Главная страница

Figurka maneki-neko z porcelany, z podniesioną prawą łapą.
Pierwowzór maneki-neko, kot rasy japanese bobtail

Maneki-neko, także manekineko (jap. 招き猫 „kot zapraszający, wabiący“) – popularna figurka kota z krótkim ogonem przedstawionego w pozycji siedzącej z podniesioną łapą w geście przywoływania (najczęściej jest to łapa lewa, chociaż zdarzają się też figurki przedstawiające kota podnoszącego łapę prawą).

Maneki-neko są współcześnie szczególnie popularne w Japonii, Chinach i Tajlandii. Ustawia się je w wejściach do sklepów, restauracji, domów publicznych i punktach sprzedaży losów i mają za zadanie przyciągać klientów swoim skinieniem. Jeśli są umieszczone na placach targowych albo wystawach, przypisuje się im sprowadzanie powodzenia finansowego i handlowego. Chętnie stawia się je także w prywatnych domach, by przyciągały dobrobyt, a nieszczęścia trzymały z dala. Współczesne figurki przypominają koty rasy bobtail, ale według tradycji maneki-neko jest wcieleniem bogini litości Kannon (観音). Legendy i anegdoty o przynoszących szczęście kotach są przekazywane w Japonii już od początku epoki Edo (1603–1867).

Charakterystyka

Figurki maneki-neko przypominają koty japońskie bobtail. W Japonii rasę tę nazywa się kazoku-neko (家族猫, co można tłumaczyć jako „kot rodzinny“). Rzadko spotykana, trójkolorowa odmiana jest nazywana mike-neko (三毛猫; po polsku „trójfuterkowy kot“). Podobnie jak pierwowzór, także maneki-neko ma krótki ogon i wyraźne, pionowo stojące uszy[1][2].

Dla maneki-neko typowa jest także chusta, przeważnie czerwona, ze złotym dzwoneczkiem albo płytką ozdobioną rzeźbą lub wygrawerowanym określeniem tego, co ma przyciągać kot (np. „szczęście“, „klientela“, „pieniądze“)[1][2].

Posążki maneki-neko wyrabiano początkowo z malowanej i glazurowanej ceramiki. Takie też spotyka się do dziś, ale przeważa masowa produkcja z tworzyw sztucznych. O ile kształt figurki jest mało zróżnicowany, o tyle kolorystyka jest różnorodna, a zakres rozmiarów szeroki. Istnieją nawet modele pozłacane[3][1].

Kolor kota ma duże znaczenie: trójkolorowe koty w hodowli są stosunkowo rzadkie, dlatego też trójkolorowy maneki-neko zapewnia szczególnie dużo szczęścia i bogactwa. Biała figurka oznacza czystość i niewinność, a czarna, popularna zwłaszcza wśród kobiet, odstrasza demony i dręczycieli. Złoty maneki-neko sprowadza bogactwo, a czerwony odpędza choroby, wreszcie różowy przyciąga adoratorów[3][1].

Istotny jest także gest wykonywany przez maneki-neko. Jeśli podnosi lewą łapkę, przywołuje klientów i gości; jeśli prawą – zapewnia szczęście i dobrobyt. Im wyżej – tym więcej. Można spotkać figurki z podniesionymi obydwoma łapkami, traktowane lekceważąco zwłaszcza przez Japończyków, którzy taki gest uważają za przesadzony, a w konsekwencji są mało popularne[3][1].

Tradycja

Mityczna postać maneki-neko ma swoje źródła w chińskiej i japońskiej tradycji. Koty były odbierane niejednoznacznie – z jednej strony oddawały nieocenione usługi jako czujne zwierzęta domowe i pogromcy myszy, a więc przynosiły korzyści, z drugiej strony przypisywano im umiejętność przemiany w demony, np. w bakeneko i nekomata[2].

Z tradycji chińskiej pochodzi przesąd, że jeśli kot myje sobie pyszczek, to zacznie padać. Ponieważ gest mycia przypomina machanie, wierzono, że kot przywołuje ludzi (a także klientów) do domu[1]. Tymczasem w Japonii machanie niekiedy tłumaczy się jako ostrzeżenie przed zbliżającym się niebezpieczeństwem i dlatego czczono i czci się je jako reinkarnację bogini miłosierdzia Kannon[4].

Z epoki Edo i wczesnej Meiji (1868–1912) wywodzą się liczne legendy, które mogły się przyczynić do kultu maneki-neko[3]. Jedna z nich opowiada o przepięknej i majętnej gejszy, która w toalecie została zaatakowana przez ukochanego kota. Zwierzę drapało i piszczało tak strasznie, jakby było wściekłe, więc wezwany na pomoc właściciel domu odciął mieczem kotu głowę. Głowa kota w locie zdążyła ugryźć jadowitego węża, który wyłaniał się akurat z toalety i w ten sposób kot uratował gejszę. Ta jednak była niepocieszona po stracie ulubionego zwierzęcia, więc właściciel na otarcie łez podarował jej ceramiczną figurkę ustylizowaną na kształt nieżyjącego już kota[4][5].

Inna popularna anegdota opowiada o grupie ciężkozbrojnych samurajów na koniach, którzy dotarli do buddyjskiej świątyni w Gōtoku-ji (豪徳寺) w pobliżu Edo (dziś Setagaya) i ujrzeli przy wejściu małego kota. Kot właśnie czyścił sobie pyszczek i ruchy łapkami koło uszu wyglądały jak machanie do samurajów, na co oni weszli do świątyni bez rozlewu krwi i nie uczynili krzywdy mieszkańcom[3].

Jeszcze inne podanie mówi o seniorze rodu Ii, który w XVII wieku wybrał się do świątyni w Gōtoku-ji. Według podania Ii Naosuke spotkał się tam z cesarskim sokolnikiem i powracał do domu, kiedy zaskoczyła go ulewa. Schronił się pod wielkim, starym drzewem i w pewnym momencie zauważył w pobliżu starą i podupadłą świątynię. Przed wejściem przysiadł kot i wyglądał, jakby machał do podróżnego. Kiedy pospieszył w stronę zwierzęcia, piorun uderzył w drzewo za nim, omijając go. Z wdzięczności Ii Naosuke wyłożył na świątynię dużo pieniędzy, przez co ocalił ją od zamknięcia. Do dzisiaj żywa jest tradycja grzebania popiołów pupili w sąsiedztwie świątyni w Gōtoku-ji, do której przylgnęła nazwa manekineko no miya (招き猫の宮 („świątynia zapraszającego kota“)[4][6].

Czwarta historia opowiada o dobrodusznej starej miłośniczce i posiadaczce kotów, która popadła w nędzę. Zaproponowano jej sprzedaż zwierząt, ale nie uzyskała wystarczającej ilości pieniędzy, więc zaczęła wypalać realistyczne figurki swoich ulubieńców. Gliniane figurki cieszyły się taką popularnością wśród nabywców, że ich posiadanie stało się modne wśród bogatych, a „kociara“ mogła spłacić swoje długi[5].

Kult maneki-neko

Figurki manekineko

Kult maneki-neko rozpoczął się wraz z popularyzacją kotów rasy japoński bobtail, które od około 1600 roku hodowano na japońskim dworze cesarskim. Koty z kopiowanymi ogonami trafiały wcześniej do Japonii jako prezenty chińskiego cesarza. Spodobały się na tyle, że rozpoczęto hodowlę nakierowaną na uzyskanie kotów o specyficznym skróconym ogonie, a wkrótce potem rozkwitły wierzenia w ich cudowne właściwości. Obrazki i figurki były spotykane jednak rzadko aż do nastania epoki Meiji. Wtedy też powiązano wygląd maneki-neko z kotami japoński bobtail. Ceramiczne figurki opanowały dzielnice rozrywkowe i handlowe, a stamtąd ich współczesna postać trafiła poza Japonię[7][8][3].

Maneki-neko we współczesnej kulturze

W Seto w prefekturze Aichi w pobliżu Tokio mieści się muzeum ceramiki, posiadające jedną z największych kolekcji figurek maneki-neko w Japonii. Wystawianych jest ponad tysiąc eksponatów ze różnych epok i krajów[9]. Obecnie figurki są wytwarzane głównie przemysłowo i sprzedawane na całym świecie. W epoce Meiji maskotki maneki-neko licznie wystawiano przy wejściach do domów publicznych[3]. Współcześnie w Japonii, Chinach i Tajlandii masowo ustawia się je w restauracjach – przede wszystkim fast foodach oraz kolekturach. Figurki stają się coraz popularniejsze także w krajach zachodnich, przede wszystkim Ameryce Północnej i Europie[7]. Rysunkową wersją maneki-neko jest postać „Hello Kitty“, której nazwa także nawiązuje do machającego na powitanie kotka. Maneki-neko był inspiracją także dla pokémonowej postaci Meowth[1].

  1. a b c d e f g Ju Brown, John Brown: China, Japan, Korea Culture and Customs (ang.), str. 172
  2. a b c Peter Warner: Perfect Cats (ang.). str. 68
  3. a b c d e f g Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore: Planet Cat. S. 20.
  4. a b c Haru Matsukata Reischauer: Samurai and Silk (ang.), str. 172.
  5. a b P. C. Cast, Leah Wilson: Nyx in the House of Night. (ang.), str. 62–63.
  6. Legendy o świątyni Gōtoku-ji na Nifty.com (jap.)
  7. a b Tom Howard: The cat chronicles (ang.), str. 65 i 72–74
  8. Jill C. Wheeler: Japanese Bobtail Cats. S. 6–8.
  9. Informacje o maneki-neko na angielskojęzycznej i japońskiej stronie internetowej Muzeum Manekineko w Seto

Bibliografia

  • Chihiro Arakawa, Kanji Bando: 招き猫博覧会 (jap.), Shiraishi, Tokio 2001, ISBN 4-7866-3023-3.
  • Ju Brown, John Brown: China, Japan, Korea. Culture and Customs. (ang.), BookSurge, North Charleston SC 2006, ISBN 1-4196-4893-4.
  • P. C. Cast, Leah Wilson: Nyx in the House of Night. Mythology, Folklore, and Religion in the P.C. and Kristin Cast Vampyre Series. (ang.), Smart Pop, Dallas TX 2011, ISBN 978-1-935618-55-3.
  • Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore: Planet Cat. A Cat-Alog. (ang.), Houghton Mifflin Company, Boston MA 2007, ISBN 978-0-618-81259-2.
  • Bruce Fogle: Encyclopedia of the Cat: The Definitive Visual Guide (ang.), Dorling Kindersley, London 2008 (wznowienie), ISBN 1405321490.
  • Tom Howard: The cat chronicles. One cat-- nine adventurous lives-- each lived in a different time and place. (ang.), Running Press, Philadelphia PA 1993, ISBN 1-56138-291-4.
  • Makoto Kikuchi: 招き猫の文化誌 (jap.), Bensai, Tokio 2001, ISBN 4-585-09073-8.
  • Makoto Kikuchi, Chihiro Arakawa: 招き猫の宮 (jap.), Ebisu kōshōshuppan, Tokio 2004, ISBN 4-900901-37-7.
  • Alan Scott Pate: Maneki neko, Japan's beckoning cats. From talisman to pop icon. Mingei International Museum's Billie Moffitt Collection. (ang.), Mingei International Museum, San Diego CA 2011, ISBN 978-0-914155-25-6.
  • Haru Matsukata Reischauer: Samurai and Silk. A Japanese and American Heritage. (ang.), Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 1986, ISBN 0-674-78800-1.
  • Peter Warner: Perfect Cats (ang.). Sidgwick & Jackson, London 1991, ISBN 1555219462.
  • Jill C. Wheeler: Japanese Bobtail Cats. (ang.), ABDO, Minneapolis MN 2012, ISBN 978-1-61478-497-5.

Linki zewnętrzne

Szablon:Link GA