Главная страница

Szablon:Pisarz infobox

Matteo Maria Boiardo, hrabia di Scandiano (ur. 1441, zm. 20 grudnia 1494) – włoski poeta, związany z dworem Estów w Ferrarze, gubernator Modeny i Reggio Emilia.

Życie

Przodkowie

Rodzina Boiardów wywodziła się z Rubbiery majątku położonego pomiędzy Modeną a Reggio. XIII wieczny kronikarz franciszkański, Salimbene opowiada o Bonifacym Boiardo, który poproszony o pomoc przez głodzonych przez skąpego opata mnichów klasztoru S. Prospero di Reggio napadł w 1286 roku na klasztor w czasie obiadu, wypędził opata i korzystając ze sposobności zrabował, co się dało. Po jego odjeździe opat powrócił i postawił u bram klasztoru czterdziestu przychylnych sobie mieszczan. Nie dał im jednak jeść, tak jak wcześniej swoim cystersom. Kiedy mieszczanie poszli do miasta, by się pożywić, Boiardo przybył ponownie i na dobre przegnał opata[1].

Na początku XIV wieku Mikołaj III d'Este nadał Boiardom w zamian za Rubbierę, górskie miasteczko Scandiano wraz z przynależnymi do niego posiadłościami. Ród Boiardów, "Comites Scandiani et Casalgrande", był wierny Estom ferraryjskim, dostarczał im kondotierów, podestów i biskupów. Hrabiowie ze Scandiano brali udział we wszystkich poważniejszych poselstwach swoich władców. Feltrino Boiardo, dziad poety, uczestniczył w trzymiesięcznej pielgrzymce Mikołaja III do Ziemi Świętej w 1413 roku, należał też potem do koła literackiego Leonella d'Este (1441-1450)[2].

Młodość

Ojciec poety Giovanni Boiardo poślubił siostrę Tita Strozziego. Z małżeństwa tego urodził się w 1434 roku w Scandiano Matteo Maria Boiardo[1]. Do dziesiątego roku życia przebywał wraz z ojcem urzędnikiem książąt d'Este na dworze w Ferrarze[3]. Pod wpływem wuja Strozziego nauczył się wówczas dobrze łaciny, nigdy natomiast nie opanował greki[4]. Po śmierci ojca wrócił do rodzinnego Scandiano, gdzie jego wychowaniem zajął się dziadek Feltrino[5]. Scandiano miało w tym czasie dwóch właścicieli: część należała do ojca poety, drugą władał jego stryj Giulio Ascanio, żonaty z Kornelią Tadeą Pio z Carpi. Po śmierci Giovanniego, wobec niepełnoletności poety zarząd nad całym majątkiem objął stryj Guilio Ascanio, kiedy i on jednak umarł w 1454 roku Matteo przejął należną mu część[4].

W 1462 roku gubernatorem Modeny został Herkules d'Este, który właśnie powrócił z Neapolu. W krótkim czasie świetny jego dwór zaczął przyciągać okoliczną szlachtę. Jednocześnie w Reggio jego brat Sigismondo d'Este, zgromadził również wokól siebie niemałą grupę przyjaciół. Boiardo bywał częstym gościem na obydwu dworach, szczególnie jednak zaprzyjaźnił się z Herkulesem. 4 kwietnia 1469 roku na wyścigach w Reggio poznał osiemnastoletnią Antonię Caprarę, w chwili gdy, jak potem pisał: miłość ulewnym deszczem padała ze wszystkich stron świata. Antonia stała się odtąd muzą jego poezji lirycznej[4]. W 1471 roku Herkules wstąpił na tron Ferrary, a Matteo roku później się ożenił z Taddeą di Giorgio z hrabiów Gonzagów z Novellary, bocznej linii Gonzagów panujących w Mantui. Taddea nie była wybitną pięknością, miała wprawdzie ładne oczy, łagodny wyraz twarzy. Matteo był z niąjednak szczęśliwy, a dom ich zasłynął z gościnności i doborczynności. "Niech ci Bóg ześle Boiardów do domu, a szczęście z nimi zawita"[6] mawiano w Scandiano i Reggio[7].

Spór o Scandiano

Dobra skandiańskie tylko w połowie należały do Mattea Marii. Właścicielem drugiej połowy był jego stryjeczny brat Giovanni Boiardo, syn Giulia Ascania, w którego imieniu gospodarowała matka, Kornelia Taddea z domu Pio z Carpi. Kornelia Taddea nienawidziła poety i jego młodej żony, do zaognienia tej nienawiści przyczyniły się dodatkowo wydarzenia, które zaszły w 1473 roku. Piowie, którzy od dawna prowadzili spór z gminą Reggio o wodę z kanału rzeki Secchii, latem 1473 roku, wraz z dwustoma carpigianami, wtargnęli na terytorium miasta Reggio, przecięli kanał idący do Reggio i skierowali wodę z Secchii do Carpi. Matteo Maria, który w myśl rodowej tradycji występował zawsze jako defensor et propugnator Reipublicae Reginae[8], wyruszył ze swoimi ludźmi i przywrócił wodę Reggio. Rozgniewana stryjenka, w porozumieniu ze swym bratem, Markiem Pio, postanowiła otruć Boiarda. Posłużono się w tym celu notariuszem Szymonem Boioni z Reggio[7]. Pozyskany przez trucicieli zaufany sługa Boiarda poszedł do Carpi po truciznę, w ostatniej chwili zabrakło mu jednak odwagi, by ją podać swemu panu. Wyjawił mu wszystko, a Boiardo, pochwyciwszy Boioniego, zawiózł go wraz ze świadkami do Ferrary. Książę zbadał truciznę i nakazał uwięzić Marka Pio. Ponieważ jednak sprawa dotyczyła potężnej rodziny Piów, proces został wkrótce umorzony i jedynie Szymon Boioni został wygnany z ferraryjskiego państwa. W rok później zresztą jego brat Boione wystarał się dla niego o prawo powrotu do ojczyzny[9].

Po zamachu książę zaproponował poecie inne dobra w zamian za jego dziedzictwo. Boiardo nie chciał się jednak na to zgodzić i prosił o podział klucza skandiańskiego. Ostatecznie w 1475 roku dominium Boiardów zostało podzielone pomiędzy dwie linie, a Scandiano zostało przyznane poecie. Pobyt w rodzinnym zamku stał się jednak po tych wydarzeniach dla Mattea Marii niemiły i w 1475 roku przeniósł się wraz z rodziną do Ferrary[9].

Późniejsze lata

W 1476 roku roku Boiardo wstąpił na służbę księcia Ferrary Herkulesa I d'Este. Następne trzy lata spędzone w Ferrarze miały decydujący wpływ dla jego rozwoju. Dwór w Ferrarze był od dawna ważnym ośrodkiem kultury humanistycznej, a jednocześnie miejscem, gdzie kwitły tradycje rycerskie. Biblioteka dworska poasiadała obszerny zbiór średniowiecznych romansów rycerskich: toskańskich, franko-weneckich i francuskich. Pod wpływem tej literatury w 1476 roku Boiardo rozpoczął pracę nad dziełem swego życia Rolandem zakochanym (Orlando inamorato)[5].

Po zawarciu małżeństwa z Taddeą Gonzaga di Novellara objął urząd gubernatora Modeny, który sprawował w latach 1479-1482. Zapadł w tym czasie na zdrowiu. Mimo to nadal intensywnie pracował nad poematem, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1483 roku w Reggio Emilia. W 1487 roku został gubernatorem tego miasta, zmuszony surowo występować przeciw szerzącej się przestępczości, co przyniosło sporo udręki jego łagodnej naturze. Po wkroczeniu do Włoch armii Karola VIII, starał się chronić przed Francuzami miejscową ludność. Zmarł w grudniu tego roku, opłakiwany przez mieszkańców miasta[5].

Twórczość

Boiardo tworzył w języku łacińskim oraz włoskim. W młodości przetłumaczył na zlecenie Herkulesa d'Este z łaciny kilka dzieł starorzymskich i greckich: Historię Herodota, Cyropedię Ksenofonta, O sławnych mężach Korneliusza Neposa, Metamorfozy Apulejusza. Dla Herkulesa ułożył też łacińskie Carmina de laudibus Estensium (Pieśni na cześć rodu d'Este)[10].

W 1476 roku ukończył swój zbiór pieśni włoskich Canzoniere (Zbiór pieśni, nazwany też potem przez autora Amorum libri tres - Księgami miłości) w 3 częściach, z których każda liczyła po 50 sonetów i 10 różnych pieśni (kancon, ballad, madrygałów) - łącznie 180 utworów. Była to wzorowana na Petrarce miłosna autobiografia, w której poeta opowiadał o swej miłości do niestałej Antonii Caprary. Po radosnym oczekiwaniu następuje bolesne oczekiwanie, a wreszcie smutna rezygnacja. Wiersze swoje zabarwia Boiardo melancholijnym wdziękiem. Swoje przeżycia przedstawia na tle przyrody, która z nim współodczuwa: gdy jest radosny kwiaty stają się barwniejsze, bledną i tracą świeżość gdy odczuwa smutek. Oprócz Petrarki mistrzami w pracy nad zbiorem byli mu prowansalscy trubadurzy, oraz klasycy starożytności: Horacy i Tibullus[10].

Głównym jego dziełem jest niedokończony poemat, pisany oktawą w 69 pieśniach, Orlando innamorato (Orland zakochany). Był to pierwszy we włoskiej literaturze utwór łączący elementy średniowiecznego eposu bohaterskiego i opowieści dworskiej. Jego oryginał na długo przesłoniła wydana w 1541 roku przeróbka autorstwa Francesco Berniego. Temat podjęty w tym utworze został mistrzowsko rozwinięty przez Ludovico Ariosto w jego dziele Orland szalony (1532)[11].

  1. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 92.
  2. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 26 i 92.
  3. Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. P. Salwa (red.). T. 1. s. 207. K. Chłędowski utrzymuje, że ojciec poety zmarł dopiero w 1452 roku, a więc gdy Matteo miał 18 lat (Wędrówki po Ferrarze, s. 93)
  4. a b c Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 93.
  5. a b c Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. P. Salwa (red.). T. 1. s. 207.
  6. Iddio ti mandi a casa i Boiardi
  7. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 95.
  8. Obrońca i opiekun Rzeczpospolitej Reggiańskiej
  9. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 96.
  10. a b Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. s. 112.
  11. Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. P. Salwa (red.). T. 1. s. 208 i 211.

Bibliografia

  • Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1958.
  • Józef Heistein: Historia literatury włoskiej. Wrocław: Ossolineum, 1987. ISBN 83-0402122-6.
  • Mały słownik pisarzy włoskich. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969.
  • Pisarze świata. Słownik encyklopedyczny, wyd. PWN, 1999
  • Krzysztof Żaboklicki: Literatura włoska. W: Dzieje literatur europejskich. T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977.
  • Krzysztof Żaboklicki: Matteo Maria Boiardo. W: Historia literatury włoskiej. P. Salwa (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2002. ISBN 83-89100-09-6.
  • Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-01-15525-4.