Главная страница

Szablon:Władczyni infobox

Lukrecja Borgia[1] (ur. 18 kwietnia 1480 w Subiaco, zm. 24 czerwca 1519 w Ferrarze) – córka kardynała Rodrigo Borgii, późniejszego papieża Aleksandra VI, księżna Ferrary.

W 1493 została wydana za mąż za Giovanniego Sforzę, pana na Pesaro. Małżeństwo zostało unieważnione w 1497. W następnym roku poślubiła Alfonsa d’Aragon, królewicza neapolitańskiego. Drugi mąż Lukrecji zginął zamordowany na polecenie jej brata, Cezara. W 1503 wyszła za mąż po raz trzeci, za Alfonsa I d’Este, księcia Ferrary. Pod nieobecność męża zajmowała się zarządem państwa. Znana była jako protektorka artystów.

Przez dłuższy czas była owiana złą sławą, przypisywano jej kazirodcze stosunki z ojcem i bratem Cezarem. W związku z tym stała się popularną bohaterką utworów literackich, a później także filmowych. W II połowie XIX w. jej postać została zrehabilitowana przez historiografię.

Biografia

Pochodzenie

Portret damy pędzla Bartolomeo Veneziano. Hipotetyczny portret księżnej Lukrecji według Marii Bellonci, autorki biografii Lucrezia Borgia, la sua vita e i suoi tempi (1939). Identyfikacja modelki nie została przyjęta przez historyków sztuki.

Przyszła na świat jako córka kardynała Rodriga Borgii i jego kochanki Vannozzy Cattanei[2]. Miała trzech rodzonych braci: Cezara, Juana i Jofrégo. Starszym przyrodnim rodzeństwem Lukrecji byli Pedro Luis książę Gandii[3], Girolama i Isabella, żona Pietra Matuzziego. Młodszym przyrodnim bratem Lukrecji był Rodrigo, urodzony w 1502 lub 1503.

Lukrecja używała herbu Borgia-Doms, który odróżniał linię rodową jej ojca od linii papieża Kaliksta III. Herb ten przedstawia na tarczy dwudzielnej w słup w polu prawym złotym byka Borgiów, w polu lewym trzy pasy złote i trzy czarne (niekiedy błekitne) rodu Doms (Oms)[4].

Data i miejsce narodzin

Lukrecja urodziła się przypuszczalnie 18 kwietnia 1480[5]. Nie jest znane jej miejsce urodzenia. Przypuszcza się, że było to Subiaco[6]. Pojawiły się też poglądy, jakoby przyszła na świat w Rzymie albo w Hiszpanii[7].

Edukacja i plany małżeńskie

Dzieciństwo spędziła w Rzymie; przypuszcza się, że w klasztorze dominikanek pod wezwaniem św. Sykstusa przy Via Appia[8][9] i w domu swojej krewnej Adriany de Mila[9][10][11]. Nie wiadomo nic na temat edukacji Lukrecji; wiadomo jedynie, że posługiwała się biegle językiem włoskim i katalońskim[11].

26 lutego 1491 została zaręczona z hiszpańskim szlachicem, don Cherubinem (Querubinem[9]) Juanem de Centelles. Zgodnie z umową w ciągu roku miała się udać do Hiszpanii i w ciągu następnych sześciu miesięcy poślubić narzeczonego. Do małżeństwa nie doszło, a niedługo potem Lukrecja została zaręczona z innym Hiszpanem, don Gasparem d’Aversa, hrabią Procida.

W 1492 ojciec Lukrecji został papieżem (jako Aleksander VI) i rozpoczął rozmowy na temat ślubu córki z Giovannim Sforzą, hrabią Corignola, panem na Pesaro. Zwolennikiem tej kandydatury był krewny Giovanniego, kardynał Ascanio Sforza. Małżeństwo ze Sforzą miało umocnić sojusz papieża z jego krewnym, Ludovikiem Sforzą, władcą Mediolanu, i Karolem VIII, królem Francji[12]. Na wieść o rozmowach na ten temat do Rzymu przybył Gaspar d'Aversa, jednak za cenę 3 tysięcy dukatów zgodził się rozwiązać umowę w sprawie poślubienia Lukrecji.

Małżeństwo z Giovannim Sforzą

2 lutego 1493 w Rzymie Lukrecja poślubiła per procura Giovanniego Sforzę, którego reprezentował Niccoló de Saiano. W tym czasie rozeszły się pogłoski, że papież zamierza wydać córkę za mąż za hrabiego Prada. Część historyków posądzała papieża o prowadzenie podwójnej gry; w świetle nowszych badań okazało się to wybiegiem Aleksandra VI, mającym zmylić przeciwników małżeństwa Giovanniego i Lukrecji.

12 czerwca 1493 w Rzymie odbył się ślub córki papieża i pana na Pesaro. Małżeństwo to nie zostało od razu skonsumowane; przypuszcza się, że było to spowodowane wiekiem panny młodej[13]. Sforza wyjechał z Rzymu na początku sierpnia 1493. W połowie września ustalono, że w połowie października Giovanni miał wrócić do Rzymu, celem skonsumowania małżeństwa. Pan na Pesaro przybył jednak po 10 listopada.

8 czerwca 1494 Lukrecja przybyła do Pesaro, gdzie czekał już na nią mąż. Rok później, w czerwcu 1495, wróciła do Rzymu, a cztery miesiące później dołączył do niej Sforza. W marcu 1496 pan na Pesaro opuścił stolicę Państwa Kościelnego, by wrócić – na żądanie papieża – w styczniu 1497. W tym czasie papież był niechętny Sforzom[14]. W Wielki Piątek 1497 Giovanni uciekł z Rzymu. Według kronikarzy Pietra Marzetta i Bernarnda Monaldiego Lukrecja, dowiedziawszy się, że jej rodzina planuje zamordowanie Giovanniego, ostrzegła go, co skłoniło pana na Pesaro do ucieczki[15]. Część badaczy wątpi w prawdziwość tych relacji[16].

Z Pesaro Giovanni Sforza odmawiał powrotu do Rzymu i domagał się, by przysłano mu żonę. W odpowiedzi papież Aleksander VI rozpoczął starania o unieważnienie małżeństwa córki. Papież dopiął celu 22 grudnia 1497, oficjalnie z powodu nieskonsumowania małżeństwa.

6 czerwca 1497 Lukrecja schroniła się w klasztorze dominikanek San Sisto. W czasie tego pobytu nawiązała romans z Pedrem Caldesem (Calderonem) zwanym Perrotto, jednym z domowników i posłańców papieża. W lutym 1498 Perrotto został zapewne utopiony w Tybrze na polecenie Cezara Borgii[17].

Małżeństwo z Alfonsem d’Aragon

Jeszcze w czasie, kiedy małżeństwo Lukrecji i Giovanniego Sforzy nie zostało rozwiązane, o jej rękę starał się Antonello Sanseverino, syn księcia Salerno. Kolejnymi kandydatami na męża Lukrecji byli Francesco Orsini książę Graviny, Appiani pan na Piombino, Ottaviano Riario (syn Cateriny Sforzy) i Alfonso d'Aragon, książę Bisceglie, naturalny syn Alfonsa II, króla Neapolu.

Borgiom zależało najbardziej na tej ostatniej kandydaturze. Ostatecznie w lipcu 1498 w Rzymie Alfonso poślubił Lukrecję[18]. Kolejny rok przyniósł zacieśnienie stosunków między papieżem a Francją przeciwko Mediolanowi, sprzymierzonemu z kolei z królestwem Neapolu. 2 sierpnia 1499 Alfonso, uświadomiony przez kardynała Ascania Sforzę, uciekł z Rzymu, ścigany przez ludzi papieża. Rozpaczającą po ucieczce męża Lukrecję papież próbował pocieszyć, mianując ją gubernatorem Spoleto i Foligno. Niedługo potem pertraktacje między papieżem a Ferrantem, królem Neapolu, doprowadziły do tego, że 14 października 1499 Alfonso, w towarzystwie żony, powrócił do Rzymu.

Cezar Borgia, brat Lukrecji, dążył do zacieśnienia więzów z Francją i zupełnego zerwania z Neapolem. 15 lipca 1500 ludzie Cezara próbowali zamordować Alfonsa – książę Brisceglie jednak przeżył. Lukrecja czuwała przy mężu, by nie stało mu się nic złego. 18 sierpnia 1500 do komnaty Alfonsa wpadł Corella don Michelle zwany Micheletto, zaufany Cezara, i aresztował wszystkich ludzi księcia Brisceglie. Lukrecja i jej szwagierka Sancia żądały ich uwolnienia. Micheletto oświadczył, że otrzymał takie rozkazy i że obie mogą się udać do komnaty papieża, by uzyskać zgodę na uwolnienie więźniów. Kiedy Lukrecja i Sancia wybiegły z komnaty, Micheletto udusił Alfonsa[19].

Opłakująca męża Lukrecja wyjechała na jakiś czas do Nepi.

Małżeństwo z Alfonsem d’Este

Już we wrześniu 1499 o rękę Lukrecji starał się Louis de Ligny, krewny francuskiego króla Ludwika XII. Później pertraktacje w tej sprawie podejmowali Ottavio Colonna i Francesco Orsini, książę Graviny. Wdowa po Alfonsie d’Aragon odrzuciła kandydaturę Orsiniego słowami: „Ponieważ moim mężom źle się wiedzie”[20].

Alfonso I d’Este, trzeci mąż Lukrecji Borgii

W lutym 1501 Giambattista Ferrari, kardynał Modeny, zaproponował Ercole d’Este, księciu Ferrary, małżeństwo jego syna z Lukrecją. Aleksander VI w czasie toczonych negocjacji zamanifestował, jak wysoko ceni córkę, powierzając jej we wrześniu 1501 całkowitą władzę nad Watykanem, kiedy sam udawał się na objazd kościelnych terytoriów[21]. Władca Ferrary wymusił na papieżu wielki posag – 100 tysięcy dukatów, zamki Cento i Pieve, klejnoty i inne przedmioty wartości 75 tysięcy dukatów, a także obniżenie rocznej daniny Ferrary na rzecz papiestwa (z 4 tysięcy dukatów do stu), inwestyturę księstwa Ferrary dla wszystkich potomków Lukrecji i Alfonsa oraz stanowisko archiprezbitera bazyliki Świętego Piotra dla Ippolita d’Este, młodszego brata Alfonsa. 26 sierpnia 1501 w Watykanie podpisano kontrakt ślubny.

31 sierpnia 1501 w apartamencie Cezara miała odbyć się orgia zwana tańcem na kasztanach; w uczcie oprócz papieża miała brać udział także Lukrecja. O takim zdarzeniu nie wspominają skrupulatni i dokładni w swoich relacjach wysłannicy księcia Ferrary, przebywający w tym czasie w Rzymie. Pisze o tym jednak Burcardo i inni współcześni. Część badaczy skłania się do uznania tej relacji za prawdziwą[22], inni odmawiają jej wiarygodności[23].

30 grudnia 1501 w Rzymie odbył się ślub per procura Lukrecji i Alfonsa d’Este; tego ostatniego zastępował młodszy brat Ferrante. 6 stycznia 1502 opuściła Rzym. 2 lutego w Ferrarze poślubiła Alfonsa. Pierwsze miesiące trzeciego małżeństwa upłynęły Lukrecji na targowaniu się z teściem co do sumy przeznaczanej na utrzymaniu jej dworu – Ercole proponował 10 tysięcy dukatów rocznie, którą to kwotę Lukrecja uważała za niską. Ostatecznie Ercole zgodził się na kwotę 12 tysięcy dukatów.

W sierpniu i wrześniu 1502 w czasie ciąży stan zdrowia córki papieża pogorszył się. 5 września urodziła martwą dziewczynkę. 13 września napisała kodycyl do testamentu z legatem na rzecz Rodriga di Bisceglie. Później nastąpiła poprawa.

Pod koniec 1502 na dworze w Ferrarze zjawił się poeta Pietro Bembo, którego wkrótce z Lukrecją połączyło uczucie. Romans zakończył się wiosną 1505[24], jednak korespondowali ze sobą do 1517[25]. Po odjeździe Bemba księżnę Ferrary połączyła więź z Ludwikiem Gonzagą, margrabią Mantui. Rolę pośrednika między nimi spełniał Ercole Strozzi[26]. Gdy Ercole został zamordowany w czerwcu 1508, jego rolę przejął brat, Lorenzo. Stała korespondencja między Gonzagą a Lukrecją zanikła w 1513[27].

25 stycznia 1505 zmarł Ercole i Alfonso d’Este został władcą Ferrary; w ten sposób Lukrecja została księżną. Pod nieobecność męża w 1512 sprawowała rządy wspólnie ze swoim szwagrem, kardynałem Ippolitem. Także w czasie obecności męża udzielała się w rządach; zwłaszcza zajmowała się rozpatrywaniem suplik poddanych.

W 1518 wstąpiła do trzeciego zakonu franciszkańskiego; zaczęła pod książęcymi szatami nosić włosienicę. Zaczęła często przystępować do komunii. Na początku 1519 wysłała do papieża Leona X list z prośbą o specjalne błogosławieństwo, którego papież jej udzielił.

15 czerwca 1519 urodziła swoje ostatnie dziecko, córkę Izabelę Marię. Lukrecja Borgia zmarła dziewięć dni później na skutek gorączki połogowej. Została pochowana w zakrystii klasztoru Bożego Ciała w Ferrarze obok syna Alessandra[28]. Później obok Lukrecji zostali pochowani jej córeczka Izabela Maria i mąż Alfonso d’Este.

Potomstwo

Według relacji współczesnych Lukrecja miała dziecko z Pedrem Caldesem (Calderonem). Urodziło się ono w marcu 1498[29].

Identyfikuje się je jako Giovanniego Borgię, który jako trzyletnie dziecko w sierpniu 1501 otrzymał inwestyturę księcia Nepi. Według pierwszej bulli papieskiej z 1 września 1501 był synem Cezara Borgii i nieznanej kobiety wolnego stanu; według drugiej bulli z tego samego dnia ojcem Giovanniego był papież, a matką nieznana kobieta wolnego stanu.

Część badaczy odrzuca taką identyfikację[30], inni wskazują na szereg przesłanek wskazujących na identyfikację, jak m.in. zbieżność dat urodzenia, uregulowanie sytuacji Giovanniego krótko przed wyjazdem Lukrecji do Ferrary, troska Lukrecji o dziecko, równy podział dóbr dokonany przez Lukrecję między jej syna Rodriga a Giovanniego[31].

W małżeństwie z Alfonsem d’Aragon była dwukrotnie w ciąży. 9 lutego 1499, będąc w drugim miesiącu, poroniła. Synem Alfonsa i Lukrecji był:

  • Rodrigo (ur. 1 listopada 1499, zm. pod koniec sierpnia 1512)

Z małżeństwa z Alfonsem d’Este pochodzili:

  • martwo urodzona córka (ur. i zm. 5 września 1502)
  • Alessandro (ur. 19 września 1505, zm. 15 października 1505)
  • Ercole II (ur. 4[32] lub 14 kwietnia[33] 1508, zm. 1559), książę Ferrary
  • Ippolito (ur. 1509, zm. 1572), kardynał
  • Alessandro (ur. 1514, zm. 1516)
  • Eleonora (Leonora) (ur. 1515, zm. 1575), ksieni klasztoru Bożego Ciała w Ferrarze
  • Francesco (ur. 1516, zm. 1578), margrabia Massalombarda
  • Izabela Maria (ur. 15 czerwca 1519, zm. po 17 listopada 1519[34])

Historiografia

Opinie o Lukrecji

Jedna z kilku kopii zaginionego portretu Lukrecji Borgii. Oryginał został namalowany przez Bartolomeo Veneto.

Giorolamo Priuli, wenecki kronikarz, nazwał ją największą kurtyzaną Rzymu[35]. Podobnie wypowiadał się o niej umbryjski kronikarz Matarazzo[35]. Od czasów dzieła Vita di Cesare Tomasa Tomasiego z drugiej połowy XVI w., uzupełnionego później przez Gregoria Letiego, Lukrecja cieszyła się bardzo złą opinią.

Oskarżano ją m.in. o utrzymywanie kazirodczych stosunków z ojcem oraz braćmi, Juanem i Cezarem. Informacje na ten temat przekazali m.in. Marino Sanudo w swoich Diari, Domenico Malipiero w Annali Veneti, umbryjski kronikarz Matarazzo, Francesco Guiciardini, epigramatycy Giovanni Pontano, Jacopo Sannazaro, Evangelista Capodiferro i inni. Opierali się jedynie na pogłoskach i pogląd o kazirodczych związkach łączących Lukrecję z jej braćmi jest odrzucany przez literaturę naukową[36]. Papieża Aleksandra VI o stosunki seksualne z córką oskarżał jego zięć, Giovanni Sforza. Jak pisze włoska badaczka Maria Bellonci,

Oskarżeniem natomiast dającym naprawdę do myślenia jest to, które wyszło z ust pana na Pesaro, gdyż przez niego, nie ma co zaprzeczać, przemawia ktoś, kto żył w prawdziwej bliskości rodziny Borgiów. Podtrzymywał on swoje oskarżenie wytrwale, mimo lęku. I w niewielkim tylko stopniu możemy złagodzić jego brutalność drogą rozumowania, kładąc na szalę tchórzliwą naturę hrabiego Pesaro, urazy, jakie żywił względem papieskiej rodziny, ból wywołany doznanymi zniewagami[37].

Postać Lukrecji zaczęto rehabilitować w drugiej połowie XIX wieku. W 1866 Giuseppe Campori opublikował w „Nuova Antologia” oparty na archiwaliach artykuł Ofiara historii (Una vittima della storia), z którego wyłoniła się inna postać Lukrecji. W 1874 ukazała się biografia córki Aleksandra VI autorstwa niemieckiego historyka Ferdinanda Gregoroviusa, opierającego się m.in. na archiwach Rzymu, Modeny i Mantui. Praca Gregoroviusa stała się punktem wyjścia do dalszych badań nad osobą księżnej Ferrary[38].

Sam Gregorovius stwierdził: Nikt nie zechce uwierzyć, że Rzym i dwór papieski jej nie skaziły, ale jednocześnie nikt bezstronny i uczciwy nie może utrzymywać, że była winna przypisywanych jej nikczemnych czynów[39].

Również Ludwig von Pastor skłonny był rehabilitować Lukrecję, pisząc: Choć uznajemy, że nie uchroniła się przed zapowietrzonym oddechem zdeprawowanego środowiska, w którym żyła, to trzeba stwierdzić, że nie była taką bestią, jaką ją przedstawiała część oszczerczej i goniącej za sensacją historiografii[40].

Lukrecja w literaturze, sztuce i kulturze popularnej

W 1493 Serafin Aquilano napisał dla Lukrecji sielankę[41], a Antonio Flaminio łaciński wiersz[42]. Maddaleni Capodiferro w jednych epigramatach chwali Lukrecję (podobnie jak i pozostałych Borgiów), a w innych zarzuca jej kazirodcze stosunki z najbliższymi[43]. W 1507 ukazały się drukiem dwa tomiki wierszy dedykowanych Lukrecji; ich autorem był Marcello Filosseno.

Wiersze z okazji uroczystości weselnych Lukrecji i Alfonsa d’Este pisali Celio Calcagnini, Niccoló Maria Panizzato i Ariosto[44]. Na początku 1502 nieznany bliżej hiszpański poeta poświęcił wiersz Lukrecji i jej dwórkom[45]. Tomik wierszy księżnej Ferrary poświęcił także Lodovico Bonaciolo[46].

O swojej miłości do córki papieża zapewniał w swoich utworach Bernardo Accolti[47]. Skierował do niej wiersz miłosny Evangelista Capodiferro[48]. Bembo, kochanek Lukrecji, poświęcił jej Ascolani, rozważania i wiersze na temat miłości[49], a Giorgio Robuto Alessandrino poemacik w 1505 lub 1506[50]. Lukrecja pojawia się w epigramach Ercola Strozziego[51]. Jacopo Caviceo zadedykował jej powieść Pielgrzym[52].

Na kanwie plotek i faktów z życia Lukrecji powstała opera pt. Lucrezia Borgia Gaetano Donizettiego do libretta Felice Romaniego na podstawie sztuki Wiktora Hugo. Wystawiono ją po raz pierwszy w 1833 w Mediolanie, prapremiera polska odbyła się w 1843 w Warszawie.

Lukrecja pojawia się w The Shame of Motley, powieści Rafaela Sabatiniego (1908). Jest też jedną z bohaterek powieści Mario Puzo pt. Rodzina Borgiów. Występuje też w Mirror, Mirror, powieści z elementami fantasy autorstwa amerykańskiego pisarza Gregory’ego Maguire’a (2003).

W niemieckim filmie Lukrecja Borgia z 1922 w tytułową bohaterkę wcieliła się Liane Haid[53], a we francuskim dramacie historycznym z 1953 pod tym samym tytułemMartine Carol[54]. W Opowieściach niemoralnych w reżyserii Waleriana Borowczyka (francuski tytuł oryginalny Contes immoraux; 1974), w czwartej i ostatniej noweli wchodzącej w skład tego filmu, zagrała ją Florence Bellami.

Pojawia się także w grze Assassin's Creed: Brotherhood.

Zobacz też

  1. wł. Lucrezia Borgia, katal. Lucrècia Borja. Lukrecja Borgia używała zlatynizowanej formy swojego imienia i nazwy rodu z przedrostkiem de, tj. Lucretia de Borgia. Tak też była nazywana przez współczesnych. Po wyjściu za mąż za Alfonsa I niekiedy dodawała nazwisko rodowe męża do własnego, jak również używała połącznia herbów własnego i męża - Signora Duchessa Donna Lucretia de Borgia da Este. William Gilbert, Lucrezia Borgia, Duchess of Ferrara. A Biography, t. II, London 1869, s. 163. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 741.
  2. Mimo że filiacja Lukrecji jest potwierdzona przez liczne źródła i nie budziła wątpliwości wśród większości historyków, P. de Roo wysunął tezę, że ojcem Cezara, Lukrecji, Juana i Jofrégo był Guillermo Lanzol de Borgia, bratanek Rodriga. Rodrigo po śmierci Guillerma miał adoptować jego dzieci. Pogląd ten jest odrzucany przez większość badaczy; R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 65-66.
  3. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 25. Pojawiła się teza, że Pedro Luis był synem Vannozzy, jednak nie potwierdzają jej źródła i nie spotkała się z uznaniem badaczy, zob. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 66.
  4. Conte Ferrucio Pasini-Frassoni. - Lucrezia Borgia duchessa di Ferrara (Invenzione del suo sepolcro). Estratto dalla "Rivista del Collegio Araldico", a. II, I, 1904. - Roma, p. 15. (recenzja), "Cultura", t. XXIV, 1905, s. 79. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 741.
  5. Data ustalona przez F. Gregoroviusa; R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 70.
  6. Miejsce takie podaje Alessandro Tummolini, opierający się na archiwum miejscowego klasztoru oraz zaginionej kronice Ricordi sopra i cardinali commendatari. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 28, twierdzi, że „nie ma powodu wątpić w ścisłości danych zawartych w opowieści Tummoliniego”.
  7. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 70.
  8. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 28.
  9. a b c R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 71.
  10. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 25.
  11. a b R. Russell, Borgia Lucrezia, s. 51.
  12. R. Russell, Borgia Lucrezia, s. 52.
  13. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 53.
  14. Kardynał Ascanio i jego brat, Ludovico, książę Mediolanu, sprzymierzyli się z Francuzami przeciwko papieżowi, a po zmianie frontu zawarli z nimi osobny pokój; M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 137.
  15. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 138.
  16. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 126.
  17. Burcardo, papieski mistrz ceremonii, zapisał, że „Perrotto wpadł nie z własnej woli do Tybru”. Wenecki ambasador Paolo Capello twierdził, że Cezar Borgia zamordował go w obecności papieża. Cristoforo Poggio pisał z Bolonii, że Perrotto został uwięziony za to, że „uczynił ciężarną córkę Jego Świątobliwości, madonnę Lukrecję”; M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 167-168. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 128.
  18. Cztery lata wcześniej, 7 maja 1494, Jofre Borgia, młodszy brat Lukrecji, poślubił Sancię d’Aragon, siostrę Alfonsa.
  19. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 233-236; R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 147-149.
  20. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 248.
  21. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 260-261.
  22. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 281-283.
  23. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 165.
  24. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 501.
  25. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 224.
  26. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 565-567.
  27. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 672.
  28. Nie wiadomo którego, gdyż Lukrecja miała dwóch synów o tym imieniu;M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 740.
  29. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 168.
  30. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 129, który uważa Giovanniego za syna Aleksandra VI i Giulii Farnese.
  31. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 278-280.
  32. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 575.
  33. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 225.
  34. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 228, twierdzi, że Izabela Maria zmarła prawie natychmiast [po urodzeniu], wyprzedzając o kilka dni matkę. Z kolei M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 740, przywołuje list Alfonsa d’Este z 17 listopada 1519, w którym pisał, że ma piątkę dzieci.
  35. a b M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 172.
  36. M. Bellonci, Lukrecja Borgia, Warszawa 1988, s. 745-753.
  37. M. Bellonci, Lukrecja Borgia, Warszawa 1988, s. 753.
  38. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 712.
  39. Cyt. za: R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 230.
  40. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 230.
  41. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 212.
  42. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 213.
  43. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 215.
  44. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 338.
  45. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 406-407.
  46. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 478.
  47. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 219-220.
  48. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 220.
  49. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 477-478.
  50. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 538.
  51. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 562-564.
  52. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 665.
  53. Lukrecja Borgia (1922) (pol.). [dostęp 12 listopada 2008].
  54. Lukrecja Borgia (1953) (pol.). [dostęp 12 listopada 2008].

Bibliografia

  • Bellonci Maria, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988.
  • Gervaso Roberto, Borgiowie, Warszawa 1988.
  • Russell Rinaldina, Borgia Lucrezia, [w:] Encyclopedia of women in the Renaissance: Italy, France, and England, red. Diana Maury Robin, Anne R Larsen, Carole Levin, Santa Barbara 2007.

Linki zewnętrzne