Главная страница

Ikona męczenników wileńskich

Męczennicy wileńscy, święci Antoni, Jan i Eustachy (przed przyjęciem chrztu odpowiednio Kruglec, Nieżyło i Kumiec) – trzej dworzanie wielkiego księcia litewskiego Olgierda, skazani na śmierć i straceni w 1347 r. z powodu wyznawania prawosławia, w 1374 r. kanonizowani.

Ich kult jest szczególnie żywy wśród prawosławnych mieszkańców Litwy i Białorusi[1].

Żywot

Wiadomości o męczennikach wileńskich pochodzą z żywotów i słów pochwalnych napisanych na okoliczność ich kanonizacji w 1374 r. i w pierwszych latach po niej. Teksty te napisano w języku greckim i dopiero później przetłumaczono na język cerkiewnosłowiański. Do dnia dzisiejszego zachowały się tylko teksty przekładów w redakcjach południowosłowiańskiej, bliższej oryginałowi oraz skróconej i przeredagowanej wschodniosłowiańskiej[2].

Według żywotu Kruglec i Nieżyło byli braćmi, Litwinami z pochodzenia i wspólnie służyli na dworze wielkiego księcia litewskiego Olgierda oraz jego małżonki Anny (Marii), księżniczki witebskiej, prawosławnej (zmarłej przed 1350 r.). Przyjęli chrzest oraz chrześcijańskie imiona Antoni i Jan z rąk Nestora, jej spowiednika i początkowo zachowywali ten fakt w tajemnicy. Z czasem jednak uznali, iż nie mogą zachowywać publicznych pogańskich obyczajów takich jak strzyżenie włosów i golenie brody, a także spożywać mięsa w dni postne[3]. Olgierd tolerował fakt przyjęcia chrześcijaństwa przez swoich dworzan, jednak oczekiwał, że będą oni stosować się do zwyczajów przyjętych na dworze. Chciał również uniknąć konfliktu z pogańskimi kapłanami i zwolennikami dawnej wiary litewskiej, na czele których stał jego brat Kiejstut[3]. Zażądał więc, by mężczyźni spożyli w piątek przed Bożym Narodzeniem mięso, ci zaś odmówili, stwierdzając, że zobowiązania wobec Boga są ważniejsze od posłuszeństwa księciu. Zostali wówczas wtrąceni do więzienia[2]. Początkowo odmawiali odstąpienia od chrześcijaństwa, a nawet propagowali je dalej, przebywając w zamknięciu. Ostatecznie jednak Jan załamał się i zgodził powrócić do pogaństwa, po czym został zwolniony i przywrócony do służby w łaźni dworskiej[3]. Wtedy zwolniono także jego brata, spodziewając się, że pójdzie on za przykładem Jana, by nie stracić ponownie wolności. Antoni nie odstąpił jednak od chrześcijaństwa, co więcej, głosił je publicznie. Został aresztowany ponownie. Jego los wpłynął na Jana, który publicznie przyznał, że także pozostał w ukryciu chrześcijaninem. Wówczas również został uwięziono, obydwu poddano torturom[3]. Według innej wersji żywotu Antoni zerwał kontakt z bratem, oburzony jego postawą, natomiast do publicznego wyjawienia prawdy o sobie skłoniły Jana rozmowy z kapłanem Nestorem[2]. W więzieniu mężczyźni ponownie odmówili wyrzeczenia się chrześcijaństwa, za co zostali skazani na śmierć. Jako pierwszego stracono Antoniego - został on 14 kwietnia 1347 r. powieszony na dębie w gaju na wzgórzu na skraju Wilna na oczach brata, który po raz ostatni otrzymał możliwość uratowania życia w zamian za powrót do pogaństwa. Nie uczynił tak jednak i dziesięć dni później zginął w ten sam sposób w tym samym miejscu[3]. Szczątki braci zostały przeniesione przez innych chrześcijan do cerkwi Przeniesienia Relikwii św. Mikołaja w Wilnie i tam w tajemnicy[2] pochowane[3].

Trzeci z męczenników, Eustachy (pierwotnie Kumiec), był kuzynem braci. Również był dworzaninem wielkiego księcia Olgierda i został ochrzczony w tajemnicy przez Nestora, następnie ujawnił się jednak i zaczął nakłaniać kolejne osoby do przyjęcia chrztu. Został wtrącony do więzienia, gdy odmówił wielkiemu księciu spożycia mięsa w czasie postu. Został wówczas poddany torturom (przebito mu nogi, odcięto uszy i nos[2]), a po odmowie wyrzeczenia się wiary skazany na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano 13 grudnia 1347 r. Trzy dni później chrześcijanie, przy pomocy syna Olgierda, Andrzeja, ochrzczonego w Cerkwi prawosławnej[4], przenieśli jego ciało do grobu, gdzie spoczywali już Antoni i Jan[3]. W jego pogrzebie brali udział starsi synowie Olgierda, wyznający chrześcijaństwo[2].

Kontrowersje nt. historyczności

W latach 20. XX wieku Kazimierz Chodynicki w pracy Geneza i rozwój legendy o trzech męczennikach wileńskich napisał, iż historia męczenników nie może być uznana za zapis autentycznych wydarzeń. Argumentował on, że o Antonim, Janie i Eustachym nie wspominają źródła z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego, takie jak Kronika Bychowca lub Kronika Stryjkowskiego, ani latopisy z krajów ościennych. Wzmianki o męczeństwie zawarte w XV-wiecznych latopisach z obszaru Rusi Moskiewskiej uważał natomiast za niewiarygodne i mające na celu podsycanie nienawiści do Jagiellonów i Polski. W jego ocenie pojawienie się wiadomości o męczennikach wileńskich w źródłach XVII-wiecznych (unickich i łacińskich) jest dowodem na wykreowanie ich kultu w późniejszym czasie[5]. Chodynicki odrzucił również możliwość kanonizacji męczenników jeszcze w XIV w. z inicjatywy metropolity kijowskiego Aleksego, argumentując, że świętymi uczynił ich dopiero sobór w Moskwie w 1547 r., a zatem cały kult byłby z gruntu obcy lokalnej tradycji prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim[5].

Za późniejszą legendę, służącą rozwojowi danego wyznania, historię męczenników wileńskich - tak jak i relację o męczeństwie franciszkanów w Wilnie pod panowaniem Giedymina - uznał również Jerzy Ochmański[6].

Argumentację Chodynickiego podważa Dmitrij Ogicki, który wskazał, że Chodynicki wskazuje jako argument przeciwko historyczności męczenników wileńskich brak informacji o nich w latopisach, które nie przedstawiają w ogóle wydarzeń z lat 40. XIV w.Twierdzi on również, że Kronika Bychowca opiera się na latopisach powstałych w XV w. (słucki, supraski), które podają bardzo skąpe wiadomości o wydarzeniach na Litwie przed panowaniem Witolda[7]. Ogicki wykazał również, że w dokumentach soboru z 1547 r. w ogóle nie ma informacji o męczennikach wileńskich, pierwszy raz pojawiają się w wykazie świętych młodszym o dwa lata[7].

Kult

Kanonizacja

Zniszczony fresk z postaciami męczenników wileńskich na ścianie cerkwi Trójcy Świętej w Wilnie

Gdy Olgierd ożenił się po raz drugi z księżniczką twerską Julianną, dwór jego małżonki stał się ważnym ośrodkiem prawosławia. Z jej protekcji chrześcijanie zdołali uzyskać prawo własności miejsca, gdzie powieszono Jana, Antoniego i Eustachego, a następnie zbudować tam cerkiew Trójcy Świętej. Według tradycji jej ołtarz usytuowano dokładnie w miejscu ich egzekucji[3]. Do tejże cerkwi przeniesiono ich szczątki[3]. Według niektórych źródeł na miejscu tym w krótkim czasie powstał monaster, jednak dokładna data tego wydarzenia jego nieznana. O obecności mnichów prawosławnych w Wilnie wspominają latopisy w 1391 r., prawdopodobnie informując w ten sposób o klasztorze przy cerkwi Trójcy Świętej. Dokumenty archiwalne na temat tego monasteru pochodzą jednak dopiero z XVI w.[5] Tezę o związku między otwarciem monasteru a męczeństwem Jana, Antoniego i Eustachego podważył litewski historyk Darius Baronas, który uważa, że w tekstach informujących o powstaniu cerkwi upamiętniającej męczenników nie ma jednoznacznego wskazania, że powstała ona w Wilnie[5]. Podkreśla on, że żywoty te wskazują, że Olgierd wyznaczył miejsce pod budowę cerkwi, lecz nie to, o które ubiegali się wyznawcy. Z drugiej strony Piotr Chomik podkreśla, że nadanie cerkwi wezwania Trójcy Świętej mogło stanowić aluzję do liczby zamordowanych w tym miejscu chrześcijan[5].

Kult męczenników wileńskich zaczął rozwijać się samorzutnie na obszarach metropolii kijowskiej[8]. W 1374 r. zostali oni kanonizowani przez patriarchę Konstantynopola Filoteusza, z zezwoleniem na kult lokalny. Wtedy też cząstki relikwii męczenników przewieziono do Konstantynopola i umieszczono w katedrze Mądrości Bożej (Hagia Sophia)[3]. Między r. 1390 a 1394[9] napisano na ich cześć nabożeństwo i słowo pochwalne, którego autorem był Michał Balsamonos[2]. Wiadomo, że fragmenty relikwii Jana, Antoniego i Eustachego znalazły się następnie w krzyżu podarowanym przez Filoteusza Sergiuszowi z Radoneża najpóźniej w r. 1377[2]. W ocenie Johna Meyendorffa doprowadzenie do kanonizacji męczenników wileńskich w Konstantynopolu nastąpiło za sprawą starań samego Olgierda, który chciał ułożyć na nowo stosunki z prawosławnymi mieszkańcami Wielkiego Księstwa Litewskiego w obliczu ciągłych wojen z Moskwą, związując zarazem prawosławne struktury kościelne w swoim kraju bezpośrednio z Patriarchatem w Konstantynopolu, nie z metropolią kijowską, której zwierzchnicy rezydowali faktycznie w Moskwie[10]. Wyrazem tych dążeń były również próby trwałego ustanowienia odrębnej prawosławnej metropolii litewskiej[11]. Zgadzając się na kanonizację męczenników wileńskich patriarcha Filoteusz zamierzał wzmocnić Cerkiew prawosławną w Wielkim Księstwie Litewskim i skonsolidować ją[12].

Kult w XV-XVII w.

Na pocz. XV w. kult męczenników wileńskich był dość szeroko rozpowszechniony na ziemiach ruskich. Cząstki ich relikwii znajdowały się w prywatnym relikwiarzu należącym do wielkiej księżnej niżnonowogrodzkiej Marii wykonanym w 1410 r. oraz w relikwiarzyku jej syna Iwana Daniłowicza z 1414 r. Postacie męczenników wileńskich widnieją na wielkim sakkosie metropolity kijowskiego Focjusza, urzędującego w latach 1410-1431[2]. Według Piotra Chomika pojawienie się ich wizerunków obok postaci książąt moskiewskich i władców bizantyjskich tworzy jasny przekaz ideowy - sprzeciw wobec prób dzielenia metropolii kijowskiej na część moskiewską i litewską[13]. O rozdzielenie metropolii starał się wielki książę litewski Witold, a metropolita Focjusz, ze zmiennym szczęściem, występował przeciwko jego działaniom[14].

W 1549 metropolita moskiewski Makary ogłosił męczenników wileńskich świętymi na terenie wszystkich ziem ruskich[3]. Męczennicy wileńscy są wymienieni w pierwszym drukowanym Typikonie rosyjskim z 1610 r., a następnie w Ustawach Cerkwi rosyjskiej z lat 1633 i 1641, jednak już w kolejnych takich księgach z 1682 i 1695 r. nie ma o nich wzmianek[2]. W Wielkim Księstwie Litewskim kult męczenników był również znany: informacje o nich znajdują się w Prologu z k. XV w., wymieniającym wspomnienia liturgiczne przypadające na miesiące od marca do sierpnia, w Prologu z 1512 r. obejmującym okres od września do lutego oraz w Prologu z XVI w. przechowywanym w monasterze w Supraślu[15]. Źródła te wskazują, że dniem wspomnienia liturgicznego męczenników był 14 kwietnia (wedle kalendarza juliańskiego). Natomiast rękopiśmienny kodeks z monasteru Trójcy Świętej w Słucku, aktualnie znajdujący się w bibliotece Litewskiej Akademii Nauk, wskazuje, że nabożeństwa ku czci Antoniego, Jana i Eustachego odprawiano również w III niedzielę przed Narodzeniem Pańskim[15].

Kult męczenników wileńskich na Bałkanach

Kult męczenników wileńskich obecny także na Bałkanach[3]. Michaił Spieranski w wydanym w 1909 r. w Moskwie studium o południowosłowiańskiej redakcji ich żywotu pisze o serbskim Prologu z XV w., przechowywanym w Belgradzie, uwzględniającym ich wspomnienie liturgiczne[15]. Księga ta uległa zniszczeniu podczas bombardowania Belgradu w 1941 r.[16] Z Bałkanów prawdopododobnie pochodzi również wspomniany wyżej kodeks przechowywany w Słucku, gdyż Wielkie Księstwo Litewskie nazwano w nim krajem wielkich mrozów; autor wywodzący się z Rusi z pewnością nie użyłby podobnego sformułowania[17].

Losy relikwii

Relikwie męczenników wileńskich w głównej nawie monasterskiej cerkwi Św. Ducha w Wilnie

W Wilnie ośrodkiem kultu męczenników była cerkiew Trójcy Świętej, jednak krótko po zawarciu unii brzeskiej miejscowa wspólnota mnisza przyjęła unię[18][2]. Relikwie prawosławnych świętych zostały przez nich przeniesione do cerkwi św. Piotra. W 1655 r., gdy Wilno znajdowało się w rękach rosyjskich, przeniesiono je do prawosławnego monasteru Św. Ducha w Wilnie. Obawiając się, że po odejściu wojsk rosyjskich relikwie mogą zostać siłą odebrane prawosławnym, przełożony klasztoru archimandryta Józef nakazał ukryć je w zamkniętej pieczarze pod ołtarzem cerkwi monasterskiej[2]. Lokalizację relikwii wskazał w liście do patriarchy Konstantynopola[19].

Relikwie odnaleziono dopiero w 1814 r., po odnalezieniu przez mnicha Germana, spowiednika wielkiej księżnej Aleksandry Pawłowny listu archimandryty Józefa w archiwum Patriarchatu. Poszukiwania nakazał namiestnik monasteru Św. Ducha archimandryta Joel[19]. Dwanaście lat później komisja utworzona na polecenie cara Mikołaja I potwierdziła ich autentyczność, zezwalając na publiczny kult[2]. W 1851 r. metropolita wileński i litewski Józef polecił utworzyć w podziemiach cerkwi Św. Ducha drugą świątynię, gdzie wystawione były relikwie, zaś rok później wykonano dla nich nową rakę[2]. Józef osobiście zaprojektował ikony do ikonostasu w tejże świątyni[20].

Po wybuchu I wojny światowej, 14 września 1914 r., relikwie zostały uroczyście przeniesione w procesji wokół cerkwi Św. Ducha. Świątobliwy Synod Rządzący nakazał powtarzać taką ceremonię co roku w tym dniu[20]. Odbyła się jednak tylko raz, gdyż już w 1915 r. arcybiskup wileński i litewski Tichon, w obawie przed nadchodzącymi wojskami niemieckimi, polecił przewieźć szczątki męczenników do Monasteru Dońskiego w Moskwie[2]. Po zamknięciu monasteru po rewolucji październikowej trafiły w charakterze eksponatu do jednego z moskiewskich muzeów religii i ateizmu, a poświęcone im materiały znajdujące się w monasterze zniszczono. Nastąpiło to po pokazowym "procesie sądowym". Jednym ze świadków w sprawie był sam Tichon, w międzyczasie wybrany na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi, który bezskutecznie sprzeciwiał się ingerowaniu władz w życie Cerkwi[2].

W 1946 r. władze radzieckie zgodziły się zwrócić relikwie wileńskiemu monasterowi Świętego Ducha. Przez kilka dni wystawiano je dla kultu w ówczesnej katedrze Patriarchatu Moskiewskiego - soborze Objawienia Pańskiego w Moskwie, by 26 lipca 1946 r. przewieźć je do Wilna. Dzień ten obchodzony jest jako święto nowego odnalezienia relikwii męczenników wileńskich[2]. Władze radzieckie nie wydały metropolicie wileńskiemu i litewskiemu Korneliuszowi zgody na uroczyste powitanie relikwii na lotnisku. Mimo to na terenie monasteru i na przylegających ulicach zgromadziło się w momencie ich wniesienia kilka tysięcy wiernych[21].

W latach 1946-1949 relikwie znajdowały się za prawym klirosem w cerkwi Św. Ducha[22], następnie do 1997 r. ponownie w podziemnej cerkwi pod główną świątynią monasteru Św. Ducha, zaś w wymienionym roku metropolita wileński i litewski Chryzostom polecił umieścić je w samej cerkwi Św. Ducha. Rok później umieszczono je w nowej race[2]. Wykonana ona została z drewna dębowego i nawiązuje stylem do starszych kiotów znajdujących się w świątyni. W górnej części raki widoczna jest ikona męczenników wileńskich, zaś po stronie zwróconej ku carskim wrotom - portret metropolity Józefa (Siemaszki) opatrzony inskrypcją z modlitwą o spokój jego duszy[23].

Na Białorusi

Męczennicy wileńscy są patronami działającego w Mińsku bractwa zajmującego się krzewieniem prawosławia w środowisku inteligencji[24].

  1. A. Radziukiewicz, Pod opieką świętych wileńskich, Przegląd Prawosławny, nr 6 (312), czerwiec 2011, ISSN 1230-1078, ss.13
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r АНТОНИЙ, ИОАНН И ЕВСТАФИЙ, www.pravenc.ru [dostęp 2017-04-16].
  3. a b c d e f g h i j k l Jarosław Charkiewicz, Święci męczennicy wileńscy, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”, kwiecień 2017, ISSN 02039-4499.
  4. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 152.
  5. a b c d e P. Chomik, Życie monastyczne..., s. 147-148.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa-Wrocław 1982, ISBN 83-04-00886-6, s. 67-68.
  7. a b Chomik P., Życie monastyczne..., s. 149.
  8. Antoni Mironowicz: Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2003, s. 139. ISBN 83-89031-39-6.
  9. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 153.
  10. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 154.
  11. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 154-156.
  12. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 157.
  13. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 151-152.
  14. A. Mironowicz, Kościół prawosławny..., s. 168-173 i 175-176.
  15. a b c Chomik P., Życie monastyczne..., s. 150.
  16. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 151.
  17. Chomik P., Życie monastyczne..., s. 151.
  18. ВИЛЕНСКИЙ ВО ИМЯ СВЯТОЙ ТРОИЦЫ МУЖСКОЙ МОНАСТЫРЬ, www.pravenc.ru [dostęp 2017-04-16].
  19. a b G. Szlewis, Prawosławnyje..., s. 21.
  20. a b G. Szlewis, Prawosławnyje..., s. 22.
  21. G. Szlewis, Prawosławnyje..., s. 31.
  22. G. Szlewis, Prawosławnyje..., s. 32.
  23. G. Szlewis, Prawosławnyje..., s. 34-35.
  24. A. Radziukiewicz, Do trzech wileńskich męczenników, "Przegląd Prawosławny", nr 9 (207), wrzesień 2002.

Bibliografia

  • Chomik P., Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku, Avalon, Kraków 2013, ISBN 978-83-7730-054-1.
  • Mironowicz A., Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003.
  • Szlewis G., Prawosławnyje chramy Litwy, Swiato-Duchow Monastyr', Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6.

Linki zewnętrzne