Главная страница

Leo Levy
Ilustracja
Leo Levy[a]
Data i miejsce urodzenia 19 września 1881
Połczyn (Polzin)
Data i miejsce śmierci 10 listopada 1938
Połczyn-Zdrój (Bad Polzin)
Zawód, zajęcie kupiec, finansista
Wyznanie mojżeszowe
Odznaczenia
Krzyż Żelazny II klasy
Baretka
Baretka Krzyża Żelaznego II klasy
(Królestwo Prus)

Leo Levy (ur. 19 września 1881 w Połczynie (niem. Polzin), zm. 10 listopada 1938 w Połczynie-Zdroju (niem. Bat Polzin) – niemiecki kupiec pochodzący z żydowskiego rodu Levych, doktor chemii, żołnierz armii cesarskiej Wilhelma II w okresie I wojny światowej, zamożny mieszczanin, zamordowany w swoim domu przez nazistowskich bojówkarzy podczas nocy kryształowej.

Życiorys

Geneza

Osobny artykuł: Ród Levych z Pomorza.

Przodkowie Aschera Levy’ego osiedlili się w XVIII wieku w Wielkim Księstwie Poznańskim, terytorium będącym przedmiotem ciągłych sporów pomiędzy Prusami, a Polską. Rodzina nie okazywała otwarcie, po której jest stronie, choć bliższe były im Prusy[1]. Nie mieli prawa kupować ziemi, zatrudniać chrześcijan oraz napotykali na inne liczne trudności[1]. Nie mieli żadnych praw ani nazwiska, zajmowali najniższą pozycję w społeczeństwie. Nie otrzymali nawet statusu Schutzjuden(ang.) (chronionych protegowanych Żydów)[1][2]. 14 czerwca 1744 urodził się Ascher Ben Yechazkiel Halevi (Ascher Berisch)[3], który ożenił się z Feigel Gitel Bat Yehudą Moshe, pochodzącą z rodziny Horowitzów[1]. Rodzina Aschera Berischa wyemigrowała na Pomorze Zachodnie (wówczas Pomorze Tylne, niem. Hinterpommern), gdzie w kolejnych pokoleniach żyła w XIX i XX wieku w Połczynie-Zdroju[3] (niem. Polzin, następnie Bad Polzin). Rodzina Levych z Połczyna liczy pięć pokoleń: Berisch Jӓckel, Ascher Jӓckel/Ascher Jakob Levy, Ascher Levy, Bernhard Levy i Leo Levy[4].

Leo Levy

Połczyn (Polzin). Dom rodzinny Leo

Urodził się 19 września 1881 w Połczynie-Zdroju. Ojcem Leo był Bernhard Levy, dziadkiem Ascher Levy, pradziadkiem Leo Ascher Jӓckel-Levy. Uczęszczał do szkoły żydowskiej przy ul. Targowej (obecnie już nie istnieje) oraz do szkoły publicznej wybudowanej w 1866 przy ulicy Grunwaldzkiej[5]. Uczył się religii (czytanie Tory, nauki czytania i pisania w języku hebrajskim), śpiewu i gimnastyki oraz przedmiotów, które wykładano w szkole publicznej. Zajęcia odbywały się codziennie, z wyjątkiem piątkowych popołudni oraz sobót. Leo pod okiem ojca zapoznawał się także z finansami, księgowością i zasadami prowadzenia firmy rodzinnej[6]. Mieszkał z rodziną w dwupiętrowym domu przy ulicy 5 Marca (niem. Brunnenstrasse) w Połczynie, który został zakupiony w 1842 przez jego rodziców, Aschera i Fanny Levych za 1300 reichstalarów od rodziny von Manteufflów[7].

Od 1899 Leo zamieszkiwał w domu, który zakupił jego ojciec Bernhard Levy, jako całe piętro dużego domu przy ulicy Zdrojowej[8]. Siedziba przedsiębiorstwa pozostała w dawnym domu rodzinnym przy ulicy 5 Marca (Brunnenstrasse)[9]. W tym samymy roku, mając 18 lat, został wysłany przez ojca do Anglii, gdzie kontynuował naukę w firmie Linck Moeller, której siedziba mieściła się w Londynie i zajmowała się handlem drewnem[10]. Jednocześnie studiował na uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie kształcił się z zakresu chemii[11]. Po ich ukończeniu otrzymał tytuł doktora chemii i powrócił do domu wraz z poznaną Else Frensdorf, która pochodziła ze starej religijnej rodziny żydowskiej z Hanoweru[12]. Ojciec Leo Bernhard Levy dokupił kolejne pokoje w domu przy Zdrojowej 2, gdzie wcześniej było tu sanatorium[9], zaprojektowane zgodnie z tym przeznaczeniem. Rodzina Levych zajmowała całe piętro (w sumie dwanaście pokoi), aż do 1938, gdy los rodziny na ziemi niemieckiej dobiegł końca[12]. Leo zamieszkiwał tutaj z rodzicami i czworgiem rodzeństwa: Lina, Ernst, Siegfried, Ida[13].

Na początku XX wieku Polzin liczył sześć tysięcy mieszkańców, gdzie mieszkało czterdzieści rodzin żydowskich, w tym Leo wraz z rodziną[14].

Rodzina Leo i Else Levych

Else Levy (z d. Frensdorf) i Leo Levy

W 1913 Leo Levy poślubił Elsę Frensdorf[12]. Inne źródło podaje, że mogło to być w 1911, kiedy skończył 30 lat[15]. Leo z Elsą wiedli spokojne życie, bez kryzysów i konfliktów. Bardzo cenił żonę i dbał o rodzinę[16].

Leo z bratem Siegfriedem pomagał ojcu prowadzić interes rodzinny, z czasem zostali współwłaścicielami firmy z nazwą Ascher Levy-Bank-Getreide-und Erntehandel, Dampfsägewerk und Holzhandel en gros. Firma inwestowała w różnych branżach, między innymi: handel zbożem i płodami rolnymi, sprzedażą drewna z tartaków, branżą bankową (dysponowała akcjami linii kolejowej LipskMagdeburg), przedsiębiorstwem kolejowym budującym linię ze Stargardu do Koszalina oraz zakłady wapiennicze w Grzmiącej, które były główną troską Leo, z powodu zamiłowania do chemii[17].

W szabat 1 sierpnia 1914 przypomniał znaczenie święta Tisza be-Aw oraz odmówił modlitwę o wsparcie dla cesarza Wilhelma II z powodu rozpoczęcia wojny. Znając rytuał prowadził modlitwy w synagodze, ponieważ Połczyn nie miał własnego rabina (wcześniej obowiązki te sprawował jego ojciec Bernhard i dziadek Ascher)[18].

We wrześniu 1914 Leo w wieku 33 lat został powołany do służby wojskowej. Starszy brat Leo Siegfried decyzją komisji poborowej został uznany za niezdolnego do służby i zajął się dalej prowadzeniem firmy[18]. Kuzyn Leo, Rudolf Levy służył jako kierowca w 117 Dywizji Piechoty na froncie zachodnim[19], otrzymał za walki w Artois Krzyż Żelazny[20]. Leo Levy został skierowany do koszar w Pile (niem. Schneidemühle) celem odbycia szkolenia podstawowego[21], potem został skierowany do małego miasteczka w północno-wschodniej Francji, niedaleko frontu. Otrzymał zadanie aprowizacji brygady bawarskich rezerwistów. Jego przełożonym był kapitan Tuch, który był odpowiedzialny za aprowizację w dywizji[22].

W październiku 1916 armia niemiecka zarządziła spis Żydów (Judenzählung) w celu potwierdzenia zarzutów o rzekomym braku patriotyzmu Żydów i unikaniu przez nich poboru do armii. Leo Levy przyjął te zarzuty z dużym zaskoczeniem i oburzeniem. Twierdził wówczas, że przynajmniej na polu walki nie ma dyskryminacji[b][23][24].

W 1918 budynki rezerwistów jednostki Leo zostały zniszczone ogniem artylerii[25]. Dla niego i rodziny Levych przegrana wojna była dużym ciosem. Według Leo cena była wysoka, która ostatecznie została ustalona w traktacie wersalskim[26]. Leo Levy został zwolniony ze służby na trzy miesiące przed proklamowaniem republiki. Został odznaczony Krzyżem Zasługi Drugiej Klasy z Koroną oraz otrzymał list polecający od generała piechoty Fasbendera[27]. W 1918 w wigilię Bożego Narodzenia Leo przyjechał do Połczyna[27][28]. Po powrocie z wojny ojciec Leo Bernhard zapoznał go z sytuacją finansową firmy. Aktywa firmy na rynku zbożowym wynosiły około trzech milionów marek, które zostały zaiwestowane w obligacje i nieruchomości, niewielki procent wpłacono do banku w Szczecinie[29]. Leo wraz zrodziną dalej zamieszkiwał przy ulicy Zdrojowej. W 1919 jego brat Siegfried wraz z żoną Lisbeth przeprowadzili się do kamienicy przy Friedrich-Karl Strasse w dzielnicy Szczecina[30], a potem do Berlina[31]. Wiosną 1920 wyjechała także siostra Leo, Ida, najpierw do Berlina, potem do Kolonii[30].

Leo po śmierci ojca

Drugi dom Leo i jego rodziny[c]

Leo Levy po śmierci ojca w 1920 zarządził zamknięcie biura na okres sziwy, członkowie rodziny zebrali się w rodzinnym domu, obchodząc przez tydzień oficjalną żałobę[32]. Leo został głową rodu i zarazem dyrektorem firmy. W 1922 zmarła matka Leo Henrietta. Jej pogrzeb był skromny i cichy, z powodu reparacji wojennych, które Niemcy musiały wypłacić zwycięzcom, w kraju panowała atmosfera kryzysu i porażki[33]. 20 listopada 1922 Leo i Siegfried otrzymali z banku kredyt w wysokości stu milionów pięciuset tysięcy marek, co pozwoliło na rozwój interesu drzewnego na dużą skalę. Zakupił z bratem kolejny tartak w pobliżu Koszalina[34]. Córki Leo, Hannach i Ewa, uczyły się w szkole rolniczej (przed wojną wyjechały do Palestyny)[35]. Leo zgodnie z testamentem wypłacił należną część rodzeństwu, Ernstowi, Idzie i Linie[36]. Leo miał opinię prawego, sumiennego, ale i nieustępliwego właściciela firmy[37].

W 1926 roku Połczyn zmienił nazwę na Połczyn-Zdrój[38]. W 1932 w mieście żyło 120 Żydów[39], w tym Leo z żoną Else i czterema córkami: Hannah, Eve, Greta i Ruth[40].

Leo od 1933

Kiedy w 1933 Adolf Hitler został kanclerzem Rzeszy, w Niemczech żyło około pół miliona Żydów, których majątek wynosił około dwunastu miliardów marek[41]. Sytuacja miejscowych Żydów zaczęła się systematycznie pogarszać od momentu przejęcia władzy przez Hitlera. Już w 1932 lokalny oddział NSDAP był największą i najbardziej wpływową partią w Połczynie-Zdroju. Nienawiść do Żydów stała się powszechnym zjawiskiem[42]. W tym samym roku Leo pisał do swego brata w Berlinie[28]:

Dwie książki nigdy nie znajdą się na półkach mojej szafy bibliotecznej: „Der Judenstaat” Teodora Herzla oraz „Mein Kampf” Adolfa Hitlera

W Połczynie-Zdroju zaczęły pojawiać się wrogie akty przeciwko Żydom, m.in.: napis „Żydzi wchodzą na własne ryzyko”, napis przed wejściem do parku zdrojowego „psom i Żydom wstęp jest wzbroniony”, czy wrzucenie zgniłego jajka do pokoju w suterenie domu Levych[43]. Leo zaczął chodzić z medalem pokazując, że jest zasłużonym Niemcem. W 1933, w święto Pesach, Leo z rodziną zebrał się w tradycyjny wieczór sederowy, jako senior rodu, siedział u szczytu stołu podczas tego świątecznego posiłku[44].

16 marca 1934 zmarł w Tel Awiwie brat Leo Ernst Levy, w wieku pięćdziesięciu siedmiu lat[45]. Po śmierci brata Leo udał się z krótką wizytą do Palestyny odwiedzając swoją bratanicę Theę[46]. W 1935, w ciągu dwóch lat od przejęcia władzy przez Hitlera, około dwudziestu pięciu tysięcy niemieckich Żydów opuściło ojczyznę, wyjechały także trzy córki Leo. Eva była na kursie w Holandii, Hannah w szkole rolniczej na Litwie, Gretel była w Londynie nauczycielką[46]. Leo Levy z godnością znosił kolejne ciosy: odebranie zakładów wapienniczych w Grzmiącej[47], gospodarstwa w Buślarkach[48], a potem przejęcia tartaków w Kołaczu, w Trzebcu (niem. Neuhof) oraz w Świerczynie. Leo Levy do końca starał się być lojalnym obywatelem państwa niemieckiego. Nawet kiedy naziści przejęli władzę w Niemczech, wciąż wierzył, że Hitler długo nie przetrwa[49].

W 1938 towarzyszył swojej trzeciej córce Evie w drodze do Palestyny. Mimo ostrzeżeń najbliższych, propozycji Siegfrieda o pozostaniu w Szwajcarii, wrócił 7 listopada 1938 do Połczyna-Zdroju, do końca uważał Niemcy za swoją ojczyznę[50].

Leo Levy zamordowany

W tym miejscu 12 listopada 1938 został pochowany Leo Levy

Dzień przed nocą kryształową dr Leo Levy zwolnił jednego z urzędników, asystenta księgowego Franza, który był członkiem Gestapo[51]. 10 listopada 1938, o 4 nad ranem[52], Leo został zamordowany w swoim pokoju, domu przy ulicy Zdrojowej (Bismarck Prommenade) przez nazistowskich bojówkarzy. Istnieje kilka wersji tego incydentu, a jedna z nich mówi, że ów Franz wszedł do jego mieszkania wraz z dwoma bojówkarzami Sturmabteilungu (SA), którzy zastrzelili go, gdy tylko Levy otworzył drzwi[35]. Rodzina pochowała go potajemnie na miejscowym cmentarzu, który powstał w połowie XVIII wieku i otoczony drzewami był umiejscowiony przy drodze polnej w odległości ok. 1,5 km na zachód od miasta, pomiędzy torami kolejowymi prowadzącymi do Złocieńca (niem. Falkenburg) i do Świdwina (niem. Schievelbein). Żona Else powiadomiła córkę Ruth, która przyjechała po kilku godzinach z Berlina do Połczyna-Zdroju. Ruth przygotowała pogrzeb, dwóch chrześcijańskich grabarzy przygotowało grób, nie było nikogo kto mógłby odmówić kadisz, nad grobem modliła się żona Else i najmłodsza córka Ruth[53].

Leo Levy był ostatnim potomkiem rodu Levych z Pomorza, miał cztery córki: Hannah, Evę, Gretę i Ruth[4]. Żona Else nakazała wyryć na grobie Leo słowa[54]:

,,Tu spoczywa Leo Levy, który zmarł uczciwą śmiercią, ponieważ prowadził uczciwe życie

Wywód genealogiczny Leo Levy’ego z Pomorza

Genealogia rodziny Leo Levy’ego[55]
Leo Levy z córkami[d]


4. Ascher Levy
(1815−1897)
     
    2. Bernhard Levy
(1845–1920)
5. Fanny Benjamin
(1821–1897)
       
      1. Leo Levy
(1881–1938)

(Hannah, Eva, Greta, Ruth)

2. Siegfried Levy (1878–1955)

3. Lina Levy (1875–1943)

4. Ernst Levy (1876–1934)

(Thea, Marianna, Brigitta i Gabriela)

5. Ida Levy (1884–1974)

(Susanna Sanna)
6. ? Cohen
(c.?–?)
   
    3. Henriette Cohen
(1853–1922)
   
7. ?
(?–?)
     
 


Uwagi

  1. Zdjęcie z 1915 z okresu I wojny światowej, kiedy Leo z rezerwy został powołany do służby wojskowej.
  2. Jesienią 1916 roku około 63 tysiące żołnierzy wyznania mojżeszowego służyło w armii Rzeszy, tylko 5 tysięcy na tyłach, 28 tysięcy na froncie, a 30 tysięcy w siłach okupacyjnych. Liczby te odpowiadały procentowo liczbie chrześcijan żołnierzy. W I wojnie światowej niemal sto tysięcy niemieckich żydów nosiło mundur, a siedemdziesiąt osiem procent żydowskich żołnierzy walczyło na froncie, ponad osiemdziesięciu otrzymało Żelazny Krzyż Pierwszej Klasy, ponad osiem tysięcy Żelazny Krzyż Drugiej Klasy
  3. Połczyn Zdrój, ul. Zdrojowa 2. Zdjęcie z 2017
  4. Od lewej: Greta, Eva, najmłodsza Ruth i najstarsza Hannah

Przypisy

  1. a b c d Frister 2007 ↓, s. 12.
  2. Schutzjuden (pol.). W: Polski Słownik Judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. [dostęp 2018-05-03].
  3. a b Frister 2007 ↓, s. 13.
  4. a b Frister 2007 ↓, s. 359.
  5. Chmielewski 2015 ↓, s. 18.
  6. Frister 2007 ↓, s. 176.
  7. Frister 2007 ↓, s. 41.
  8. Chmielewski 2015 ↓, s. 25–27.
  9. a b Frister 2007 ↓, s. 178.
  10. Frister 2007 ↓, s. 176–177.
  11. Frister 2007 ↓, s. 186.
  12. a b c Frister 2007 ↓, s. 187.
  13. Frister 2007 ↓, s. 2-374.
  14. Frister 2007 ↓, s. 192.
  15. Jarosław Jurkiewicz: Drzewo na marginesie. gosc.pl, 2012-08-02. [dostęp 2018-07-08].
  16. Frister 2007 ↓, s. 191.
  17. Frister 2007 ↓, s. 192-193.
  18. a b Frister 2007 ↓, s. 202.
  19. Frister 2007 ↓, s. 208.
  20. Frister 2007 ↓, s. 209.
  21. Frister 2007 ↓, s. 206–208.
  22. Frister 2007 ↓, s. 211.
  23. Frister 2007 ↓, s. 207.
  24. Frister 2007 ↓, s. 214-218.
  25. Frister 2007 ↓, s. 228.
  26. Frister 2007 ↓, s. 230–231.
  27. a b Frister 2007 ↓, s. 234.
  28. a b Syjoniści do Syjonu – historia politycznego syjonizmu – Portal historyczny Histmag.org – historia dla każdego, histmag.org [dostęp 2018-04-11].
  29. Frister 2007 ↓, s. 236.
  30. a b Frister 2007 ↓, s. 237.
  31. Frister 2007 ↓, s. 245.
  32. Frister 2007 ↓, s. 239.
  33. Frister 2007 ↓, s. 244.
  34. Frister 2007 ↓, s. 249.
  35. a b Jarosław Jurkiewicz, Śladami miłości niemożliwej, prestizkoszalin.pl [dostęp 2018-04-09] (pol.).
  36. Frister 2007 ↓, s. 268.
  37. Frister 2007 ↓, s. 252.
  38. Chmielewski 2015 ↓, s. 9.
  39. Gerhard Salinger: Die jüdische Gemeinde Polzin (niem.). Der Landkreis Belgard-Schivelbein in Pommern. [dostęp 5 maja 2018].
  40. Frister 2007 ↓, s. 269.
  41. Frister 2007 ↓, s. 276.
  42. Frister 2007 ↓, s. 270–271.
  43. Frister 2007 ↓, s. 273.
  44. Frister 2007 ↓, s. 272–273.
  45. Frister 2007 ↓, s. 281.
  46. a b Frister 2007 ↓, s. 297.
  47. Frister 2007 ↓, s. 287–290.
  48. Frister 2007 ↓, s. 283–285.
  49. Frister 2007 ↓, s. 246.
  50. Frister 2007 ↓, s. 321.
  51. Frister 2007 ↓, s. 324–327.
  52. Frister 2007 ↓, s. 328.
  53. Frister 2007 ↓, s. 331.
  54. Frister 2007 ↓, s. 357.
  55. Frister 2007 ↓, s. 2–374.

Bibliografia