Главная страница

{{{nazwa}}}
Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. {{{zabytek}}}
Ilustracja
Widok ogólny dawnych zabudowań monasterskich
Państwo  Polska
Miejscowość Wirów
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Eparchia eparchia chełmsko-warszawska
Klauzura nie
Typ monasteru żeński
Obiekty sakralne
{{{1. obiekt sakralny typ}}} {{{1. obiekt sakralny nazwa}}}
{{{2. obiekt sakralny typ}}} {{{2. obiekt sakralny nazwa}}}
{{{3. obiekt sakralny typ}}} {{{3. obiekt sakralny nazwa}}}
Założyciel klasztoru arcybiskup Flawian (Horodecki), mniszki z monasteru Narodzenia Matki Bożej w Leśnej
Styl bizantyjsko-rosyjski
Materiał budowlany cegła
Data budowy {{{data budowy}}}
Data zamknięcia 1915
Data reaktywacji nie reaktywowany
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Monaster Chrystusa Zbawiciela w Wirowie - prawosławny klasztor żeński istniejący w latach 1893-1915. Jeden z niekontemplacyjnych żeńskich monasterów powstałych w zachodnich eparchiach Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przy wsparciu cara Mikołaja II i jego żony Aleksandry Fiodorowny. Mniszki zajmowały się głównie pracą społeczną - prowadziły szkołę, szpital, aptekę oraz sierociniec. Klasztor został powołany również w celu wzmacniania wpływów prawosławia oraz kultury rosyjskiej na ziemiach wcielonych do Imperium Rosyjskiego na mocy rozbiorów Polski. Działał do wyjazdu zakonnic na bieżeństwo, z którego nigdy nie wróciły.

W budynkach monasteru w Wirowie działały następnie instytucje dobroczynne (szkoły, zakład dla dzieci specjalnej troski) prowadzone przez niepokalanki oraz Siostry Rodziny Maryi. Po 1946 obiekty zostały upaństwowione i zaadaptowane na dom dziecka, a następnie na dom opieki społecznej.

Historia

Okoliczności powstania klasztoru

W II połowie XIX w. w Rosyjskim Kościele Prawosławnym nastąpił wyraźny wzrost liczby monasterów oraz zamieszkujących je mnichów i mniszek. Pojawił się ponadto typ klasztoru dotąd nieznany w rosyjskiej tradycji cerkiewny - monastery ukierunkowane na pracę społeczną, niekontemplacyjne[1]. Powstawały one głównie w zachodnich eparchiach Kościoła, tj. na terenach wcielonych do Rosji w toku trzech rozbiorów Polski. Monastery tego rodzaju otrzymywały znaczną pomoc finansową od rodziny carskiej oraz zamożnych ofiarodawców prywatnych; donatorzy pragnęli, by mnisi i mniszki przyczyniali się do poszerzania wpływów prawosławia, języka i kultury rosyjskiej na wymienionym obszarze[1]. Pierwszym klasztorem niekontemplacyjnym w eparchii chełmsko-warszawskiej był powstały w 1889 żeński monaster Narodzenia Matki Bożej w Leśnej. Zakonnice z tego klasztoru przyczyniły się następnie do powstania kilku następnych wspólnot monastycznych o podobnej regule: monasteru Chrystusa Zbawiciela w Wirowie, monasteru Przemienienia Pańskiego w Teolinie oraz monasteru św. Antoniego w Radecznicy[2].

Monaster wirowski powstał jako druga z wymienionych wspólnot w 1894, jako filia klasztoru w Leśnej. Oficjalny dekret powołujący klasztor żeński został wydany rok wcześniej przez arcybiskupa warszawskiego i chełmskiego Flawiana (Horodeckiego)[3]. Jesienią 1894 do Wirowa przybyła, wyznaczona 18 września na przełożoną nowego monasteru, mniszka z Leśnej Anna (Patto). W roku poprzednim organizowała ona klasztor w Teolinie. Razem z nią do Wirowa przyjechało 10 posłusznic[4].

Mniszki zabrały z Leśnej symboliczną sumę 1 rubla. Na organizację wspólnoty, żyjącej w początkowym etapie istnienia w bardzo trudnych warunkach materialnych, została zorganizowana kwesta, której koordynatorem był dziekan siedlecki, ks. Naum Mizicki[5]. Zakonnice zamieszkiwały początkowo w dwóch domach[4], zaś na cerkiew zaadaptowały dawny kościół rzymskokatolicki[5]. Według Antoniny Troc dodatkowym problemem było dla nich negatywne nastawienie miejscowej ludności, w przeważającej ilości wyznającej katolicyzm[4]. Według Marka Poleszuka już w pierwszej fazie działania klasztoru, gdy był on w trudnej sytuacji materialnej, mniszki objęły swoją pomocą 30 najuboższych dzieci[5].

Działalność monasteru

Przychodnia-szpital w monasterze w Wirowie. W górnej części elewacji widoczna ikona Matki Bożej "Znak"

W toku zbiórki zorganizowanej przez ks. Mizickiego monasterem w Wirowie zainteresował się późniejszy święty prawosławny ks. Jan Siergijew, który wsparł go materialnie, a następnie car Mikołaj II Romanow. Ten drugi wyraził swoje uznanie wobec działalności mniszek i osobiście przekazał 6 tys. rubli[4]. Dzięki uzyskanym pieniądzom możliwe było wzniesienie kompleksu nowych budynków klasztornych w stylu neobizantyjskim oraz rozwinięcie działalności dobroczynnej na wzór tej prowadzonej przez monaster w Leśnej[3]. W szkole przy klasztorze uczyło się 23 chłopców i 88 dziewczynek. Istniały również placówki niższego szczebla we wsiach Mołożów i Wirów (oprócz przyklasztornej)[4]. Według wspomnień cytowanych przez Marka Poleszuka mniszki nie zmuszały uczniów szkoły do przechodzenia na prawosławie. Za naukę dzieci chłopi płacili, przekazując dary w naturze[5]. Jako podstawową zasadę funkcjonowania monasteru przyjęły dewizę wszystko dla innych, nic dla siebie[4].

W 1898 monaster został uznany za samodzielną wspólnotę monastyczną, a jego przełożona otrzymała godność ihumenii. Już pięć lat później ihumenia Anna zapadła na gruźlicę i mimo wyjazdu na leczenie do Włoch zmarła 29 sierpnia 1903 w wieku 38 lat[4]. W momencie swojej śmierci stała na czele klasztoru gromadzącego ok. 200 mniszek, administrujących czterema szkołami, hotelem, pralnią, introligatornią, pracowniami tkacką, krawiecką i ikonopisarską, pięcioma domami dla prawosławnego duchowieństwa, przychodnią dla 2000 chorych, sierocińcem dla 320 dzieci oraz domem starców dla 30 pensjonariuszy[4]. Pierwszą przełożoną monasteru w Wirowie pochowano w jego głównej cerkwi[4]. Po śmierci ihumenii Anny jej obowiązki przejęła ihumenia Zofia, po niej zaś – ihumenia Zuzanna. W Wirowie zamieszkiwało ok. 200 mniszek[4]. Monaster był ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym – najliczniejsze grupy wiernych przybywały do niego w dniu święta Siedmiu Męczenników Machabejskich (1 sierpnia w kalendarzu juliańskim).

Monaster działał w dotychczasowym kształcie do 1915, kiedy zakonnice udały się na bieżeństwo. Wyjechały do Moskwy, licząc na możliwość powrotu do Wirowa w przyszłości. Jednak w 1916 zabudowania klasztorne zostały rewindykowane na rzecz Kościoła katolickiego, a sama wspólnota oficjalnie skasowana; w związku z tym prawosławny klasztor w tym miejscu nie został reaktywowany[3].

Budynki klasztoru w Wirowie po likwidacji monasteru

Kościół św. Antoniego Padewskiego urządzony w cerkwi Chrystusa Zbawiciela, widok współczesny

W budynkach opuszczonych przez mniszki prawosławne zamieszkały siostry z zakonu niepokalanek. W części zabudowań zorganizowały one seminarium nauczycielskie, które działało do 1932. W kolejnych latach dawny monaster został zaadaptowany na szkołę podstawową oraz zakład dla dzieci specjalnej troski, prowadzony przez Siostry Rodziny Maryi. W 1946 w budynkach rozlokowano państwowy dom dziecka. W 1958 został on zlikwidowany, zaś w zabudowaniach powstał zakład dla uzależnionych od alkoholu. Obecnie (2010) w Wirowie działa dom pomocy społecznej[4].

Główna cerkiew klasztorna, pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela, została zaadaptowana na kościół parafialny pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego. W latach 19942000 parafia odremontowała drugą z monasterskich świątyń, dawną cerkiew św. Serafina z Sarowa, w celu adaptacji jej na plebanię[4].

22 grudnia 2004 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny zrezygnował ze starań o zwrot obiektów w Wirowie w zamian za odzyskanie nieruchomości w Warszawie, przy ul. Cyryla i Metodego (dawnego internatu dla prawosławnych studentów)[3].

Architektura

Cerkiew Chrystusa Zbawiciela w kompleksie budynków klasztoru, pocztówka rosyjska

Kompleks zabudowań monasteru wirowskiego składał się z zespołu budynków służących społecznej działalność mniszek, budynków mieszkalnych oraz dwóch cerkwi: Chrystusa Zbawiciela oraz wzniesionej po 1903 św. Serafina z Sarowa. Trzecia świątynia, pod wezwaniem św. Leoncjusza Rostowskiego, stanowiła część budynku szkolnego[5]. Całość była wzniesiona w stylu rusko-bizantyjskim, typowym dla architektury sakralnej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w II poł. XIX stulecia. Mniszki urządziły również tarasy nad brzegiem Bugu[5]. Charakterystyczne cechy budownictwa rosyjskiego są nadal widoczne w architekturze obecnego domu pomocy społecznej w Wirowie. Zmian dokonano jedynie w architekturze cerkwi przy ich adaptacji do nowych celów, usuwając typowo prawosławne kopuły[4].

Przy budynkach monasterskich znajdowały się pojedyncze nagrobki prawosławne, w tym marmurowy nagrobek ihumenii Anny (Patto). Szczątki pochowanych w monasterze osób zostały ekshumowane i pogrzebane ponownie na terenie klasztoru na górze Grabarce z inicjatywy jego przełożonej, ihumenii Hermiony (Szczur). Według Marka Poleszuka nagrobki te zostały w ostatnich latach zdewastowane[5].

  1. a b A. Mironowicz: Kościół prawosławny.... s. 62.
  2. A. Mironowicz: Kościół prawosławny.... s. 62–63.
  3. a b c d Michał Bołtryk: Przy Cyryla i Metodego (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].
  4. a b c d e f g h i j k l m Antonina Troc: Monaster Wirów (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].
  5. a b c d e f g M. Poleszuk: Wirów. Schody donikąd... (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Antoni Mironowicz: Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2001. ISBN 83-7431-046-4.
  2. Michał Bołtryk: Przy Cyryla i Metodego (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].
  3. Marko Poleszuk: Wirów. Schody donikąd... (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].
  4. Antonina Troc: Monaster Wirów (pol.). [dostęp 14 czerwca 2010].

Szablon:Bibliografia stop