Главная страница

Modrak morski
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj modrak
Gatunek modrak morski
Nazwa systematyczna
Crambe maritima L.
Sp. pl. 2:671. 1753[2]
Synonimy

Crambe pontica Steven

Modrak morski, katran morska, kapusta morska[3][4] (Crambe maritima L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Rośnie dziko wzdłuż atlantyckich wybrzeży Europy oraz nad Bałtykiem, jednak w Polsce nie został dotąd stwierdzony. Jest uprawiany w niektórych krajach jako roślina ozdobna[5], dawniej także jako warzywo.

Rozmieszczenie geograficzne

Zasięg gatunku jest porozrywany. Modrak morski występuje na wybrzeżach Wysp Brytyjskich i północnej Francji, ma pojedyncze stanowiska w południowej Norwegii, dalej na wschód zwarty zasięg obejmuje wybrzeża cieśnin duńskich, liczne stanowiska znajdują się na bałtyckich wyspach należących do Danii, Szwecji i Estonii oraz na Wyspach Alandzkich. Pojedyncze stanowiska znajdują się na wybrzeżu Szwecji, Estonii i Łotwy. Spotykana jest także na bałtyckich wybrzeżach Niemiec od Szlezwika-Holsztynu do Rugii[6][7]. Odmiana pontica spotykana jest na północnym oraz zachodnim wybrzeżu Morza Czarnego, szczególnie często na plażach Krymu i Morza Azowskiego[6]. Poza tym gatunek jako zdziczały z upraw znajdowany jest w różnych miejscach, w tym we Włoszech, na Węgrzech i w Austrii[8]. Podany też jako zdziczały z pacyficznego wybrzeża USA z Hrabstwa Lincoln w Oregonie[9].

Ze względu na występowanie na brzegach Bałtyku niedaleko na zachód i północ od polskiego wybrzeża uważany od lat za gatunek "do odszukania na Pomorzu"[10], jednak przez cały czas pozostaje nieodnaleziony[11].

Morfologia

Morfologia
Pęd przed kwitnieniem
Kwiaty
Owoce
Pokrój
Bylina o wysokości 30–50, rzadziej do 75 cm, o gęstym, zwartym pokroju. Cała jest naga, mięsista i sina[12].
Korzeń
Palowy, gruby i mięsisty, sięga głęboko w podłoże[12].
Łodyga
Wzniesiona i rozgałęziona, mięsista, szarawozielona lub purpurowo nabiegła.
Liście
Dolne liście duże (do 40 cm długości i 30 cm szerokości), ogonkowe, o silnie pofałdowanych, nierówno zatokowo klapowanych i ząbkowanych blaszkach liściowych. Ich ogonki są okazałe – długie do 4-16 cm i mięsiste. Górne liście są siedzące, zatokowo ząbkowane. Mają kolor niebieskozielony lub nawet podbarwione są na purpurowo i wyglądem przypominają liście kapusty, stąd też popularna nazwa tej rośliny – kapusta morska[13][9].
Kwiaty
Zebrane w gęste, wyprostowane kwiatostany groniaste na końcach rozgałęzionych pędów, tworzące razem kwiatostan złożony przypominający spłaszczone na szczycie baldachogrono[12]. Kwiaty wyrastają na szypułkach dwukrotnie dłuższych od kielicha, tj. o długości 8–26 mm[8]. Pojedynczy kwiat składa się odstającego, 4-działkowego kielicha, 4 białych płatków korony o długości 6–12 mm, 6 pręcików (przy czym 4 z nich mają ząbek na nitce pod pylnikiem, nitki mają długość 3-4 mm, a główki 1-1,5 mm) i 1 słupka[13][9].
Owoc
Gruszkowatego kształtu, poprzecznie dwudzielna łuszczynka o długości 12–14 mm, zawierająca w górnej, zaokrąglonej części jedno nasiono o długości 4–5 mm, podczas gdy dolna część łuszczynki jest pusta[13] i niewiele grubsza od wzniesionej szypułki[12].

Biologia i ekologia

Jaja i gąsienice bielinka kapustnika na liściu modraka
Modrak na plaży w Anglii
Siedlisko
Występuje wzdłuż wybrzeży morskich na przedpolach wydm, na stanowiskach silnie zasolonych, okresowo zalewanych i wilgotnych, zarówno na plażach piaszczystych, jak i kamienistych. Jest rośliną nitrofilną, często rośnie na szczątkach organicznych wyrzucanych przez morze na plaże, na kidzinie[4]. W Europie północno-zachodniej rośnie w zbiorowisku siwca żółtego (Glaucium flavum) i szczawiu kędzierzawego (Rumex crispus)[14]. Odgrywa istotną rolę w formowaniu wydm inicjalnych na wybrzeżu wydmowym[15].
Rozwój
Modrak morski jest byliną, która poza sezonem wegetacyjnym często jest zupełnie niewidoczna na powierzchni gruntu. Liście zamierają bowiem jesienią, a nagi pęd z pąkami bywa, że zimą jest przykrywany przez piaski, żwir lub kamyki. Masywne liście rozwijające się wiosną są początkowo silnie purpurowo nabiegłe, później stają się sinozielone[14]. Kwitnienie trwa od maja do sierpnia[16]. Kwiaty zapylane są przez pszczoły i muchówki, może dochodzić także do samozapylenia[17]. Jesienią wysychające owocostany z dojrzałymi owocami często odłamują się od pędu i przemieszczane są przez wiatr[14]. W rozsiewaniu tego gatunku istotną rolę ogrywają też fale[4], bowiem nasiona zachowują zdolność do kiełkowania także po kilku dniach unoszenia przez wody morskie[17]. 2n = 30, 60[8].

Zmienność

Wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego występuje odmiana var. pontica[4].

Odmiany uprawne
  • 'Lily White' – roślina o białych łodygach, bardzo płodna i ceniona ze względów smakowych[3].

Zastosowanie

Roślina jadalna

Historia
Modrak wykorzystywany i uprawiany jako warzywo był już w starożytnym Rzymie i Grecji (pisał o nim Pliniusz Starszy)[4]. Rzymscy żeglarze zabierali ze sobą w podróż marynowane pędy modraka, dzięki czemu chronieni byli przed szkorbutem[18]. Od XVII wieku był bardzo ceniony w Europie, uważano go za arystokratę wśród warzyw i panowała powszechna moda na jego uprawę w ogrodach wyższych warstw[3]. W połowie XIX wieku na Wyspach Brytyjskich uprawiany był praktycznie w każdym ogrodzie[12]. Uprawiany był także w Stanach Zjednoczonych[18] i w ZSRR[13]. Ze względu na tolerancję zasolenia roślina uważana jest za jedno z warzyw przyszłości, zwłaszcza w przypadku coraz częstszego zalewania wodami słonymi terenów nadmorskich w wyniku podnoszenia się poziomu mórz i oceanów[19]. W końcu XX wieku jako zapomniane już wówczas warzywo modrak był promowany i wprowadzany ponownie do upraw w Wielkiej Brytanii i w północnej Francji[20][18].
Walory kulinarne
Etiolowane pędy modraka mają delikatny orzechowy smak i kruchą, chrupką konsystencję[17]. W smaku przypominają szparagi lub kalafior[4]. Walorem odżywczym jest bogata zawartość witaminy C i składników mineralnych[3].
Sposoby przyrządzania
Do spożycia nadają się młode pędy poddane etiolacji. Ogonki liściowe i łodygi po umyciu gotuje się na parze lub w wodzie zwykle po uprzednim związaniu w pęczki. Gotowane zbyt długo twardnieją i tracą walory smakowe. Pędy podawane są podobnie jak szparagi[3], a młode liście jak szpinak[17]. Młode pędy spożywane mogą być także na surowo. Blanszowanie przed podaniem zmniejsza gorycz[21], obecną w starszych liściach[17].

Inne zastosowania

Roślina uprawiana bywa jako roślina ozdobna na rabatach ze względu na swoje duże, niebieskozielone liście o falistych krawędziach tworzące gęste kępy oraz liczne, drobne, białe kwiaty o słodkim zapachu[3]. Zalecana jest zwłaszcza jako roślina obwódkowa[18].

Modrak jest także rośliną miododajną[17].

Uprawa

Wymagania
Szczególna pozycja jaką modrak zajmował wśród warzyw wiązała się ze szczególnym traktowaniem i w efekcie roślina zyskała błędną opinię wymagającej troskliwej opieki. Najlepiej rośnie na przepuszczalnej, żyznej i lekkiej glebie o pH obojętnym. Odpowiedni dobór i przygotowanie gleby na stanowisku jest o tyle istotne, że modrak może być uprawiany w tym samym miejscu przez co najmniej 5–7 lat[3][18]. Przy przygotowywaniu podłoża warto je zasilić nawozem naturalnym[18]. Modrak wymaga stanowiska słonecznego lub co najwyżej półcienistego[5]. Jest rośliną mrozoodporną (korzenie przemarzają przy temperaturze -15°C[18]), nie szkodzi mu też ekspozycja na silne wiatry[3]. Najlepiej rośnie w klimacie dość chłodnym i morskim[18].
Rozmnażanie
Rozmnaża się ją łatwo przez sadzonki korzeniowe[3] lub podział rozrośniętych kęp wczesną wiosną, można też wysiewać nasiona jesienią lub wiosną[5]. Sadzonki korzeniowe pozyskuje się jesienią. Do ich wytworzenia potrzeba korzeni o grubości ołówka pociętych na odcinki od 8 do 15 cm. Sadzonki przechowuje się w okresie zimowym w piasku i wysadza wiosną. Przed sadzeniem modraka stanowisko należy nawozić. Na sadzonkach przed sadzeniem pozostawia się tylko jeden najsilniejszy pączek i umieszcza je w ziemi co 45 cm, przykrywając z wierzchu cienką warstwą ziemi (2,5–5,0 cm)[3]. Z roślin rozmnażanych z nasion można korzystać dopiero w 3 roku ich życia. Wysiewać należy nasiona wczesną wiosną na głębokość 2 cm w żyznej glebie. Przez pierwszy rok młode rośliny warto uprawiać pod osłoną lub w szklarni i wysadzić na miejsce docelowe wiosną w drugim roku ich życia.
Pielęgnowanie
Modraka należy podlewać regularnie podczas suszy i co pewien czas nawozić. Z roślin uprawianych jako warzywa usuwa się pędy kwiatostanowe, a jesienią żółknące liście. Późną jesienią roślinę należy okryć[3].
Zbiór i przechowywanie
Liście pozyskiwane do spożycia najlepiej zbierać z roślin od drugiego lub trzeciego roku po posadzeniu. Zbiera się ogonki liściowe, gdy te osiągną 10–15 cm długości po poddaniu ich etiolacji[18]. W tym celu już przed zimą rośliny przykrywa się donicami, zbioru dokonuje się wiosną. Zbiór może zostać przyśpieszony jeśli korzenie wysadzi się w pojemnikach z wilgotnym podłożem, trzymanych pod osłonami, w temperaturze powyżej 10 °C. Modrak najlepszy jest spożywany bezpośrednio po zbiorze, w niskich temperaturach może być przechowywany przez 2–3 dni[3], ew. do tygodnia[18]. Wydajność z upraw z ha jest podobna do tej uzyskiwanej w przypadku szparaga lekarskiego[18].

Szkodniki i choroby

Modrak łatwo zaraża się kiłą kapuścianą, zwłaszcza jeśli jest posadzony na stanowisku zarażonym. Pchełki ziemne (Halticinae) wygryzają dziury w liściach[3].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Linki zewnętrzne

  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie apweb
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie grin
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f g h i j k l m Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie biggs
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie nowinski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie konemann
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie meusel
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie kremer
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie europaea
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie america
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie szafer
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mirek
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sowerby
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie podbielkowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie pigott
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie packham
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie gibbons
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie pfaf
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f g h i j k Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie munro
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie siddle
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie peron
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie burnie
    BŁĄD PRZYPISÓW