Главная страница

Obraz The Way Out, or Suicidal Ideation (Droga wyjścia lub Myśli samobójcze), autor: George Grie, 2007.

Myśli samobójcze, inaczej myśli suicydalne (ang. suicidal ideation, od łac. suicidium, samobójstwo) – objaw psychopatologiczny definiowany jako występowanie u danej osoby myśli związanych z chęcią odebrania sobie życia. Chęci odebrania sobie życia mogą mieć różne nasilenie, począwszy od zwiewnych myśli samobójczych bez tendencji do ich realizacji (bez tendencji samobójczych) aż po myśli samobójcze, którym towarzyszy plan samobójczy z ugruntowanym i silnym zamiarem jego realizacji. Najczęściej myśli samobójcze spotyka się w przebiegu zaburzeń psychicznych takich jak: zaburzenia depresyjne, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości, zaburzenia jedzenia, zaburzenia nerwicowe czy też zaburzenia związane ze stresem. Myśli samobójcze wiążą się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia prób samobójczych, dokonania samobójstwa i uważane są za prekursory zachowań samobójczych. Obecność myśli samobójczych wiąże się także z występowaniem różnych przejawów autoagresji m.in. z samookaleczeniami, eksponowaniem się na sytuacje zagrażające zdrowiu lub życiu, jak również ze stosowaniem substancji psychoaktywnych[1][2][3][4][5].

Epidemiologia

W populacji ogólnej rozpowszechnienie myśli samobójczych w roku poprzedzającym ocenę jest szacowane na ok. 4%, tworzenia planów samobójczych – na ok. 1%, natomiast ryzyko podjęcia próby samobójczej – na ok. 0,5% (według ankietowych badań wielkoskalowych przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Francji)[6][7]. W większości krajów od 10% do 18% osób miało myśli samobójcze w ciągu całego swojego życia[8].

Czynniki ryzyka

Zaburzenia psychiczne

Obraz Melancholia autorstwa Edgara Degasa przedstawiający osobę pogrążoną w depresji, w przebiegu której mogą występować myśli samobójcze.

Zaburzenia psychiczne należą do najlepiej poznanych czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych. W badaniach przeprowadzonych na pacjentach z chorobą afektywną dwubiegunową typu I stwierdzono, że u ok. 55% pacjentów myśli samobójcze były obecne podczas ostatniego przebytego przez nich epizodu depresyjnego[1]. Z kolei podczas ostatniego epizodu dużej depresji jednobiegunowej myśli samobójcze występują u 76% pacjentów psychiatrycznych hospitalizowanych, u 55% pacjentów leczonych poza szpitalem przez psychiatrów oraz u 18% pacjentów leczonych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej[9]. Samobójstwo jest przyczyną śmierci ok. 15% osób z rozpoznanymi nawracającymi zaburzeniami nastroju (zaburzeniami afektywnymi)[4]. Przyjmuje się, że wśród pacjentów z zaburzeniami osobowości myśli samobójcze spotykane są szczególnie często w przypadku zaburzeń osobowości typu borderline. Około 1/3 pacjentów zgłaszających się do leczenia psychoterapeutycznego z powodu zaburzeń nerwicowych, behawioralnych lub zaburzeń osobowości zgłasza występowanie myśli samobójczych w ciągu ostatnich 7 dni poprzedzających badanie[10][11].

Według fińskich badań w 22% przypadków samobójstw podczas swojej ostatniej wizyty u lekarza lub psychologa chory informował o występowaniu myśli samobójczych[2].

Czynniki biologiczne i genetyczne

Stwierdzono, że do czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych należą:

Obciążające sytuacje życiowe

Część obciążających, będących źródłem stresu, bólu lub cierpienia sytuacji życiowych może predysponować do wystąpienia myśli samobójczych – do najistotniejszych z nich należą[15][16][17][18][19][20][21][22]:

Rola myśli samobójczych w modelach zachowań samobójczych

Koncepcja zespołu presuicydalnego autorstwa Erwina Ringela

Wśród modeli teoretycznych tłumaczących występowanie zachowań samobójczych (w tym prób samobójczych i samobójstw), które akcentują znaczenie myśli samobójczych, wymienić należy opisaną przez Erwina Ringela w 1953 roku koncepcję zespołu presuicydalnego. Według tej teorii około 80% prób samobójczych jest poprzedzonych występowaniem specyficznego stanu psychicznego określanego mianem zespołu presuicydalnego. Na stan ten składają się trzy główne, wzajemnie wzmacniające się komponenty (prekursory samobójstwa)[23][24][25][26]:

  • zawężenia następujących obszarów funkcjonowania:
    • zawężenie dynamiczne (dominują negatywne uczucia i myśli, pesymizm, antycypowanie nieszczęść, lęk, niskie poczucie własnej wartości, poczucie bezradności, koncentracja na poniesionych stratach),
    • zawężenie sytuacyjne (niedostrzeganie możliwości zmiany swojej sytuacji, poczucie znalezienia się w sytuacji bez wyjścia, brak nadziei odbiera poczucie sensu i udaremnia podejmowanie konstruktywnych działań),
    • zawężenie systemu wartości (dewaluacja wcześniej cenionych wartości, rezygnacja z zainteresowań i z kontaktów z innymi),
    • zawężenie relacji interpersonalnych (wycofanie społeczne, osamotnienie, poczucie odrzucenia);
  • kumulowanie się agresji i napięcia, które najpierw są powstrzymywane, a ostatecznie zostają zwrócone do wewnątrz tj. przeciwko samemu sobie, czego wyrazem może być samobójstwo;
  • pojawienie się fantazji (myśli samobójczych), w których samobójstwo jest błędnie postrzegane jako korzystne i pożądane rozwiązanie.

Zespołu presuicydalnego nie należy przypisywać jednej określonej chorobie czy zaburzeniu psychicznemu. Jest to stan, który może wystąpić w przebiegu wielu różnych zaburzeń psychicznych. Jako stan bezpośredniego zagrożenia życia zespół presuicydalny wymaga bezzwłocznego udzielenia pomocy, objęcia dozorem celem udaremnienia ewentualnej próby samobójczej oraz jak najszybszego objęcia opieką medyczną[23][24].

Dynamiczne składowe motywacyjne aktu samobójczego w ujęciu Karla Menningera

W swoich koncepcjach należących do nurtu psychodynamicznego Karl Menninger podkreśla rolę agresji w akcie samobójczym (nie jest jednak jasne, na ile, według założeń autora, uzasadniona jest ekstrapolacja owych koncepcji na myśli samobójcze). W swoich pracach akt ten określa jako odwrócone o 180 stopni zabójstwo. Ponadto zakłada, że na każdy akt samobójczy składają się następujące komponenty motywacyjne (mogące mieć charakter nieświadomy)[23][27]:

  • nienawiść i chęć zabicia uwewnętrznionej reprezentacji obiektu lub zniszczenia innych osób, zemszczenia się,
  • pragnienie zostania zabitym wynikające z poczucia winy,
  • pragnienie śmierci wynikające z spiętrzającego się poczucia bezradności.

Poza myślami samobójczymi autor dostrzega także przejawy skłonności samobójczych w tzw. ekwiwalentach samobójstwa i klasyfikuje je następująco[23][27]:

  • przewlekłe samobójstwo (ang. chronic suicide) – mogące obejmować: ascetyzm, męczeństwo, inwalidyzujący neurotyzm, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, aspołeczne zachowania, psychozy,
  • ogniskowe samobójstwo (ang. focal suicide) – mogące obejmować: samookaleczenia, wielokrotne operacje chirurgiczne, sprowokowane przez daną osobę wypadki, impotencję, oziębłość seksualną,
  • organiczne samobójstwo (ang. organic suicide) – mogące skupiać się na psychologicznych czynnikach w chorobach somatycznych, w szczególności na ich samokarzących, agresywnych i erotycznych komponentach.

Skłonności samobójcze w wielopłaszczyznowym ujęciu Edwina S. Shneidmana

Koncepcje Shneidmana prezentują myśli i tendencje samobójcze jako wielopłaszczyznowe zjawisko, w którym istotną rolę odgrywają: frustracja, deprywacja i niezaspokojone pragnienia jednostki. Myśl o przerwaniu stanu nieznośnego cierpienia (poprzez śmierć lub “zaśnięcie na zawsze”) jawi się takiej osobie jako rozwiązanie. Perspektywa targnięcia się na własne życie wydaje się możliwością, która kładzie kres cierpieniu, frustracji i poczuciu samotności. Poprzez samobójstwo człowiek chce odciąć się od bolesnych przeżyć (pozbawić się świadomości). Celem samobójstwa jest pozbawienie się zdolności przeżywania (świadomości) przytłaczającego bólu psychicznego. Osoba ze skłonnościami samobójczymi ma poczucie znalezienia się w potrzasku, bycia odrzuconą, osaczoną, nieudolną, beznadziejną i bezsilną. Wśród przeżyć takiej osoby obecna jest ambiwalencja. Osoba taka zmaga się ze złożonością i sprzecznościami swoich uczuć, postaw i impulsów – zarówno wobec siebie samej, innych osób, jak i wobec samego aktu samobójczego. Świadomość osoby zmierzającej do popełnienia samobójstwa (jej funkcjonowanie poznawcze) jest zawężona (widzenie tunelowe). Jej stan psychiczny może przypominać stan osoby poddanej działaniu trucizn lub niektórych substancji psychoaktywnych – jest ona jak gdyby „odurzona” silnymi emocjami, co ogranicza jej percpecję i zdolność racjonalnego myślenia[23].

Inne koncepcje psychodynamiczne

Koncepcje psychoanalityczne sformułowane przez Sigmunda Freuda zakładają, że tendencje samobójcze są wyrazem instynktu śmierci (Tanatos, określany też mianem destrudo), którego celem jest samozagłada i powrót do stanu nieożywionego. Późniejsze koncepcje Freuda przyjmowały także, że samobójstwo może wyrażać chęć zabicia obiektu, z którym wcześniej dana osoba zidentyfikowała się. Odmienne spojrzenie proponuje Otto Fenichel, przedstawiając tendencje samobójcze i samobójstwo jako przejawy dążenia do zjednoczenia się z utraconym, kochanym obiektem[27].

Myśli samobójcze a stosowanie leków przeciwdepresyjnych

Tzw. leki przeciwdepresyjne są niejednolitą grupą substancji o zróżnicowanej budowie chemicznej, mechanizmach działania i wpływie na organizm. Ponadto reakcje na ten sam lek przeciwdepresyjny mogą być znacząco odmienne u różnych pacjentów (osobnicza zmienność w odpowiedzi na lek). Szacuje się, że zastosowanie leku przeciwdepresyjnego przynosi istotną poprawę u ok. 50–70% pacjentów leczonych z powodu depresji. U blisko połowy z pozostałych zmiana leku również przynosi poprawę. Leki z tej grupy znajdują zastosowanie nie tylko w leczeniu zaburzeń depresyjnych, lecz także zaburzeniach lękowo-depresyjnych, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, zaburzeniach lękowych uogólnionych, agorafobii, fobii społecznej, zaburzeniach adaptacyjnych, zaburzeniach stresu pourazowego, zaburzeniach jedzenia i innych[4].  

Korzystny wpływ tych leków na nastrój pacjentów (i część innych aspektów funkcjonowania) zwykle ujawnia się po upływie 10–28 dni ich systematycznego stosowania. Nieco wcześniej dochodzi do poprawy w zakresie napędu psychomotorycznego, co subiektywnie wyraża się w poczuciu dysponowania większym zasobem energii czy też większymi chęciami do podejmowania aktywności. Z kolei działania niepożądane, jeżeli wystąpią, zwykle obserwowane są w ciągu pierwszych kilku dni od rozpoczęcia terapii. Mają one najczęściej łagodny charakter (np. przemijająca utrata łaknienia, nudności, biegunka, bóle głowy). Jednakże u niewielkiej części pacjentów dochodzi do nasilenia niepokoju, pobudzenia lub akatyzji. Wymienione sytuacje wzmożenia napędu lub pobudzenia, które poprzedzają poprawę w zakresie nastroju, mogą przejściowo nasilać myśli lub tendencje samobójcze (ulotki informacyjne znajdujące się w opakowaniach z lekami przeciwdepresyjnymi zwykle zawierają skróconą informację na ten temat). W takich przypadkach kontakt z lekarzem i odpowiednie zmodyfikowanie leczenia zwykle pozwalają na usunięcie lub zredukowanie działań niepożądanych. Ryzyko opisanych powikłań uwydatnia znaczenie odpowiedniej współpracy pacjent-lekarz w zakresie stosowanej farmakoterapii – szczególnie u pacjentów, u których wyjściowo obecne są myśli samobójcze[4][28][7][29][10].

Przeważająca część badań wskazuje, że stosowanie leków przeciwdepresyjnych, zwłaszcza z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, w leczeniu depresji jednobiegunowej prowadzi do redukcji myśli samobójczych oraz zachowań samobójczych. Przyjmuje się, że efekt ten uzyskiwany jest za pośrednictwem ich korzystnego wpływu na objawy depresji jednobiegunowej[4][6][7]. Niemniej jednak badania nad bezpieczeństwem stosowania leków przeciwdepresyjnych wciąż są prowadzone, przy czym wyniki części z nich wzbudzają kontrowersje[30][31][32].

Ocena myśli samobójczych

Ocena nasilenia myśli samobójczych i związanego z nimi ryzyka samobójczego stanowi jeden z trudniejszych elementów pracy lekarzy, zwłaszcza psychiatrów, jak również psychologów klinicznych i psychoterapeutów. Zasadnicze znaczenie w tej ocenie posiada badanie stanu psychicznego oraz wywiad chorobowy. Postępowanie diagnostyczne wymaga wzięcia pod uwagę zarówno licznych czynników ryzyka, jak i czynników protekcyjnych w stosunku do samobójstwa, a także specyfiki zaburzeń w przebiegu których występują myśli samobójcze. Celem podniesienia trafności badania wykorzystuje się teoretyczne modele powstawania zachowań samobójczych. Nierzadko istnieje konieczność poszerzenia badania o wywiad środowiskowy (zaczerpnięcia informacji o pacjencie od bliskich mu osób). Rolę pomocniczą w ocenie myśli samobójczych pełnią różnego rodzaju kwestionariusze – należą do nich[33][10]:

  • Skala oceny ryzyka samobójczego Uniwersytetu Columbia[a] (C-SSRS – ang. Columbia Suicide Severity Rating Scale),
  • Skala myśli samobójczych Becka (SSI – ang. Beck Scale for Suicide Ideation),
  • Zmodyfikowana skala myśli samobóczych Becka (MSSI – ang. Beck Modified Scale for Suicide Ideation),
  • Skala intencji samobójczych (SIS – ang. The Suicide Intent Scale),
  • Kwestionariusza zachowań samobójczych (SBQ – ang. The Suicide Behaviors Questionnaire),
  • Inwentarz orientacji na życie[a] (LOI – ang. The Life Orientation Inventory),
  • Inwentarz powodów do życia[a] (RFL – ang. The Reasons For Living Inventory),
  • Skala depresji Becka (BDI – ang. Beck Depression Inventory).

Leczenie

Obecność myśli samobójczych wskazuje na konieczność zgłoszenia się po pomoc medyczną. Skuteczne leczenie zaburzenia psychicznego leżącego u podłoża myśli samobójczych pozwala na ich usunięcie. Może ono obejmować m.in. psychofarmakoterapię lub psychoterapię. Myśli samobójcze, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji (tendencje samobójcze), mogą być wskazaniem do hospitalizacji psychiatrycznej – pozwala ona na zapewnienie pacjentowi wyższego poziomu bezpieczeństwa, na zastosowanie zintensyfikowanego leczenia oraz na częstsze modyfikowanie leczenia w zależności od bieżącego stanu zdrowia pacjenta. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych o ciężkim przebiegu (np. zespołu Cotarda) można zastosować także zabiegi elektroterapii. Zarówno leczenie ambulatoryjne (np. w poradni zdrowia psychicznego lub gabinecie prywatnym), jak i szpitalne (np. w oddziale psychiatrycznym), prowadzone jest przede wszystkim przy udziale psychiatrów, psychoterapeutów lub psychologów klinicznych[1][3][2][10][23][34].

Instytucje oferujące wsparcie lub terapię

W przypadku występowania myśli samobójczych, szczególnie tych, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji, następujące instytucje oferują profesjonalną pomoc[35][36][37]:

Zobacz też

Linki zewnętrzne

  1. a b c Tłumaczenie własne

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Star of life.svgZapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

  1. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Posner
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Halgin
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gliatto
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rybakowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Abreu
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Crosby
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Husky
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie SuicidePrevention
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Vuorilehto
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobanski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rodzinski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kim
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kang
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kim2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gonzalez
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dugas
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Hinduja
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Mills
    BŁĄD PRZYPISÓW
  19. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Richardson
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Thompson
    BŁĄD PRZYPISÓW
  21. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Carpenter
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Cha
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Leenaars
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aldridge
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Hołyst
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sowińska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gabbard
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Yerevanian
    BŁĄD PRZYPISÓW
  29. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gibbons
    BŁĄD PRZYPISÓW
  30. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Hawton
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Hetrick
    BŁĄD PRZYPISÓW
  32. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Baldessarini
    BŁĄD PRZYPISÓW
  33. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Młodożeniec
    BŁĄD PRZYPISÓW
  34. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Leichsenring
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie nfz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie oik
    BŁĄD PRZYPISÓW
  37. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie www.samobojstwo.pl
    BŁĄD PRZYPISÓW