Главная страница

Szablon:Władca kraju infobox Leonello d'Este (ur. 21 września 1407 - zm. 1 października 1450) – markiz Ferrary i Modeny w latach 1441-1450 z rodu Estów. Syn Mikołaja III d'Este.

Lata młodości

Wychowanie

Leonello był drugim synem z pozamałżeńskiego związku Mikołaja III d'Este ze Stellą dell'Assassini. Najstarszego syna z tego związku, Hugona (ur. 1405), w braku prawowitych następców, Mikołaj III wyznaczył na swego następcę na tronie Ferrary. Jako przyszłego władcę trzymał go stale przy sobie i nie szczędził dla niego pieniędzy na najdroższe stroje, konie i sokoły. Leonella, podobnie jak jego młodszego brata Borsa (ur. 1413) i zrodzonego z Katarzyny degli Albersani - Meliadusa, Mikołaj od dzieciństwa przyzwyczajał do oszczędności. Gdy w 1424 roku wybuchła w Ferrarze zaraza morowa, wyprawił Meliadusa i Borsa z miasta i wydał ścisłe zarządzenia, co do ilości służby, jaką im wolno wziąć ze sobą, nakazał również ich kamerlingom, by panowie nie przyjmowali przyjaciół na obiady[1]. Przyzwyczajając młodszych synów do oszczędności Mikołaj III nie szczędził jednak na ich wychowanie. Leonello uczył sie jeździć konno, pływać, biegać skakać, bić się na miecze i tańczyć. W 1422 roku ojciec wysłał go do Perugii do obozu słynnego w tym czasie kondotiera Braccia dei conti di Montone. Przez dwa lata ćwiczył się Leonello w rzemiośle wojennym, aż do śmierci wodza. W listach z obozu donosił o swoich doświadczeniach, jak to się na przykład w znaczny sposób przyczynił do zwycięstwa Braccia[2].

Po powrocie z Perugii był świadkiem domowej tragedii. Ojciec powziąwszy wiadomość o romansie swojej drugiej żony Parisiny z synem Hugonem, nakazał oboje wtrącić do wieży i następnej nocy (z 21 na 22 maja 1425) stracić. Wydaje się, że wydarzenie to pozostawiło w usposobieniu Leonella, pewien rodzaj smutku, który stał się znamienną cechą jego charakteru. Mikołaj starał się zagoić zadaną synowi ranę, biorąc go odtąd wszędzie ze sobą i okazując mu wiele miłości. Po śmierci Hugona, Leonella wyznaczył też na swego następcę[3]. W 1429 roku uzyskał potwierdzenie jego kandydatury przez papieża[4]. W trosce o jego wykształcenie sprowadził do Ferrary w kwietniu 1429 roku jednego z najwybitniejszych uczonych i wychowawców włoskich w tamtym czasie Guarina Guariniego z Werony. Guarino uczył Leonella przez pięć lat, do czasu jego ślubu z Małgorzatą Gonzagą[3].

Czytał z nim Wergiliusza, Cycerona, Valeria Maxima, Justyna, Owidiusza, Terencjusza, swoim zwyczajem nie zaniedbując też ćwiczeń fizycznych. Leonello nawet opuszczając Ferrarę pamiętał o swoim wychowawcy: słał mu zabite na polowaniu sarny i bażanty lub książki, które nabył, innym razem prosił o wyjaśnienie jakiegoś trudniejszego miejsca u starożytnego autora, pisywał listy, w których opisywał zajęcia na wsi: polowania, tańce i śpiewy, czytane książki. Guarino ze swej strony odnosił się do swego ucznia z nie mniejszym przywiązaniem: chciał, aby go w przyszłości nazywano Guarino Leonelli. Listy do Guarina i do ludzi uczonych Leonello pisał po łacinie, do znajomych pisał po włosku, dialektem ferraryjskim. Układał też wiersze łacińskie i włoskie. Z całego tomu poezji, jakie po nim zostały, przetrwały tylko dwa sonety miłosne, raczej konwencjonalne w treści i formie[5][3].

Małżeństwo z Małgorzatą Gonzaga

Prtret Leonella d'Este pędzla Pisanella

Jeszcze za życia ojca, w 1435 roku Leonello ożenił się z Małgorzatą Gonzaga, córką signora Mantui. W akcie zaręczynowym Mikołaj III zapewniał synowi następstwo tronu w Ferrarze, o czym doniósł potem senatowi weneckiemu. Więzy łączące Ferrarę z Mantuą uległy dlaszemu wzmocnieniu w dwa lata później, gdy brat Małgorzaty Karol ożenił się z siostrą Leonella Lucyllą. Małgorzata była wychowanicą Vittorina da Feltre, podobnie jak Leonello zafascynowaną starożytnymi Grekami i Rzymianami. Guarino tak bardzo ucieszył się z tego związku, że podarował swemu uczniowi w prezencie ślubnym przekład dwóch życiorysów Plutarcha. Małgorzata nie była szczególnie piękna, kronikarze prześcigają się natomiast w pochwałach jej dobrego wychowania, skromności i dobroci[6].

Panna młoda wjechała do Ferrary 6 lutego 1435 roku na białym koniu, w płaszczu z karmazynowego aksamitu, podbitym gronostajami, bo dzień był zimny, a na polach leżał śnieg. Festyny z okazji ślubu trwały trzy dni. Do zapłacenia wydatków weselnych przyczynili się w znacznej mierze gminy i urzędnicy państwowi, chcący sobie zaskarbić łaski markiza. Modena przysłała na ten cel 2000 lirów, biskup Modeny - 250, uczony humanista Ugo Beci - 166, a architekt dworski, Giovanni da Siena - 100 lirów marchezańskich. Mikołaj III był winien ojcu Gianfrancesca Gonzagi 44.000 dukatów, których część została wliczona do posagu Małgorzaty[6].

Małgorzata ciągle chorowała, odziedziczywszy po ojcu poważne dolegliwości żołądkowe. Nie mając przez dwa lata dzieci ślubowała wotum dla bazyliki św. Franciszka w Asyżu, jeśli będzie miała potomstwo. Gdy 28 czerwca 1438 roku urodziła Leonellowi syna wysłała do Asyżu wotum. Stan jej zdrowia ciągle się jednak pogarszał. W listach do ojca skarżyła się, że czuje zawsze zimno w głowie, że ma zepsuty żołądek i mięsa zupełnie nie może jeść, tak że gdyby nie rosół i jaja na miękko nie byłaby się w stanie wyżywić. Ratując się przed złym wpływem ferraryjskiego powietrza wyjechała na wiosnę 1439 roku do Governolo, letniej rezydencji Gonzagów, ale tam jej stan jeszcze się pogorszył. Zmarła 7 lipca 1439. Leonello głęboko przeżył jej śmierć. Uważał odtąd swoje życie za złamane, przybierając jako dewizy miecz ze złamanym dzirytem, kowadło ze skruszonym młotem[7].

Markiz Ferrary

Powtórne małżeństwo

Mikołaj III zmarł 26 grudnia 1441 roku w Mediolanie w trakcie pertraktacji nad zawarciem pokoju pomiędzy Mediolanem a Wenecją. Dwa dni później szlachta Ferrary zebrana w Castello Estenze w sali "dwóch kominów" ogłosiła Leonella signorem Ferrary, Modeny, Reggio i wszystkich innych ziem. Następnie całe zgromadzenie objechało konno miasto, a lud zgromadzony na ulicach wołał: viva lo illusstrissimo messer Leonello signore nostro![2].

W 1443 roku zagrożony wzrostem potęgi weneckiej rozpoczął, przez posła Agostino Villę, pertraktacje z królem Neapolu Alfonsem Wspaniałym na temat poślubienia jego nieślubnej córki Marii. 24 marca 1444 roku wypłynęła z Wenecji flotylla złożona z dwóch okrętów ferraryjskich i kilku weneckich pod dowództwem Vittoria Capelli i Franciszka Loredana, która miała przywieźć królewnę do Ferrary. Okręt dla narzeczonej miał purpurowe żagle i kajuty wybite flamandzkimi arrasami. Na czele delegacji ferraryjskiego rycerstwa stanął brat Leonella, Borso. Leonello tymczasem kończył przygotowania do godnego przyjęcia narzeczonej. Zakupiono nowe komplety srebrnych i emaliowanych naczyń stołowych, kobierce z Flandrii, jedwabne obicia na ściany, kilka rzędów końskich, srebrne ramy do obrazów i zwierciadeł, ogromne ilości bielizny i kosztownych sprzętów. Dla królewny zakupiono całą wyprawę: pierścień z dwoma rubinami, klejnoty, stosy jedwabiów i brokatów, rękawiczki ze skóry kozic alpejskich, haftowanych złotem i srebrem, rękawiczki do gry w pallo, osiem grzebieni z kości słoniowej[8].

20 kwietnia Maria Aragońska wpłynęła do Wenecji. Witali ją doża z dogaressą otoczeni przez łodzie wypełnione przez przedstawicieli znakomitych rodów weneckich. Dla uhonorowania przybyłej signioria wenecka wręczyła jej klejnot wart 300 dukatów. Gdy w kilka dni później Aragonka nadpłynęła morzem ku ziemi ferraryjskiej wypłynął naprzeciw niej kolejny brat Leonella, Meliaduse. 24 maja wśród bicia w dzwony Maria wjechała do pałacu Castelnuovo, dawnej siedziby Filippy della Tavola, kochanki Mikołaja III. Po trzydniowym odpoczynku, 27 maja tryumfalnie wjechała do Ferrary, na białym koniu, pod baldachimem z brokatu, który nieśli profesorowie uniwersytetu. Zabawy trwały przez piętnaście dni. Następowały po sobie bale, giostry, turnieje. Plac przed pałacem zamieniono w gaje i łąki, na które wypuszczono dzikie zwierzęta i urządzono polowanie. Innego dnia na placu przed katedrą zasadzono las dębowy, w którym patron Ferrary, św. Jerzy, zabijał smoka[9]. W ciągu całego wesela spożyto około tysiąca wołów i cieląt, 40.000 kurcząt, 15.000 funtów cukru i spalono 12.000 funtów wosku[10].

Maria Aragońska szybko pozyskała sobie pięknością i uprzejmością serce ludności i męża. Żyła jednak niedługo. Zmarła po pięciu latach mażeństwa, 9 grudnia 1449 roku[10].

Na dworze władcy-humanisty

Leonello w męskich latach interesował się filozofią, teologią i literaturą klasyczną. Doszedł w tej ostatniej do takiej biegłości, że jako pierwszy zwrócił uwagę uczonych na nieautentyczność korespondencji pomiędzy św. Piotrem a Seneką. Zbierał księgi starożytnych autorów, znacznie powiększając zgromadzony przez ojca księgozbiór. Zatrudnił bibliotekarza, który odpisał dla niego między innymi książkę De re uxoria i komentarze Cezara. Leonello wzbogacił też swój księgozbiór odpisem komedii Plauta odnalezionymi właśnie w Niemczech, które miały odegrać ważną rolę w późniejszej kulturze Ferrary[11].

Osobowość władcy sprawiła, że na uniwersytet w Ferrarze ściągali wówczas znakomici uczeni, jak Teodor Gaza z Salonik, nauczyciel greki, Basino di Parma, Francesco d'Arezzo, Leonello i Ludwik Lardi, Angelo Decembrio, autor Politia literaria. Leonello zaprzyjaźnił się też z Leonem Baptystą Albertim podczas jego bytności na soborze ferraryjskim w 1438 roku. W 1442 roku Alberti poświęcił mu swoją Teogenię, w której rozważał, co bardziej szkodzi państwu nieustanne klęski czy ciągłe powodzenie. Wkrótce potem Alberti przybył do Ferrary osobiście zauroczony postacią Leonella, jednego z tych książąt, któremu rzeczywiście chodzi o dobro poddanych. Po odwiedzinach w Ferrarze napisał: Tam rozumiałem jak przyjemnie mieszkać w państwie, w którym nic nie zakłóca umysłowego spokoju, w którym ma się najlepszego ojca nad sobą, przestrzegającego prawa i zwyczajów[11]. Z wizyt w stajniach Leonella powstała wówczas rozprawa Albertiego na temat hodowli koni: De aequo animante. Z rozmów z Leonellem powstało też inne dzieło Albertiego, jego słynny traktat o budownictwie: L'arte d'edificare[12].

Portret Ginewry d'Este

Dwór w Ferrarze był w tym czasie najważniejszym ogniskiem literackim północnych Włoch. Leonello zapraszał uczonych i literatów do swych ogrodów w Belfiore lub Bellosguardo. Po posiłku zebrani rozprawiali w cieniu dębów i wawrzynów, naśladując Dialogi Platona, o kwestiach naukowych lub literackich[12]. Opowiadali też sobie "facecje", a wieczorami słuchali grających flecistów. Główną cechą stosunków towarzyskich była grzeczność (urbanitas) połączona z wykwintnymi formami towarzyskimi. Guarino twierdził, że człowiek nie jest stworzony tylko na to, by żył (vivere), ale by umiał żyć z innymi (convivere). Towarzystwo Leonella prześcigało się w naśladowaniu antyku. Guarino idąc na przechadzkę lub na ryby zawsze miał ze sobą Wergiliusza. Jeśli coś robiono szukano przykładu takiego postępowania u starożytnych. Skutkiem tych zainteresowań był też rozkwit na dworze w Ferrarze literatury łacińskiej. Pogardzano popularną wśród ludu francuską literaturą rycerską, a medyk Michał Savonarola radził nawet spowiednikom, by czytelnikom tych miłosnych historii nie dawali rozgrzeszenia[13].

Malarstwo

Pisanello, który w Ferrarze bawił już za Mikołaja III, również za panowania Leonella odwiedzał dwór Estów. Wykonał dla niego między innymi obraz świętego Antoniego pustelnika i świętego Jerzego, w której to postaci uwiecznił samego Leonella. Spod pędzla Pisanella wyszedł też prześliczny portret młodej kobiety, przedstawiający Ginewrę d'Este. Nadal też dla Estów malował Jacopo Bellini, który w 1441 roku otrzymał od Leonella, jako wynagrodzenie, dwa korce zboża. Przez krótki czas bawił w Ferrarze młody Andrea Mantegna. Artysta będący później ozdobą mantuańskiego dworu Izabelli d'Este wpłynął istotnie, jako dojrzały malarz, na rozwój ferraryjskiego malarstwa. Jednym z najważniejszych wydarzeń artystycznych za panowania Leonella był przyjazd w 1450 roku Rogiera van der Weydena[14]. Malarstwo olejne nie było jeszcze wówczas w Ferrarze znane, płótna flamandzkiego mistrza poruszyły więc mocno miejscowych artystów. Leonello nabył od Flamanda tryptyk przedstawiający zdjęcie z krzyża[15].

Rodzina

Leonello poślubił w styczniu 1435 roku Małgorzatę Gonzaga, córkę markiza Mantui, Gianfrancesca Gonzagi i jego żony Paoli Malatesty. Miał z nią syna Mikołaja, urodzonego 20 lipca 1438 roku, ściętego 4 września 1476 roku.

20 maja 1444 roku poślubił Marię Aragońską, nieślubną córkę Alfonsa V króla Aragonii i Neapolu i jego kochanki Giraldony Carlino.

Leonello miał też nieślubnego syna Franciszka urodzonego w 1444 roku z nieznanej z imienia kobiety.

  1. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 23-24.
  2. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 36.
  3. a b c Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 37.
  4. Ch. Cawley: Mikołaj III Medieval Lands.
  5. W jednym z nich pisze Leonello, że na Helikonie znajduje się skała, z której wytryska cudowne źródło. Kto w jego wodzie obmyje twarz nie musi się obawiać żarów miłości. Poeta poszedł tam, ale gdy się schylał nad źródłem Amor wypuścił z łuku strzałę i zatruł nią wodę, która zamiast zagoić jeszcze zaogniła ranę
  6. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 38.
  7. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 39-40.
  8. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 40.
  9. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 41.
  10. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 42.
  11. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 43.
  12. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 44.
  13. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 45-46.
  14. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 390.
  15. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 391.

Bibliografia

  • Ch. Cawley: Medieval Lands. Foundation for Medieval Genealogy, 2006–2007.
  • Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1958.
  • Muratori, Ludovico Antonio (1717). Delle antichità Estensi. Modena.
  • Pigna, G.B. (1570). Historia dei Principi d'Este. Ferrara.
  • Chiappini, Luciano (2001). Gli Estensi. Mille anni di storia. Ferrara.

Szablon:Poprzednik Następca