Главная страница

{{{nazwa}}}
Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. {{{zabytek}}}
Państwo  Polska
Miejscowość Zabłudów
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Rodzaj klasztoru męski
Eparchia eparchia mińska
Klauzura nie
Obiekty sakralne
Cerkiew Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej
Fundator Janusz i Maria Radziwiłłowie
Data budowy {{{data budowy}}}
Data zamknięcia 1824
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie – męski klasztor prawosławny w Zabłudowie, funkcjonujący w latach 1567-1824.

Historia

W I Rzeczypospolitej

Maria Radziwiłłowa, fundatorka i protektorka monasteru w Zabłudowie

Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie została ufundowany przez Janusza Radziwiłła i jego żonę Marię, księżnę wołoską, wyznawczynię prawosławia. Miało to miejsce przed rokiem 1655[1][2]. Również Tomasz Kempa jest zdania, że za moment powstania monasteru należy uważać lata 40. XVII w. Jego zdaniem o utworzeniu klasztoru w Zabłudowie, podobnie jak powstałego w tym samym czasie monasteru Przemienienia Pańskiego w Kiejdanach, zadecydowała Maria Radziwiłłowa, głęboko zaangażowana w protegowanie wyznawców prawosławia[3]. Dokument fundacyjny precyzował, iż monaster przeznaczony jest dla dwunastu mnichów[1] i tyluż zakonników przebywało w nim w XVII stuleciu[4].

W źródłach spotykana jest niekiedy błędna wersja, jakoby monaster powstał już w 1567, równocześnie z prawosławną parafią Zaśnięcia Matki Bożej ufundowaną przez Grzegorza Chodkiewicza, właściciela miejscowych dóbr[4].

W 1659, na krótko przed śmiercią, Maria Radziwiłłowa spisała testament, w którym za namową archimandryty monasteru wileńskiego Józefa przeznaczyła 600 tys. złotych[5]. dla Ławry Pieczerskiej, monasterów w Wilnie, Jewiach, Kupiatyczach, Kroniach, Mińsku oraz w Zabłudowie, wydzielając dla tego ostatniego majątek o wartości 100 tys. złotych[3]. Poleciła przy tym przeznaczyć część funduszy na prowadzenie przez mnichów szkoły. Wskazała również klasztor zabłudowski jako miejsce swojego pochówku, gdyby pogrzeb w monasterze Św. Ducha w Wilnie okazał się niemożliwy, zaś niezależnie od tego nakazywała mnichom w szczególny sposób modlić się za jej duszę oraz za dusze jej rodziców. Wykonanie postanowień wynikających z testamentu Maria Radziwiłłowa powierzyła archimandrycie Józefowi[5].

W literaturze spotykana jest wersja, jakoby klasztor należał do grupy monasterów podlegających monasterowi Trójcy Świętej w Słucku[4][6]. Tomasz Kempa twierdzi jednak, że analiza zapisu testamentowego Marii Radziwiłłowej poczynionego w 1659 na rzecz wspólnoty zabłudowskiej pozwala odrzucić tę wersję i uznać, że monaster uznawał w rzeczywistości zwierzchność monasteru Św. Ducha w Wilnie[3]. Mimo wywieranych na wspólnotę nacisków nigdy nie przyjęła ona unii brzeskiej, pozostając przy prawosławiu[1][4]. Według Bołtryka dołączyli do niej mnisi z monasteru w Supraślu, którzy nie pogodzili się z przejściem tegoż klasztoru na unię. Przetrwanie w Zabłudowie silnego ośrodka prawosławnego było możliwe dzięki tolerancyjnej postawie właścicieli miejscowych dóbr – Radziwiłłów z linii birżańskiej, wyznawców kalwinizmu[4][2]. Szczególne zabiegi w kierunku włączenia monasteru (i parafii zabłudowskiej[7]) do Kościoła unickiego czynił metropolita kijowski Gabriel Kolenda[2].

W 1746 do monasteru przeniesione zostało ciało Gabriela Gowdela - zamordowanego w 1690 prawosławnego chłopca ze Zwierek, czczonego jako święty mimo braku oficjalnej decyzji kanonizacyjnej odpowiednich władz kościelnych[8]. Gabriel należał do najbardziej czczonych osób wśród prawosławnych I Rzeczypospolitej[9] i wystawienie jego relikwii w Zabłudowie było niezwykle istotnym wydarzeniem dla monasteru[1]. Z uwagi jednak na fakt, że monaster był obiektem stałych nacisków ze strony hierarchii unickiej, dążącej do jego zamknięcia, w 1755 ciało chłopca przeniesiono z klasztoru w Zabłudowie do monasteru Trójcy Świętej w Słucku. Z monasteru wyruszyła wówczas uroczysta piesza procesja z relikwiarzem, na którą Hieronim Florian Radziwiłł uzyskał pozwolenie królewskie[10].

W zaborze pruskim

Wskutek III rozbioru Polski Zabłudów znalazł się w granicach Prus. Monaster był w tym okresie jednym z najważniejszych ośrodków kultowych nielicznej na Podlasiu ludności prawosławnej. Jego cerkiew była jedną z trzech świątyń tego wyznania w regionie, obok monasteru w Bielsku i Drohiczynie[11] - inne prawosławne parafie jeszcze w XVII w. przeszły do Kościoła unickiego[7]. W 1798, monaster w Zabłudowie stał się placówką filialną monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu[12].

W zamiarze władz pruskich klasztor w Zabłudowie miał stać się centrum eparchii obejmującej struktury prawosławne w departamencie białostockim, a podległej patriarsze Konstantynopola[11]. Wyznaczony został nawet jej pierwszy zwierzchnik - przełożony monasteru Zaśnięcia Matki Bożej, ihumen Sofroniusz (Michalski). Omawiany projekt nie został zrealizowany z powodu zmiany granic państwowych na mocy traktatu w Tylży. Zabłudów znalazł się wówczas w Imperium Rosyjskim[13].

W Imperium Rosyjskim

Cerkiew w Zabłudowie wzniesiona w zastępstwie starszej budowli łączącej funkcje świątyni parafialnej i monasterskiej

W momencie włączenia Zabłudowa do Rosji klasztor znalazł się w jurysdykcji eparchii mińskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Był już wówczas placówką bardzo podupadłą. W 1808, gdy na polecenie biskupa mińskiego Hioba dziekan klasztorów eparchii dokonał w nim wizytacji, w monasterze przebywało dwóch mnichów i dwóch białych duchownych, zaś stan techniczny obiektów klasztornych był zły[1].

Monaster uległ zniszczeniu w pożarze w 1821[4]. Trzy lata później został zlikwidowany przez konsystorz eparchii mińskiej z powodu ogólnego ubóstwa i niewielkiej liczby mnichów. Urszula Pawluczuk łączy tę decyzję z tolerancyjną polityką cara Aleksandra I wobec ludności nieprawosławnej[14]. Majątek klasztorny przejęły większe ośrodki monastyczne, tam też przenieśli się ostatni mnisi[14][a]. W Zabłudowie utrzymano natomiast parafię prawosławną. Na jej potrzeby wzniesiono nową cerkiew. Zniszczone zabudowania monasterskie nie przetrwały[4].

Architektura

Dokumenty wizytacji z 1808 informują o następujących obiektach wchodzących w skład kompleksu monasterskiego w Zabłudowie: trójkopułowej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej, dzwonnicy z pięcioma dzwonami, dawnej cerkwi refektarzowej zaadaptowanej (z racji złego stanu technicznego) na pomieszczenia mieszkalne i magazyn świec, budynków folwarku i piekarni. Całość była wzniesiona z drewna, zaś zabudowania gospodarcze pokrywał słomiany dach. Kompleks budynków otaczał parkan[1].

Wspólnota monastyczna

Dokumenty fundacyjne wystawione przez Radziwiłłów informują o przeznaczeniu monasteru w Zabłudowie dla dwunastu mnichów[1]. Od 1798 przełożonym klasztoru zabłudowskiego był równocześnie archimandryta monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu[12]. W wymienionym roku w monasterze żył ihumen i dwóch mnichów[11]. Wizytacja z 1808 wykazała, że w klasztorze przebywało już tylko dwóch zakonników oraz dwóch białych duchownych. Ponadto na terenie monasteru funkcjonował szpital, gdzie pod opieką mnichów przebywały cztery osoby[1].

Majątek i źródła utrzymania monasteru

W momencie fundacji klasztoru Maria i Janusz Radziwiłłowie zapisali mu 150 tys. złotych, jednak mnisi nigdy nie otrzymali wymienionej kwoty[1]. Wizytacja monasterów na Podlasiu w 1808 wykazała, że źródłem utrzymania wspólnoty była uprawa trzech włók ziemi, które Grzegorz Chodkiewicz nadał cerkwi parafialnej w Zabłudowie. Dodatkowo klasztor otrzymywał dziesięcinę z 233 uprawianych przez mieszkańców wsi podlegających parafii zabłudowskiej. Własnością mnichów były ponadto trzy domy w Zabłudowie, wynajmowane sześciu osobom prywatnym razem z prawem uprawiania ziemi monasterskiej w zamian za jeden dzień pracy na rzecz klasztoru tygodniowo[1]. Klasztor prowadził folwark i piekarnię[1]. Duchowni przebywający w monasterze prowadzili przy cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej parafię dla 2622 wiernych[1].

Ogólna sytuacja materialna wspólnoty była bardzo trudna[14]. Stąd w 1821 monaster podejmował starania na rzecz uzyskania dochodów zapisanych wspólnocie jeszcze przez Marię Radziwiłłową. Stosowne dokumenty zostały przekazane do konsystorza eparchii mińskiej, jednak zanim dobiegło końca postępowanie w tej sprawie, podjęta została decyzja o likwidacji klasztoru[1].

  1. Mironowicz wskazuje, że w omawianym okresie do zamykania monasterów dochodziło w całym Imperium Rosyjskim. Liczba ośrodków zakonnych w całym kraju spadła z 1201 na początku XVIII w. do 476 w 1825. Por. Mironowicz A.: Kościół prawosławny w Polsce. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 492-493. ISBN 83-60456-02-X.
  1. a b c d e f g h i j k l m H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 197-199. ISBN 83-902928-8-2.
  2. a b c Mironowicz A.: Kościół prawosławny w Polsce. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 305. ISBN 83-60456-02-X.
  3. a b c T. Kempa, Fundacje monasterów prawosławnych w Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XVII wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 94-95. ISBN 83-902928-8-2.
  4. a b c d e f g Bołtryk M.. Zapomniany Zabłudów. „Przegląd Prawosławny”. 10 (270), grudzień 2007. ISSN 1230-1078. 
  5. a b A. Mironowicz. Monaster Zaśnięcia NMP w Zabłudowie. „Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік”. 28, s. 26-28, 2007. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 
  6. R. Degiel: Protestanci i prawosławni. Patronat wyznaniowy Radziwiłłów birżańskich nad Cerkwią prawosławną w księstwie słuckim w XVII w.. Warszawa: NERITON, 2000, s. 54. ISBN 83-86842-73-3.
  7. a b K. Śleszyński. Struktura narodowościowa i wyznaniowa Zabłudowa w XVII wieku. „Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік”. 28, s. 26-28, 2007. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 
  8. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 141-143. ISBN 83-85368-69-8.
  9. Mironowicz A.: Kościół prawosławny w Polsce. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 436-437. ISBN 83-60456-02-X.
  10. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 144-147. ISBN 83-85368-69-8.
  11. a b c Mironowicz A.: Kościół prawosławny w Polsce. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 464-465. ISBN 83-60456-02-X.
  12. a b H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 195-196. ISBN 83-902928-8-2.
  13. A. Mironowicz. Nieznany dokument dotyczący monasteru Zaśnięcia NMP w Zabłudowie. „Rocznik Teologiczny ChAT”. R. XXXVI, z.1-2, s. 226-227, 1994. Warszawa. 
  14. a b c Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 29. ISBN 978-83-7431-127-4.