Главная страница

Tzw. Meduza Rondanini, kopia rzymska dzieła Fidiasza
Meduza wedle Caravaggia

Meduza (gr. Μέδουσα Médousa, łac. Medusa) – w mitologii greckiej była najmłodszą z trzech Gorgon.

Zbiorcze miano trzech sióstr Gorgoes (później Gorgones) pochodzi od pierwiastka dźwiękonaśladowczego, obecnego również w wyrazie gorgos, co po grecku oznacza dziki, straszny, kojarzy się z polskim słowem groza. Zygmunt Kubiak dostrzega tutaj echo strachu, jakim napawały w przeszłości ludzi sytuacje, gdy coś uderzało w ich siedziby[1].

Z kolei imię samej Meduzy oznacza Władnąca. Być może wcześniej nosiła ona imię Eurymedusa, a więc Szeroko Władnąca, co z czasem uległo skróceniu[1].

Jej postrzeganie zmieniało się z upływem czasu. Niegdyś potwór i stare, przedolimpijskie bóstwo, później ofiara przemiany na skutek wyzwania rzuconego bogini[2].

Pochodzenie

Meduza była najmłodszą z trzech Gorgon[3], córek Forkosa i Keto[4]. Siostry jej nosiły imiona Steno i Euryale[5]. W odróżnieniu od nieśmiertelnych sióstr można ją było zabić[6].

Drzewo genealogiczne Meduzy[4]
Gaja
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Pontos
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
NereusTaumasForkys
 
KetoEurybie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
GrajeStenoEuryaleMeduzaWąż

Piękna kobieta

Meduza początkowo była kobietą wyjątkowej urody[5], szczyciła się zwłaszcza bujnymi włosami[7]. Rywalizowała wręcz z Ateną[2]. W innej wersji mitu jej wdzięk przyciągnął uwagę Posejdona. Do zbliżenia doszło w świątyni Ateny[5] (choć Teogonia mówi o „miękkiej łące wśród kwiatów wiosennych”[1]), co było świętokradztwem[2] i wskutek czego bogini pokarała dziewczynę, przemieniając ją w odrażające stworzenie[8].

Potwór

Wygląd Meduzy, opisany dokładnie przez Apollodorosa (2, 4, 2)[1], napawał strachem. Była najstraszniejsza z Gorgon[3], które Pietrzykowski uważa za najstraszniejsze potwory mitologii greckiej[9]. Podobnie jak jej siostry, zamiast włosów jej głowę pokrywały węże[3] i wężowe łuski, a nieruchome[1] oczy błyszczały[2]. Twarz Meduzy szpeciły grymasy[7]. Gorgony w ustach miały kły przywodzące na myśl dzicze[3]. Szyje ich zdobiły łuski jak u smoka. Ręce straszne siostry miały ze spiżu[10] bądź z brązu. Posiadały też złote skrzydła[3], umożliwiające im lot[2]. Meduza dodatkowo miała taką właściwość, że sam jej widok[3] bądź jej spojrzenie zamieniało w kamień[9]. Już widok jednego tylko loku jej włosów sprawiał, iż napierające armie uciekały[2]. Można też spotkać informacje, że wszystkie trzy Gorgony miały tę właściwość[5][2]. Wstręt i grozę budziły one nie tylko wśród zwykłych ludzi, ale nawet u nieśmiertelnych bogów[2], bez pomocy których nikt nie mógłby ich pokonać[10]. Jedynym, który nie lękał się potwornego widoku Meduzy, był Posejdon, ojciec jej dzieci[11].

Gorgony zamieszkały na zachodnim skraju świata[9], jeszcze za Okeanosem[1]. Miejsce ich pobytu sąsiadowało z Ogrodem Hesperyd, Królestwem Umarłych, ziemią Geriona[2], Dziedziną Nocy, leżało jeszcze bardziej na zachód od miejsca pobytu Graj[1]. Wedle późniejszych poglądów żyły one w Libi[5]. Zadomowiły się w jaskini[2]. Otaczały je pozostałości zabitych[12].

Wyprawa Perseusza i śmierć

Perseusz ucinający głowę Meduzie

Na wyprawę przeciwko Meduzie wyruszył heros Perseusz[13], jeden z najsłynniejszych bohaterów mitologii greckiej[14]. Bywał on gościem króla Polidektesa[13], władcy Serifos[6], który, chcąc posiąść jego matkę Danae, na przeszkodzie czemu stał jej syn, mamił młodzieńca opowieściami o bohaterskich czynach. Pewnego dnia zprosił go na ucztę, gdzie wyjawił plany ożenku z Hippodameją z Elidy. Wszyscy goście obiecali mu z tego powodu szczodrze bogate dary, jeden tylko Perseusz był ubogim człowiekiem i nie mógł podarować władcy nic kosztownego. Wobec tego, zmuszony do złożenia obietnicy, zaoferował Polidektesowi, że wyruszy i przywiezie mu głowę Meduzy. Monarcha chętnie na to przystał, oczekując śmierci śmiałka[13].

Nieszczęśnikowi pomocy udzieliła jednak Atena, dzięki czemu dotarł do trzech Graj, które wyjawiły mu miejsce pobytu Gorgon. Heros uzbrojony został w czyniący niewidzialnym hełm oraz skrzydlate buty, aby mógł lecieć w powietrzu, w końcu otrzymał też od Hermesa sierp[3] z adamantu[1] bądź też zakrzywiony nóż[9], by tym ostrym narzędziem pozbawić Meduzę głowy[3]. Istnieje wersja mitu, wedle której Perseusz wyruszył przeciwko Meduzie dla Ateny, z którą Gorgona współzawodniczyła. Wersję taką poświadcza Apollodoros[12].

Perseusz dotarł do Gorgon i ujrzał je śpiące na brzegu oceanu. Nie chcąc zamienić się w kamień, syn Zeusa stanął do sióstr tyłem. Spoglądał jedynie w swą tarczę z miedzi, wypolerowaną tak, że widział w niej oblicze potwora[15]. Wedle jednej z wersji tarczę tę trzymała przed nim sama Atena[9]. Jej brat uciął Meduzie głowę, schował ją do torby[15] czy też raczej sakwy kibisis[10], po czym odleciał, pozostawiając bezgłowe ciało. Z bezgłowej szyi wyskoczył Pegaz[15], wyszedł z niej też olbrzym Chryzaor[9], od początku trzymając w ręku złoty miecz[16]. Obaj byli synami Posejdona[11]. Tymczasem obudziły się siostry zamordowanej i poczęły ścigać zabójcę, jednak miał on na głowie czapkę-niewidkę, więc nie mogły go odnaleźć[15].

Śmiertelna głowa

Perseusz zdążył jednak pobrać magiczną krew wypływającą z ran zamordowanej. Krew z lewej żyły stanowiła pozbawiającą życia truciznę, w odróżnieniu od niej krew z żyły po stronie prawej przywracała zmarłych do życia[2].

Syn Zeusa udał się w drogę powrotną. Spotkał na niej Atlasa, tytana dźwigającego sklepienie nieba. Perseusz za pomocą głowy Meduzy zamienił go w kamień[17]. Heros ponownie użył głowy Gorgony podczas sporu z Fineusem, chcącym poślubić swą bratanicę Andromedę, którą Perseusz wybawił od śmierci, pokonując morskiego potwora. Zwolennicy Perseusza wdali się w bójkę z poplecznikami Fineusa, wobec czego syn Danae wyjął z torby głowę Meduzy i przeistoczył Fineusa w kamień[18], a razem z nim jego zwolenników. Swoim polecił przedtem odwrócić wzrok[1]. Istnieją też inne wersje, w której Fineus zostaje oślepiony, ale zachowuje życie[18].

Perseusz wykorzystał głowę Meduzy do zemsty na Polidektesie, który za czasu jego nieobecności prześladował jego matkę, która nie chciała go za męża. Syn Zeusa wkroczył do zamku monarchy i wyciągnął z torby straszną głowę. Polidektes i jego dworzanie zamienili się w kamień. Przypominali odtąd marmurowe posągi[19]. Perseusz, wedle jednej z wersji, po wypełnieniu swej misji oddał głowę Gorgony Atenie[20], według innej zatrzymał głowę Gorgony[19] aż do śmierci, kiedy to oddał ją Atenie. Bogini umieściła głowę Meduzy na swej tarczy, by przerażała ona jej wrogów[21] i zmuszała ich do ucieczki[11], a nawet przemieniała w kamień[2].

Na pamiątkę swego wyczynu Perseusz nadał swej córce imię Gorgofone (Gorgonobójcza)[22].

Po śmierci

Cień Meduzy ukazał się Heraklesowi[23] potomkowi Perseusza[10], gdy ten wstąpił do Królestwa Umarłych, odstraszając wiele innych mar. Heros dobył miecza do walki z potworem, ale towarzyszący mu Hermes wyjawił mu niezasadność walki z marą mieczem[23].

Potomkowie

Potomków Meduzy prezentuje następujące drzewo genealogiczne[4]:

Meduza
 
Posejdon
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
PegazChrysaor
 
Kalliroe
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
GerionEchidna
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
CerberHydra lernejskaChimeraOrtros
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SfinksLew nemejski

Przyjście na świat Pegaza i Chrysaora dopiero po śmierci Meduzy stwarza pewne problemy, gdyż na Pegazie Bellerofon zabił Chimerę, a Chrysaor był przodkiem Echidny. Kubiak występującą w mitologii chronologię określa jako osobliwą[12].

Interpretacje

Inaczej Meduzę widzi Diodor. Prezentuje on euhemerystyczną interpretację mitu o Meduzie. Uważa on Gorgony za szczep wojowniczych kobiet, podobnych do Amazonek, mieszkających w okolicy Atlantydy. Jej mieszkańcy wespół z Amazonkami uderzyć mieli na Gorgony i zwyciężyć je, ale nie wytępić. Kolejny atak poprowadził nań Perseusz, a Herakles spowodował ich wymarcie[2].

W sztuce

Walka Perseusza z Meduzą należy do scen często przedstawianych w sztuce. Sam moment ucinania głowy przedstawia jedna z metop selinunckich[24].

Często przedstawiano też samą głowę Meduzy, na przykład na piersiach Ateny. Motyw taki nosi nazwę gorgonejonu. Być może wykorzystywano ją jako symbol apotropaiczny, a więc ochroniący przez złymi mocami. Gorgonejon zmieniał się z upływem czasu. Początkowo przedstawiał twarz okropną, wykrzywioną, z językiem wysuniętym z ust. Późniejsze przedstawienia ukazują już twarz piękną, choć smutną, otoczoną jednak wężami. Prezentuje ją choćby Meduza Rondanini[24].

Z kolei przyczółek z Korkyry ukazuje oglądającym Meduzę pośród swoich dzieci[24].

  1. a b c d e f g h i Kubiak 1997 ↓, s. 436.
  2. a b c d e f g h i j k l m Grimal 2008 ↓, s. 114.
  3. a b c d e f g h Parandowski 1979 ↓, s. 200.
  4. a b c Grimal 2008 ↓, s. 385 (tabl. 32).
  5. a b c d e Cotterell 1996 ↓, s. 180.
  6. a b Pietrzykowski 1983 ↓, s. 186.
  7. a b Schmidt 2006 ↓, s. 203.
  8. Schmidt 2006 ↓, s. 203-204.
  9. a b c d e f Pietrzykowski 1983 ↓, s. 189.
  10. a b c d Grimal 2008 ↓, s. 289.
  11. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 204.
  12. a b c Kubiak 1997 ↓, s. 437.
  13. a b c Parandowski 1979 ↓, s. 199-200.
  14. Pietrzykowski 1983 ↓, s. 185.
  15. a b c d Parandowski 1979 ↓, s. 200-201.
  16. Grimal 2008 ↓, s. 63.
  17. Grimal 2008 ↓, s. 48.
  18. a b Grimal 2008 ↓, s. 103.
  19. a b Parandowski 1979 ↓, s. 201.
  20. Pietrzykowski 1983 ↓, s. 191.
  21. Parandowski 1979 ↓, s. 199-203.
  22. Kubiak 1997 ↓, s. 440.
  23. a b Grimal 2008 ↓, s. 133.
  24. a b c Pietrzykowski 1983 ↓, s. 193.

Bibliografia

  • Arthur Cotterell: Słownik mitów świata. Katowice: Książnica, 1996, seria: Słowniki Encyklopedyczne „Książnicy”. ISBN 978-83-7132-704-9.
  • Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008. ISBN 978-83-04-04673-3.
  • Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 1997. ISBN 83-7129-585-5.
  • Jan Parandowski: Mitologia. Warszawa: czytelnik, 1979. ISBN 83-07-00233-8.
  • Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983, seria: Mitologie Świata. ISBN 83-221-0111-2.
  • Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.

Zobacz też