hitchocka[29].

W 2015 roku Muzeum Kinematografii w Łodzi przeprowadziło plebiscyt na 120-lecie kina, w wyniku którego Nóż w wodzie znalazł się na czwartym miejscu na liście najlepszych filmów polskich, za Ziemią obiecaną (1974) Wajdy, Rękopisem znalezionym w Saragossie (1965) Wojciecha Jerzego Hasa oraz Popiołem i diamentem (1958) Wajdy[30].

Nagrody

Włochy Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji nagroda FIPRESCI nagroda
Panama Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Panamie nagroda FIPRESCI nagroda
Niemcy Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Oberhausen nagroda młodych krytyków zachodnioniemieckich nagroda
Iran Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Teheranie Złoty Delfin nagroda
PolskaFilm nagroda Złota Kaczka nagroda
Polska Festiwal Filmowy i Artystyczny „Lato Filmów” w Warszawie Nagroda za najlepszy scenariusz w historii polskiego kina nagroda
Stany Zjednoczone Nagroda Akademii Filmowej Oscar dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego nominacja

Zobacz też

Przypisy

Bibliografia

  • Julia Ain-Krupa, Roman Polanski: a life in exile, New York: ABC-CLIO, 2010.
  • Alexander Fedorov, Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics, „Media Education” (2), 2017, s. 220-239.
  • James Greenberg, Polański – portret mistrza, Warszawa: Grupa Wydawnicza Foksal, 2013.
  • Marek Hendrykowski, Historia filmowego Oscara, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1988.
  • Marek Hendrykowski, Modern jazz, „Kwartalnik Filmowy” (17), 1997, s. 86-96.
  • Marek Hendrykowski, Nóż w wodzie, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2005.
  • Konrad Klejsa, Rekwizytornia psychoanalizy „Nóż w wodzie” Romana Polańskiego, Edukacja Filmowa [dostęp 2018-08-20].
  • Jan Kochańczyk, Roman Polański. Gorzkie szczęście, Chorzów: Videograf SA, 2014.
  • Karolina Kosińska, Brytyjczycy o Polakach, czyli jak pisano o polskim kinie w brytyjskim piśmie „Sight & Sound” w latach 50. i 60., „Kwartalnik Filmowy” (95), 2016, s. 184-203.
  • Ewa Maj, Źródłowe badanie dziejów Polski Ludowej: przypadek fabularnej twórczości filmowej, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis”, 2013, s. 3-23.
  • Ewa Mazierska, Roman Polanski: The Cinema of a Cultural Traveller, London: I.B. Tauris, 2007.
  • Jacek Nowakowski, Gombrowicz a polski film fabularny, „Przestrzenie Teorii”, 20, 2013, s. 155-172.
  • Nóż w wodzie w bazie filmpolski.pl
  • Elżbieta Ostrowska, "Knife in the Water": Polanski's Nomadic Discourse Begins [w:] John Orr, Elżbieta Ostrowska (red.), The Cinema of Roman Polanski: Dark Spaces of the World, London: Wallflower Press, 2006, s. 62-75.
  • Kacper Pobłocki, "Knife in the Water": The Struggle over Collective Consumption in Urbanizing Poland [w:] Paulina Bren, Mary Neuburger (red.), Communism Unwrapped: Consumption in Postwar Eastern Europe, Oxford: Oxford University Press, 2012, s. 68-90.
  • Grażyna Stachówna, Roman Polański i jego filmy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994.

Linki zewnętrzne