Главная страница

Macierzanka zwyczajna
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj macierzanka
Gatunek macierzanka zwyczajna
Nazwa systematyczna
Thymus pulegioides L. 1753
Sp. pl. 2:592. 1753

Macierzanka zwyczajna (Thymus pulegioides L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych. Ten aromatyczny półkrzew pochodzi z Europy, ale został introdukowany do Ameryki Północnej. Jest, obok tymianku, cenioną rośliną przyprawową oraz leczniczą.

Rozmieszczenie geograficzne

Naturalny zasięg macierzanki zwyczajnej obejmuje większą część Europy: od Wielkiej Brytanii na wschód przez Danię, Norwegię i Szwecję, na południe przez Litwę, Łotwę i Estonię i dalej aż po Ukrainę i Albanię, następnie na zachód przez Bułgarię, Włochy i Hiszpanię aż do Portugalii i Francji[2]. Gatunek jest notowany jako obcy (uciekinier z upraw[3]) we florze Kanady (prowincje: Kolumbia Brytyjska, Manitoba, Nowy Brunszwik, Ontario, Wyspa Księcia Edwarda, Quebec) oraz USA (stany: Connecticut, Delaware, Massachusetts, Maine, Michigan, Karolina Północna, New Hampshire, Nowy Jork, Oregon, Pensylwania, Rhode Island, Wirginia, Wirginia Zachodnia, Vermont)[4].

Morfologia

Pokrój
Półkrzew, dorasta do wysokości 10–20[5][6] cm. łodygi przeważnie wzniesione lub podnoszące się, czerwonawo nabiegłe, czterokanciaste, owłosione tylko na kantach[6].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe. Liście osadzone są po dwa w węźle, małe, jajowate, całobrzegie[3], prawie nagie, tylko na brzegach orzęsione. Blaszka liściowa ma widoczne gruczołkowe kropki.
Kwiaty
Małe, od różowych do czerwonawych lub fioletowych, rzadko białe. Rosną w ciasnych spiralach formując na szczycie łodygi główkowaty lub wydłużony kwiatostan, dolne spirale często oddzielone. Kwiatostan osiąga od 1 do 15 cm długości. Kwiaty mają jedną oś symetrii. Kielich długości 3–4 mm, wąsko dzwonkowaty, dwuwargowy, brzegiem orzęsiony, koloru od zielonego do czerwonego. Górna warga kielicha trójząbkowa, ząbki wąsko trójkątne, dolna warga z dwoma wąskimi ząbkami. Korona kwiatu nieregularna, długości ok. 6 mm, zrosłopłatkowa, dwuwargowa, owłosiona. Górna warga korony płaska, na końcu karbowana. Dolna warga trójząbkowa, ze środkowym ząbkiem większym niż boczne. Pręciki 4 (dwa dłuższe i dwa krótsze), wystające z korony, wolne, o różowych, czerwonawych lub purpurowych pylnikach. Słupek złożony z dwóch zrośniętych owocolistków, na szczycie rozwidlony[6][3].
Owoce
Czteroczęściowa rozłupnia, rozpadająca się na cztery rozłupki o długości 0,7–0,8 mm. Nasiona nieowłosione[3].
Gatunki podobne
Bywa trudna do odróżnienia od macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum). Macierzanka zwyczajna jest od niej wyższa, łodygi ma bardziej wyprostowane i owłosione tylko na kantach, oraz wszystkie pędy kończą się kwiatostanami[6].

Biologia

Rozwój
Zimozielony półkrzew[5], chamefit. W zależności od miejsca występowania kwitnie od czerwca do sierpnia[5] lub nawet od maja do października. Kwiaty są obupłciowe, zapylane przez owady[5]. Pylniki otwierają się i uwalniają pyłek przez szczeliny biegnące wzdłużnie. Słupekjest górny, zrosłoowockowy, złożony z 2 owocolistków. Sok rośliny jest klarowny i wodnisty[3].
Cechy fitochemiczne
Olejek eteryczny znajdujący się w nadziemnych częściach roślin zawiera głównie tymol (26%), karwakrol (21%), p-Cymen (7,8%) i γ-terpinen (8,8%)[7].

Ekologia

Poteč, Czechy

Wymagania siedliskowe

Spotyka się ją na słonecznych, suchych miejscach, na ubogich łąkach i pastwiskach, przydrożach, skarpach i skałach. Rośnie na wielu naturalnych stanowiskach oraz jako pozostałość po uprawie, na trawnikach czy w parkach. Mimo to nie rozprzestrzenia się zbyt chętnie w środowisku antropogenicznym. Rośnie zwykle na glebach wapiennych, toleruje odczyn kwaśny, neutralny lub zasadowy. Nie toleruje zacienienia[5][6].

Oddziaływania międzygatunkowe

Wypasanie owiec w miejscach, gdzie rośnie macierzanka zwyczajna jest dla niej korzystne, ponieważ zwierzęta unikają tego gatunku, równocześnie zgryzając roślinność konkurencyjną[6].

Grzyby z gatunku Puccinia thymi (Fuckel) P. Karst., należące do rodziny rdzowatych, pasożytują na łodygach macierzanki zwyczajnej[8].

Systematyka i zmienność

Gatunek opublikowany został przez Karola Linneusza w Species Plantarum w 1753 roku[9]. Krzyżuje się z Thymus pycnotrichus (Uechtr.) Ronniger tworząc mieszańce o nazwie Thymus × henryi Ronniger, 1924[10]. Uważano, że macierzanka zwyczajna tworzy mieszańce z macierzanką tymiankiem Thymus vulgaris nazywane Thymus × citriodorus (Pers.) Schreb., jednak analiza DNA tego nie potwierdziła, wskazując, że jest to odrębny gatunek[11].

Zastosowanie

Roślina lecznicza

Surowiec zielarski
Surowcem zielarskim jest ziele, które zawiera olejek eteryczny, flawony, fitoncydy, dużo garbników i inne substancje.
Zbiór i suszenie
Ziele można pozyskiwać do bezpośredniego użytku przez cały rok, jeśli przeznaczone jest do suszenia zaleca się zbiór na początku kwitnienia[5]. Ścina się nożycami nie zdrewniałe pędy kwiatowe i po usunięciu z nich zanieczyszczeń suszy szybko w cieniu. Suszone ziele przechowuje się w szczelnie zamkniętych naczyniach, chroniąc przed światłem. Olejek pozyskiwany jest z suszu przez destylację wodną[7].
Działanie i zastosowanie
Działa silnie odkażająco i jest zalecana jako środek wykrztuśny[5] oraz wiatropędny. Olejek i jego składniki wykazują działanie przeciwgrzybiczne w stosunku do grzybów istotnych klinicznie, w tym przedstawicieli Candida, Aspergillus i dermatofitów[7]. Stare księgi zielarskie radzą dodawać macierzankę do potraw mięsnych i rybnych, ponieważ reguluje trawienie.

Roślina przyprawowa

Przyprawę stanowi świeże lub suszone ziele zebrane na początku kwitnienia, najlepiej przed rozwinięciem się kwiatów[5]. Może stanowić składnik mieszanek przyprawowych, dodatek do zup i sosów mięsnych, warzyw, grzybów czy cukinii[5]. Macierzanka ma bardzo aromatyczny zapach i korzenny, gorzki smak. Jest przyprawą używaną przede wszystkim w kuchni śródziemnomorskiej, bardzo zbliżoną do tymianku i jak on nadaje się szczególnie do przyprawiania potraw tłustych i ciężko strawnych. Stosuje się ją w ilościach zalecanych dla tymianku.

Roślina ozdobna

Sadzona w ogrodach, ceniona za walory zapachowe oraz kwiaty wabiące owady. W sprzedaży dostępnych jest szereg odmian uprawnych o ozdobnych liściach, m.in.[12][13]

  • T. pulegioides 'Aureus' – liście jasnożółte, dorasta do 20 cm wysokości, stanowiska nasłonecznione;
  • T. pulegioides 'Foxley' – o szerszych, zielono-białych liściach, osiąga wysokość 10 cm;
  • T. pulegioides 'Sir John Lawes';
  • T. pulegioides 'Archer's Gold';
  • T. pulegioides 'Bertram Anderson';
  • T. pulegioides 'Goldentime';
  • T. pulegioides 'Golden Dwarf'.

Inne zastosowania

Olejek eteryczny pozyskiwany z liści jest również stosowany w przemyśle perfumeryjnym i produkcji płynu do płukania ust. Jest to dobra roślina miododajna[5].

W medycynie ludowej roślina wykorzystywana była na różne sposoby, w tym jako składnik lekarstwa na kaszel. Uważano także, że pomaga kobietom przyciągnąć męża oraz wspomaga egzorcyzmy[6].

Uprawa

Roślinom należy zapewnić stanowisko w pełni nasłonecznione, najlepiej na przepuszczalnej, wapiennej glebie. Uprawa udaje się również w miejscach suchych, na murkach, w ogródkach skalnych, a także między kamieniami ogrodowych ścieżek, dzięki tolerowaniu lekkiego deptania. Macierzanka zwyczajna nie lubi mokrych stanowisk, zwłaszcza w zimie. Warstwa żwiru wokół roślin pomaga chronić liście przed wilgotną glebą[5]. Najbardziej aromatyczne są rośliny ze stanowisk słonecznych.

Wysiew nasion wiosną do inspektu lub jesienią w szklarni. Siewki należy rozsadzić do pojemników i wysadzać do gruntu późną wiosną lub wczesnym latem, po ostatnich prognozowanych przymrozkach. Podział kępy wykonuje się wiosną lub jesienią, przy czym duże fragmenty można wysadzać od razu w docelowe miejsce, zaś mniejsze warto najpierw przetrzymać w pojemnikach w inspekcie lub szklarni w lekkim zacienieniu, aż podrosną. Następnie wysadzić latem lub kolejnej wiosny[5].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  1. Martin Červenka: Świat roślin, skał i minerałów. Przekład ze słowackiego: Ewa Siatkowska, Adela Kaszak. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne., 1990.
  2. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie: opisy i klucze do oznaczania wszystkich gatunków roślin naczyniowych rosnących w Polsce bądź dziko, bądź też zdziczałych lub częściej hodowanych. Warszawa: PWN, 1998. ISBN 83-0105-287-2.
    1. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie apweb
      BŁĄD PRZYPISÓW
    2. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie grin
      BŁĄD PRZYPISÓW
    3. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie gobotany
      BŁĄD PRZYPISÓW
    4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie natureserve
      BŁĄD PRZYPISÓW
    5. a b c d e f g h i j k l Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie pfaf
      BŁĄD PRZYPISÓW
    6. a b c d e f g Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie naturegate
      BŁĄD PRZYPISÓW
    7. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Pinto
      BŁĄD PRZYPISÓW
    8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie eol
      BŁĄD PRZYPISÓW
    9. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ipni
      BŁĄD PRZYPISÓW
    10. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ipni-henryi
      BŁĄD PRZYPISÓW
    11. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie citriodorus
      BŁĄD PRZYPISÓW
    12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RHS
      BŁĄD PRZYPISÓW
    13. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie dobrepole
      BŁĄD PRZYPISÓW