Главная страница

Masakra w Rumbuli – masowy mord na blisko 25 tysiącach Żydów, dokonany przez Niemców i ich łotewskich kolaborantów w ostatnich miesiącach 1941 roku.

Pod koniec 1941 roku Niemcy przystąpili do likwidacji ostatnich żydowskich skupisk na terytorium okupowanej Łotwy. Podczas dwóch „akcji” – przeprowadzonych 30 listopada oraz 8 grudnia 1941 – funkcjonariusze SS i policji niemieckiej, wsparci przez łotewskich kolaborantów, wypędzili z getta w Rydze co najmniej 24 tysiące kobiet, starców i dzieci, których następnie rozstrzelali w lesie pod stacją kolejową Rumbula. Wraz z ryskimi Żydami wymordowano także transport niemieckich Żydów wysiedlonych z Berlina, co podniosło liczbę ofiar masakry do ok. 25 tysięcy. Masowy mord w Rumbuli był największą – obok masakry w Babim Jarze pod Kijowem – zbrodnią popełnioną przez niemieckie Einsatzgruppen w ramach „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”.

Początek Holocaustu na Łotwie

Raport Stahleckera. Cyfry przy trumnach oznaczaja liczbę zabitych Żydów

22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy rozpoczęły inwazję na ZSRR. Pierwsze tygodnie wojny miały bardzo pomyślny przebieg dla strony niemieckiej. Na niemal wszystkich odcinkach frontu dywizjom Wehrmachtu udało się bowiem rozbić wojska nadgranicznych okręgów wojskowych ZSRR, a następnie wedrzeć się w głąb terytorium przeciwnika. Nie inaczej przebiegły wypadki na terytorium Łotwy – zaanektowanej przez ZSRR latem 1940 roku. Już 26 czerwca 1941 niemiecki LVI Korpus Pancerny zdobył Dyneburg wraz ze znajdującym się tam mostem na Dźwinie. Z kolei 1 lipca 1941 oddziały Wehrmachtu wkroczyły do Rygi[1]. Początkowo społeczeństwo łotewskie witało Niemców z entuzjazmem, gdyż w wojnie niemiecko-sowieckiej upatrywano szansy na odzyskanie przez Łotwę niepodległości. Były to złudne nadzieje, gdyż Niemcy prezentowali jednoznacznie negatywne stanowisko wobec łotewskich tendencji niepodległościowych, a okupowane terytorium Łotwy włączyli w skład utworzonego w lipcu 1941 tzw. Komisariatu Rzeszy „Wschód” (niem. Reichskommissariat Ostland)[a][2].

W ślad za dywizjami Grupy Armii „Północ” na Łotwę wkroczyła także tzw. Einsatzgruppe A dowodzona przez SS-Brigadeführera Franza Stahleckera. Była to jedna z czterech specjalnych grup operacyjnych (Einsatzgruppen) niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa, których zadaniem było mordowanie Żydów, komunistów oraz wszystkich innych osób uznawanych za zagrożenie dla niemieckiego panowania. Rychło na całym terytorium Łotwy rozpoczęły się masakry ludności żydowskiej. Ludobójcze działania Niemców były wspierane przez licznych Łotyszy, zgodnie z popularnym stereotypem „żydokomuny” utożsamiających wszystkich Żydów z systemem sowieckim i stosowaną przez niego polityką terroru[3]. Wkrótce po wkroczeniu do Rygi Einsatzgruppe A zainicjowała pogrom, w trakcie którego zamordowano ok. 400 Żydów oraz spalono Synagogę Chóralną w centrum miasta (4 lipca 1941)[4][5]. Egzekucje ryskich Żydów były kontynuowane w kolejnych tygodniach – przede wszystkim w podmiejskim lesie Bikernieki. Największe masakry miały jednak miejsce na łotewskiej prowincji, gdzie funkcjonariusze Einsatzgruppe A wraz ze specjalną jednostką łotewskiej policji pomocniczej, znaną jako Arājs Commando (od nazwiska dowódcy – Viktorsa Arājsa), systematycznie przeczesywali wsie i mniejsze miasteczka, mordując całe żydowskie społeczności[6][7]. SS-Brigadeführer Stahlecker oceniał, że do 15 października 1941 zamordowano na Łotwie ponad 30 tys. Żydów – a więc blisko jedną trzecią przedwojennej populacji[b][8].

Początkowo eksterminacja łotewskich Żydów nie przybrała jednak tak masowych rozmiarów, jak oczekiwało tego kierownictwo SS. Był to w pierwszym rzędzie efekt postawy szefa okupacyjnej administracji cywilnej, Komisarza Rzeszy Hinricha Lohsego, który uważał, że priorytetem władz niemieckich powinna być odbudowa łotewskiej gospodarki i wykorzystanie jej potencjału na rzecz niemieckiego wysiłku wojennego. Z tego powodu Lohse stał na stanowisku, że fizyczna zagłada Żydów powinna zostać rozłożona w czasie i nie zważając na protesty Stahleckera[c] forsował program gettoizacji ludności żydowskiej oraz jej wykorzystania w charakterze niewolniczej siły roboczej. „Pragmatyczna” polityka Lohsego była popierana przez Alfreda Rosenberga, ministra Rzeszy ds. okupowanych terytoriów wschodnich oraz akceptowana przez SS-Gruppenführera Hansa-Adolfa PrützmanaWyższego Dowódcę SS i Policji w Komisariacie Rzeszy „Wschód” (HSSPF Ostland und Russland-Nord)[9]. W rezultacie łotewscy Żydzi, którzy przeżyli pierwsze masakry, zostali zgromadzeni w trzech gettach zorganizowanych w największych miastach Łotwy – Rydze, Dyneburgu i Lipawie[8].

Utworzenie getta w Rydze

Osobny artykuł: Getto w Rydze.

Największe getto powstało w Rydze, gdzie w okresie przedwojennym zamieszkiwała blisko połowa łotewskich Żydów[d]. Zostało ono zorganizowane we wschodniej części miasta, w ubogiej dzielnicy zwanej Moskiewskim Przedmieściem, gdzie przed wojną zamieszkiwali głównie Rosjanie, Polacy i Żydzi[5]. Utworzenie getta zarządzono w połowie sierpnia 1941 jednak zostało ono ostatecznie zamknięte dopiero 15 października 1941[10][11]. Zamieszkiwane przez Żydów kwartały odcięto wówczas od reszty miasta za pomocą zasieków z drutu kolczastego oraz sieci posterunków (obsadzanych głównie przez łotewskich policjantów). Jeszcze przed zamknięciem getta Niemcy powołali do życia Judenrat, na którego czele stanął Michał Eliaszow. Utworzono także żydowską służbę porządkową, którą kierował Michał Rosenthal[5].

Getto w Rydze liczyło ok. 30 tysięcy mieszkańców. Ze względu na przeludnienie oraz niedobory wody i żywności panowały w nim bardzo ciężkie warunki sanitarne i bytowe. Dorosłych Żydów objęto przymusem pracy[5].

Preludium zbrodni

Dworzec kolejowy w Rydze. Na zdjęciu widoczni m.in. Jeckeln, Lohse i Drechsler

2 października 1941 Hitler wydał polecenie, aby do końca roku wszyscy Żydzi zamieszkujący jeszcze terytorium III Rzeszy zostali wysiedleni na wschód, w szczególności na tereny Reichskommissariat Ostland. Rozkaz ten oznaczał, że tamtejsze getta muszą zostać szybko „opróżnione” celem znalezienia miejsca dla niemieckich Żydów[12]. Dla Reichsführera-SS Heinricha Himmlera był to doskonały pretekst, aby zerwać z zachowawczą polityką Ostministerium i uczynić Łotwę całkowicie Judenrein (pol. „oczyszczoną z Żydów”). Zirytowany faktem, że SS-Gruppenführer Prützmann uległ argumentom Lohsego, uznał, że struktury SS i policji w krajach bałtyckich wymagają zmiany kierownictwa. Z tego powodu z dniem 31 października 1941 przeniósł Prützmana na stanowisko Wyższego Dowódcy SS i Policji w Komisariacie Rzeszy „Ukraina”, a sprawującego dotąd tę funkcję SS-Obergruppenführera Friedricha Jeckelna oddelegował do Rygi na stanowisko zajmowane wcześniej przez Prützmana. Jeckeln, który zdołał już do tej pory wymordować dziesiątki tysięcy ukraińskich Żydów (m.in. kierował masakrą ponad 30 tys. Żydów w Babim Jarze pod Kijowem) miał dopilnować „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” w krajach bałtyckich[13].

Jeckeln pojawił się w Rydze na początku listopada 1941. Wcześniej udał się do Berlina na spotkanie z Himmlerem, który rozkazał mu wymordować „do ostatniego człowieka” wszystkich Żydów w Komisariacie Rzeszy „Wschód”. Reichsführer-SS zaznaczył jednocześnie: „Proszę powiedzieć Lohsemu, że jest to mój rozkaz, jak również życzenie Führera[13][14]. W tej sytuacji Komisarz Rzeszy musiał ustąpić. Lohse i Rosenberg zdołali jedynie wyjednać u Himmlera wyłączenie z „akcji” blisko 4 tys. żydowskich mężczyzn (w wieku od 16 do 60 lat), a także ok. 500 szwaczek i krawcowych, zatrudnionych przy naprawie niemieckich mundurów[15].

W dalszej kolejności Niemcy zajęli się „technicznymi” przygotowaniami do akcji eksterminacyjnej. Początkowo Jeckeln rozważał przeprowadzenie egzekucji w Salaspils, gdzie rozpoczęto niedawno budowę obozu przejściowego dla niemieckich Żydów. Salaspils leżało ok. 18 kilometrów od Rygi, a mieszkańcy getta mogliby tam zostać dowiezieni koleją. Ostatecznie na miejsce masakry wybrano jednak sosnowy las w pobliżu stacji kolejowej Rumbula. Był on położony w odległości ok. 10 kilometrów od getta w Rydze – na niewielkim wzniesieniu leżącym między linią kolejową Ryga-Dyneburg, a drogą prowadzącą do Salaspils. 21 listopada 1941 do lasu przywieziono grupę blisko 300 radzieckich jeńców wojennych, którzy pod nadzorem SS-Untersturmführera Ernsta Hemickera i jego ludzi wykopali sześć masowych grobów. Każda z mogił miała boki o długości 10 metrów i głębokości od 2,5 do 3 metrów (z jednej strony każdego dołu wybudowano także konstrukcję pozwalającą na wychodzenie na górę). Groby miały docelowo pomieścić ok. 25 tys. zwłok. Jeńcy zakończyli pracę w okolicach 23 listopada[10][16].

Szczegółowe plany masakry omówiono podczas dwóch narad, zwołanych przez Jeckelna w dniach 27 i 29 listopada[17]. Ze względu na fakt, iż zamierzano wymordować blisko 25 tysięcy osób, a nadejście pory jesiennej skróciło dzień do ok. 8 godzin, masowy mord musiał zostać rozłożony na kilka dni. Pierwszą „akcję” zamierzano przeprowadzić w dniu 30 listopada. Żydzi mieli być wyprowadzani z getta grupami po 1000 osób, przy czym planowano, że ostatnia kolumna wyruszy o godz. 12:00 i dotrze do Rumbuli o godz. 15:00. Dziesięciokilometrową trasę wiodącą z getta do miejsca egzekucji Żydzi mieli pokonać pieszo – ciężarówki i autobusy planowano wykorzystać wyłącznie w celu przetransportowania dzieci, starców i kalek, a także ciał ofiar zastrzelonych po drodze. Podczas drugiej narady Jeckeln ogłosił zebranym, że „uczestnictwo w operacji jest patriotycznym obowiązkiem”, a odmowa uczestnictwa będzie równoznaczna z dezercją. Wyższym oficerom SS i policji – nie zaangażowanym bezpośrednio w akcję eksterminacyjną – Jeckeln polecił stawić się na miejscu egzekucji w charakterze obserwatorów, „aby dzielić wraz z innymi wiedzę i współuczestnictwo”[18]. Andrew Ezergailis, amerykański historyk łotewskiego pochodzenia, oceniał, że w grono sprawców liczyło łącznie ok. 1700 osób[19]. Znalazło się wśród nich:

  • kilkunastu członków osobistej ochrony Jeckelna, pełniących funkcję plutonu egzekucyjnego[e];
  • 400 członków Einsatzgruppe A dowodzonych przez SS-Sturmbannführera Rudolfa Langego – komendanta SD i policji bezpieczeństwa w Rydze (w tym ok. 50 funkcjonariuszy SD oraz ok. 300 Łotyszy z Arājs Commando);
  • 140 funkcjonariuszy niemieckiej policji porządkowej z kompanii stacjonujących w Rydze i Jegławie;
  • ok. 1000 Łotyszy służących w rozmaitych formacjach kolaboracyjnych.

Jednocześnie Niemcy ogłosili ryskim Żydom, że wkrótce rozpocznie się akcja przesiedleńcza, mająca na celu zmniejszenie panującego w getcie przeludnienia. Zapowiedziano wysiedlenie Żydów „dalej na Wschód”, polecając jednocześnie mieszkańcom getta, aby 30 listopada o godz. 6:00 stawili się na punktach zbornych z bagażem o wadze nie przekraczającej 20 kilogramów. Niemieckie obwieszczenie wywołało w getcie spore poruszenie jednak nie spowodowało większej paniki, gdyż tylko nieliczni Żydzi byli w stanie sobie wyobrazić, że Niemcy mogą planować masakrę tysięcy kobiet, starców i dzieci. Mając w pamięci pogromy z lata 1941 obawiano się raczej o los mężczyzn wyznaczonych do pozostania w Rydze. Co więcej, warunki panujące w getcie były tak ciężkie, że część Żydów przyjęła z zadowoleniem obwieszczenie o przesiedleniu, licząc, że przyniesie ono poprawę ich bytu. 28 listopada Niemcy ogrodzili zasiekami z drutu kolczastego jeden z kwartałów getta, gdzie znajdowały się cztery budynki mieszkalne. Następnego dnia przesiedlono tam 4 tysiące wyznaczonych robotników (kwartał ten był odtąd nazwany „małym gettem”). 500 żydowskich szwaczek i krawcowych osadzono tymczasowo w ryskim więzieniu[11][15].

Masakra w dniu 30 listopada

Akcja eksterminacyjna rozpoczęła się 30 listopada około godziny 5:00 nad ranem. Niemcy i Łotysze wsparci przez funkcjonariuszy żydowskiej służby porządkowej wkroczyli do getta, po czym idąc od domu do domu zaczęli wypędzać mieszkańców na ulice. Przy wschodniej granicy getta wycięto przejście w drucie kolczastym, aby umożliwić wyprowadzenie ludności. W atmosferze totalnego chaosu rozpoczęto formowanie kolumn marszowych. Żydzi stawiający opór, jak również starcy, kaleki oraz inne osoby mogące opóźniać marsz, byli rozstrzeliwani na miejscu (szczególnym okrucieństwem wyróżnił się przy tym SS-Sturmbannführer Brasch)[20]. Z miejscowego szpitala członkowie komanda Arājsa wyciągnęli 20 pacjentów, których następnie rozłożyli na słomianych podkładach i zabili strzałem w głowę[21]. Dokładna liczba Żydów zamordowanych tego dnia na terenie getta nie jest znana – być może sięgnęła nawet 500 osób[11]. Za pomocą dynamitu Niemcy wysadzili krater na żydowskim cmentarzu, do którego za pomocą taczek, sań i furmanek zwieziono później wszystkie zwłoki zebrane z ulic i mieszkań[21].

Około godziny 6:00 rano z getta wyprowadzono pierwszą kolumnę. Po drodze Niemcy i Łotysze mordowali wszystkich Żydów próbujących ucieczki lub opóźniających marsz[f]. Jednocześnie autobusem komunikacji miejskiej wywieziono z getta pierwszą grupę dzieci i starców, których rozstrzelano w Rumbuli około godz. 8:15. Pierwsza kolumna została natomiast wymordowana w okolicach godziny 9:00[22]. Egzekucje w lesie pod Rumbula kontynuowano następnie przez cały dzień – aż do godziny 17:00. Przebieg masakry obserwowali m.in. Jeckeln, Lohse, Stahlecker oraz komisarz generalny Łotwy – Otto-Heinrich Drechsler[23]. W masakrze aktywnie uczestniczył Arājs oraz jego zastępca, Herberts Cukurs[24].

Zbrodnia została drobiazgowo przygotowana. Skręcając z drogi do lasu, Żydzi musieli przejść pomiędzy dwoma rzędami strażników, rozstawionymi na przestrzeni ok. 300 metrów. Za plecami strażników stali kolejni policjanci, a jeszcze dalej rozlokowano stanowiska karabinów maszynowych, które miały zostać użyte gdyby Żydom udało się rozerwać kordon. Na ostatnim odcinku przed lasem ofiarom odbierano bagaże, a na sam koniec wierzchnie odzienie. Do specjalnych drewnianych skrzyń odkładano monety, zegarki i kosztowności. Następnie grupami po 50 osób prowadzono Żydów nad jeden z trzech wykorzystanych tego dnia masowych grobów, gdzie musieli rozebrać się do naga[25]. Następnie byli mordowani metodą Sardinenpackung (pol. „upychanie sardynek”), zastosowaną wcześniej przez Jeckelna podczas masakr na Ukrainie. Polegała ona na tym, że ofiary zmuszano, aby zeszły do grobu i położyły się na jego dnie twarzą do ziemi, po czym jeden z ochroniarzy Jeckelna mordował ich strzałem w tył głowy z radzieckiego pistoletu maszynowego. Gdy spód mogiły zapełniał się ciałami kolejne grupy Żydów były zmuszone kłaść się na zwłokach zamordowanych wcześniej ofiar. W ten sposób groby wypełniały się stopniowo równymi warstwami ciał. Po opróżnieniu magazynka kat miał chwilę przerwy, podczas której zastępował go inny SS-mann[23][24]. Po zakończeniu masakry groby zostały zasypane ziemią przez sowieckich jeńców wojennych[26].

Tego dnia w lesie pod Rumbula zamordowano prawdopodobnie ok. 13 tys. mieszkańców getta w Rydze (nie licząc ofiar zastrzelonych po drodze lub na ulicach getta). Oznacza to, że każdy z ochroniarzy Jeckelna zabił osobiście ponad 1000 osób. W gronie ofiar nie znajdowali się jednak wyłącznie łotewscy Żydzi. 29 listopada do Rygi dotarł bowiem pociąg z Berlina, w którym znajdowało się blisko 1000 niemieckich Żydów. Transport chwilowo pozostawiono na bocznicy kolejowej na stacji Skirotawa[27]. Himmler polecił, aby niemieckich Żydów wyłączyć z akcji eksterminacyjnej. Rozmawiał także w tej sprawie, z szefem Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, SS-Obergruppenführerem Reinhardem Heydrichem, który po zakończeniu spotkania sporządził notatkę o treści „Transport Żydów z Berlina, bez likwidacji”. Wbrew rozkazom przełożonych Jeckeln polecił jednak rozstrzelać cały transport w Rumbuli[28].

Świadkiem dokonanej tego dnia masakry był jeden z pracujących dla Wehrmachtu niemieckich inżynierów. Sporządzony przez niego raport miał jakoby trafić do admirała Wilhelma Canarisa (szefa niemieckiego wywiadu wojskowego – Abwehry). Gdy ten jednak usiłował interweniować w tej sprawie u Hitlera miał usłyszeć w odpowiedzi: „Pan się robi miękki! Muszę to robić, bo po mnie już nikt inny tego nie zrobi!”[23].

Masakra w dniu 8 grudnia

Pierwsza niemiecka „akcja” była dla mieszkańców getta potężnym wstrząsem. W opustoszałych domach i na ulicach poniewierały się rozrzucone bagaże oraz ciała zamordowanych Żydów (niektóre znajdowano jeszcze dwa miesiące po masakrze), wszędzie widoczne były plamy krwi. Przez blisko tydzień Niemcy nie powtarzali jednak „akcji”, a życie w getcie wróciło do normalnej rutyny. Wiadomości o masakrze w Rumbuli nie dotarły bowiem do mieszkańców getta stąd większość Żydów przypuszczała, że osoby wysiedlone w dniu 30 listopada znajdują się w obozie przejściowym w Salaspils. Z kolei Niemcy rozpuszczali pogłoski, że podczas „akcji” zginęli wyłącznie Żydzi opierający się przesiedleniu[11].

Tymczasem przerwa w akcji eksterminacyjnej była najprawdopodobniej spowodowana sprawą wymordowania transportu niemieckich Żydów. Himmler zirytowany samowolą Jeckelna zagroził, że będzie karać „nieautoryzowane akcje oraz akcje sprzeczne z poleceniami wydanymi przez niego lub podlegający mu Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy”. Celem złożenia wyjaśnień Jecekln został wezwany do kwatery Reichsführera-SS w Prusach Wschodnich. Dopiero po jego powrocie do Rygi wznowiono egzekucje w Rumbuli[28].

Drugi etap „opróżniania” getta nastąpił 8 grudnia 1941 i objął całą żydowską ludność Rygi – za wyjątkiem mieszkańców „małego getta”. Tym razem miało miejsce więcej przypadków stawiania oporu stąd liczba Żydów zabitych w getcie lub na drodze do Rumbuli była większa niż w dniu 30 listopada (mogła sięgnąć nawet 900 osób)[11]. Pozostałych 10 tys. mieszkańców zapędzono przy szalejącej śnieżycy do lasu pod Rumbula i tam zgładzono[28]. W gronie ofiar znalazły się nawet osoby współpracujące dotąd z Niemcami – członkowie Judenratu oraz żydowscy policjanci. Ponadto tego dnia zginęło wielu wybitnych przedstawicieli żydowskiej społeczności na Łotwie – m.in. naczelny rabin Rygi, Menachem Mendel Zak, oraz 81-letni historyk Szymon Dubnow[5]. Ten ostatni miał przed śmiercią powiedzieć: „Zapisujcie i nie pozwólcie zapomnieć!”[29].

Epilog

Getto w Rydze. Rok 1942

Liczba ofiar ludobójstwa dokonanego w Rumbuli może być określona jedynie w przybliżeniu. Najbardziej ostrożne szacunki mówią, iż w dniach 30 listopada i 8 grudnia 1941 zostało zamordowanych ok. 25 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Liczba ta miałaby objąć ok. 23 tys. łotewskich Żydów zamordowanych w lesie, ok. 1000 osób zamordowanych w getcie lub na drodze do Rumbuli, a także ok. 1000 niemieckich Żydów z berlińskiego transportu[30][31]. Inne źródła – opierające się m.in. na raporcie Stahleckera – szacują, że liczba zamordowanych wyniosła od 28 do 30 tysięcy[5][11][32]. Po wojnie udało się ustalić nazwiska zaledwie 1300 zamordowanych[31]. Tylko troje Żydów zdołało przeżyć masakrę i opisać po wojnie jej przebieg (byli to: Frida Michelson, Ella Medale i Matiss Lutrins).

Niespełna tydzień po zakończeniu akcji eksterminacyjnej w opustoszałym getcie rozlokowano pierwszy transport niemieckich Żydów[5]. W ciągu kolejnych kilku miesięcy w Rydze osiedlono od 16[5] do 20[10] tys. Żydów wysiedlonych z terenów Niemiec, Austrii oraz Protektoratu Czech i Moraw. Zamieszkiwana przez nich część Moskiewskiego Przedmieścia była odtąd zwana „dużym” lub „niemieckim” gettem – w odróżnieniu od zamieszkiwanego przez łotewskich Żydów „małego getta”[10]. Oba getta były traktowane przez Niemców jako całkowicie odrębne jednostki administracyjne. Zarówno łotewscy, jak i niemieccy Żydzi cierpieli jednak na skutek głodu, fatalnych warunków sanitarnych, wyniszczającej pracy i okrucieństwa strażników.

Począwszy od lata 1943 Niemcy stopniowo zmniejszali obszar getta, deportując jego mieszkańców do obozu koncentracyjnego Kaiserwald lub mordując w lasach pod Rygą. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w grudniu 1943 roku. Ostatni mieszkańcy zostali wówczas deportowani do Kaiserwaldu, gdzie trafili także więźniowie gett w Dyneburgu i Lipawie. Wobec zbliżania się Armii Czerwonej Niemcy wymordowali wkrótce większość więźniów obozu, a nielicznych oszczędzonych Żydów odesłali do obozu koncentracyjnego Stutthof (czerwiec 1944)[10].

W tym samym czasie Niemcy przystąpili także do zacierania śladów ludobójstwa dokonanego w Rumbuli. Do lasu sprowadzono żydowskie Sonderkommando, którego członków zmuszono do odkopania masowych grobów i spalenia szczątków ofiar. Po zakończonej pracy wszyscy Żydzi zostali zamordowani[10].

Upamiętnienie

Tablica pamiątkowa z 1962 roku

Ze względu na narodowość ofiar upamiętnienie masakry w Rumbuli przez długi czas napotykało na przeszkody ze strony władz ZSRR. Zabraniały one bowiem jakichkolwiek sugestii, iż Żydzi w większym stopniu niż inne narody ZSRR ucierpieli na skutek niemieckiej okupacji. Dopiero w 1962 roku grupa żydowskich działaczy z Rygi na własną rękę postawiła w lesie niewielki drewniany znak z napisem: „W tym miejscu ucichły głosy 38 tysięcy Żydów z Rygi. 29/30 listopada – 8/9 grudnia1941”. Władze sowieckie nakazały wówczas likwidację miejsca pamięci, co z kolei spowodowało protesty Żydów. Ostatecznie znak zastąpiono niewielką kamienną tablicą, na której znalazł się napis „Pamięci ofiar hitlerowców, 1941-1944”, zapisany w języku rosyjskim, łotewskim oraz jidysz[33].

Godne upamiętnienie ofiar ludobójstwa było możliwe dopiero po odzyskaniu przez Łotwę niepodległości. 29 listopada 2002 w lesie pod Rumbula odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika ku czci zamordowanych, w której udział wzięli m.in. prezydent i premier Łotwy, przedstawiciele żydowskiej diaspory oraz zagraniczni dyplomaci. Na pomniku znajduje się napis w czterech językach (angielskim, hebrajskim, łotewskim i niemieckim) o treści: „Tu w lesie Rumbula w dniach 30 listopada i 8 grudnia 1941 Naziści oraz ich lokalni pomocnicy rozstrzelali ponad 25 000 Żydów – więźniów getta w Rydze – dzieci, kobiety i starców, a także około tysiąca Żydów deportowanych z Niemiec. Latem 1944 roku zostało tu zamordowanych setki żydowskich mężczyzn z obozu koncentracyjnego Ryga-Kaiserwald”[31].

Odpowiedzialność sprawców

Proces Jeckelna w Rydze

Część organizatorów i sprawców masakry w Rumbuli została pociągnięta do odpowiedzialności karnej. Po kapitulacji Niemiec Friedrich Jeckeln trafił do alianckiej niewoli i został przekazany władzom sowieckim. 3 lutego 1946 sąd wojskowy w Rydze skazał go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano jeszcze tego samego dnia. Hinrich Lohse został skazany przez niemiecki sąd denazyfikacyjny na karę 10 lat pozbawienia wolności jednak już w 1951 roku został zwolniony „ze względu na zły stan zdrowia”[34]. Viktors Arājs zamieszkał pod fałszywym nazwiskiem w Niemczech Zachodnich. Dopiero w 1975 został aresztowany pod zarzutem udziału w masakrze w Rumbuli. W 1979 sąd w Hamburgu skazał go na karę dożywotniego pozbawienia wolności[g]. Arājs zmarł w więzieniu w 1988 roku[35].

Franz Stahlecker zmarł w marcu 1942 na skutek ran odniesionych w potyczce z sowieckimi partyzantami[34]. Rudolf Lange prawdopodobnie zginął podczas bitwy o Poznań w lutym 1945. Herberts Cukurs ukrywał się po wojnie w Ameryce Południowej. W lutym 1965 został zabity przez agentów izraelskiego Mossadu w stolicy Urugwaju, Montevideo[36].

  1. Obok Łotwy w skład Komisariatu Rzeszy „Wschód” włączono ziemie Litwy, Estonii, Białoruskiej SRR, a także tereny polskich województw wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo poleskiego.
  2. Terytorium przedwojennej Łotwy zamieszkiwało ok. 95 tysięcy Żydów. Patrz: Richard Rhodes, Mistrzowie śmierci…, op.cit., s. 180.
  3. Stahlecker skarżył się, że Lohse „nie potrafił zrozumieć bezprecedensowej okazji do ostatecznego rozwiązania problemu żydowskiego na Wschodzie”. Patrz: Richard Rhodes, Mistrzowie śmierci…, op.cit., s. 204.
  4. Około 40 tys. osób, co stanowiło blisko 10 proc. ludności Rygi.
  5. Jeckeln zamierzał także wciągnąć na „rezerwową listę katów” dwunastu kierowców z biura Wyższego Dowódcy SS i Policji w Rydze ale żaden nie zgłosił się na ochotnika. Patrz: Richard Rhodes, Mistrzowie śmierci…, op.cit., s. 301.
  6. Christopher Hale twierdził, że kilku Łotyszy zamieszkujących domy na trasie prowadzącej do Rumbuli z własnej inicjatywy przyłączyło się do bicia Żydów. Patrz: Christopher Hale, Kaci Hitlera…, op.cit., s. 244.
  7. Na procesie Arājsa zeznawała m.in. Ella Medale, jedna z trojga Żydów ocalałych z Rumbuli. Patrz: Richard Rhodes, Mistrzowie śmierci…, op.cit., s. 309.
  1. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941. Wojna na wyniszczenie. Warszawa: Świat Książki, 2009, s. 81. ISBN 978-83-247-1230-4.
  2. Christopher Hale: Kaci Hitlera. Brudny sekret Europy. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2012, s. 16. ISBN 978-83-240-2217-5.
  3. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 234.
  4. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941... op.cit., s. 111.
  5. a b c d e f g h The Killings at Riga (ang.). holocaustresearchproject.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  6. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 235–239.
  7. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci. Einsatzgruppen. Warszawa: Bellona, 2008, s. 180–184. ISBN 978-83-11-11322-0.
  8. a b Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 281.
  9. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 204–205 i 298–299.
  10. a b c d e f Riga (ang.). ushmm.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  11. a b c d e f Alfred Winter: Rumbula Viewed From The Riga Ghetto (ang.). rumbula.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  12. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941... op.cit., s. 182.
  13. a b Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 298–299.
  14. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 240.
  15. a b Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 302–303.
  16. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 300–301.
  17. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 243.
  18. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 303.
  19. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 301.
  20. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 304.
  21. a b Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 307.
  22. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 304–305.
  23. a b c Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 306–307.
  24. a b Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 244.
  25. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 305.
  26. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 309.
  27. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 303–304.
  28. a b c Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 308.
  29. Martin Gilbert: Druga wojna światowa. Poznań: Zysk i S-ka, 2000, s. 329. ISBN 83-7150-713-5.
  30. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 310.
  31. a b c Holocaust Education, Research and Remembrance in Latvia (ang.). mfa.gov.lv, 16 września 2003. [dostęp 4 lutego 2013].
  32. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 18.
  33. Rumbula (ang.). yadvashem.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  34. a b Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci... op.cit., s. 399.
  35. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 230.
  36. Christopher Hale: Kaci Hitlera... op.cit., s. 238.

Bibliografia

  1. Martin Gilbert: Druga wojna światowa. Poznań: Zysk i S-ka, 2000. ISBN 83-7150-713-5.
  2. Christophe Hale: Kaci Hitlera. Brudny sekret Europy. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2012. ISBN 978-83-240-2217-5.
  3. Geoffrey P. Megargee: Front Wschodni 1941. Wojna na wyniszczenie. Warszawa: Świat Książki, 2009. ISBN 978-83-247-1230-4.
  4. Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci. Einsatzgruppen. Warszawa: Bellona, 2008. ISBN 978-83-11-11322-0.
  5. Alfred Winter: Rumbula Viewed From The Riga Ghetto (ang.). rumbula.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  6. Holocaust Education, Research and Remembrance in Latvia (ang.). mfa.gov.lv, 16 września 2003. [dostęp 4 lutego 2013].
  7. Riga (ang.). ushmm.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  8. Rumbula (ang.). yadvashem.org. [dostęp 4 lutego 2013].
  9. The Killings at Riga (ang.). holocaustresearchproject.org. [dostęp 4 lutego 2013].