Главная страница

Laurens Janszoon[a] Coster (ur. 1370 – zm. 1439/1440[1] lub ur. 1405 – zm. 1484[2].) – holenderski mieszczanin z Haarlemu, rzekomy wynalazca sztuki drukarskiej w Europie.

Spośród konkurentów Johannesa Gutenberga do miana „wynalazcy druku”, Coster zyskał największy rozgłos. Mimo, iż przekaz przypisujący mu tę zasługę, pojawił się stosunkowo późno (druga połowa XVI wieku), w porównaniu do innych pretendentów, to właśnie on najdłużej wzbudzał dyskusje i ostre spory pośród badaczy historii druku, stając się tematem wielu prac. Część uczonych broniła poglądu o pierwszeństwie Holendra przed Gutenbergiem, część zwalczała, pojawiły się też próby przypisania mu części zasług lub dzieła udoskonalenia druku. Ostatecznie jednak nie udało się potwierdzić opowieści o Costerze, najprawdopodobniej spod jego ręki wychodziły jedynie książki blokowe, choć być może pracował nad udoskonaleniem techniki powielania tekstów.

W przedstawieniach biografii Costera występują istotne rozbieżności, dotyczące datacji narodzin i śmierci, zawodu czy statusu społecznego. Wiadomo, że życie spędził w Haarlemie. Był kościelnym czy też kustoszem kościelnym w wielkiej farze miasta. Być może również piastował funkcję ławnika[3].

Część literatury podaje, iż urodził się w 1370 roku i pochodził ze szlacheckiej rodziny. Podkreśla się przy tym, iż zajęcie przy farze było honorowym i dochodowym stanowiskiem, powierzanym szanowanym mieszkańcom, a faktyczne obowiązki wykonywała podległa mu służba. Coster[b] miał być zatem bogatym człowiekiem, zasiadać kilkukrotnie w ławie miejskiej, wielkiej radzie miasta i pełnić także godność skarbnika miejskiego. Po 1434 roku zapewne wycofał się z życia publicznego, a zmarł, jak się wydaje, w 1439 czy 1440 roku, w trakcie zarazy. Był dwukrotnie żonaty, za pierwszym razem z Catheriną (z nią miał córkę imieniem Lucia), a za drugim z niejaką Ymmą, która przeżyła męża[1].

Inne opracowania datują jego narodziny na dopiero prawdopodobnie rok 1405[2]. Poza funkcją kościelnego, miał zajmować się wieloma innymi profesjami – był też nauczycielem, handlował winem, oliwą oraz mydłem, przez pewien czas prowadził karczmę i wytwarzał świece łojowe[4]. Czasem określa się go mianem kleryka[5]. Jego zgon datowany jest na rok 1484[2].

Po raz pierwszy przypisanie Costerowi wynalezienia druku miało miejsce w drugie połowie XVI wieku, w dziele Batavia autorstwa Hadriana Juniusa (1511 – 1575), wydanym w Lejdzie w 1588 roku[6]. Wedle zawartej tam relacji, Holender z Haarlemu dokonał wszystkiego w ciągu 1440 roku[7]. Początkowo, biegły w drzeworytnictwie, wycinał drewniane czcionki z literami do odbijania na papierze dla zabawy swoich wnucząt. Z czasem zaczęły służyć im jako ułatwienie w nauce czytania i pisania. Następnie Coster przeszedł od tego do ksylografii, by w niedługim czasie zacząć wykonywać czcionki z ołowiu i ostatecznie z cyny. Nimi to rozpoczął drukowanie, udoskonaliwszy jeszcze z zięciem Tomasem Pieterszoonem atrament, a jego pierwszą książką, powieloną nową metodą, było Spiegel ouzer behoudnisse (łac. Speculum humanae salvationis, czyli Zwierciadło ludzkiego zbawienia). Od tego momentu Coster zaczął ściągać kupców po książki oraz robotników do powiększonego warsztatu, bowiem sam nie mógł podołać pracy wydawania kolejnych tekstów. Jednak jego pomocnik, Johannes Faustus z Moguncji, w Wigilię Bożego Narodzenia 1440 roku, ukradł mu wszystkie czcionki. Uciekł do Amsterdamu, stamtąd zaś przeniósł się do Kolonii, a ostatecznie osiadł w rodzinnym mieście. Tam założył drukarnię, wydając Doctrinale, podręcznik gramatyki łacińskiej Aleksandra de Villa Dei, i Tractatus Piotra Hiszpana. W ten sposób miał rozpowszechnić się wynalazek Holendra. Junius podał, iż całą opowieść przekazali mu nauczyciel Nicolaus Gaal i burmistrz Haarlemu, Quirinus Thalesius, ci zaś poznali ją od osiemdziesięcioletniego Cornelisa, księgarza i introligatora, w młodości pracownika Costerea, który znał też Faustusa[8].

  1. Patronimik Janszoon znaczy „syn Jana”, Kelchner 1876 ↓ (tutaj forma Janssoen); Encyklopedia wiedzy 1971 ↓, kol. 423.
  2. Miał zyskać to nazwisko czy przezwisko od piastowanego stanowiska, Kelchner 1876 ↓.
  1. a b Kelchner 1876 ↓. Natomiast Boorstin 1998 ↓, s. 258 jako datę zgonu podaje rok 1441.
  2. a b c Encyklopedia wiedzy 1971 ↓ (kol. 423); Pszczółkówna ↓, s. 191; Pirożyński 2002 ↓, s. 122; Wielka encyklopedia 2002 ↓.
  3. Kelchner 1876 ↓; Encyklopedia wiedzy 1971 ↓ (kol. 423); Szwejkowska 1980 ↓, s. 26; Pszczółkówna ↓, s. 191; Pirożyński 2002 ↓, s. 122.
  4. Pirożyński 2002 ↓, s. 123.
  5. Szwejkowska 1980 ↓, s. 26
  6. Kelchner 1876 ↓ (tu jako miejsce wydania podano Antwerpię); Szwejkowska 1980 ↓, s. 26; Nowak 1992 ↓, s. 137; Pszczółkówna ↓, s. 191; Pirożyński 2002 ↓, s. 123. Część opracowań podaje jako datę wydanie rok 1568, patrz: Encyklopedia wiedzy 1971 ↓ (kol. 423); Wielka encyklopedia 2002 ↓.
  7. Pirożyński 2002 ↓, s. 123. Kelchner 1876 ↓podaje rok 1430.
  8. Kelchner 1876 ↓; Estreicher 1900 ↓, s. 7-8 (tu podano, że zarówno Cornelius, jak i Gall i Thalesius, żyli w czasach Costera); Encyklopedia wiedzy 1971 ↓ (kol. 423); Szwejkowska 1980 ↓, s. 26; Pszczółkówna ↓, s. 191; Pirożyński 2002 ↓, s. 123.

Bibliografia

  • Jan Balicki, Maria Bogucka: Historia Holandii. wyd. 2 pop i uzup.. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03025-X.
  • Daniel J. Boorstin: Odkrywcy. Dzieje ludzkich odkryć i wynalazków. przeł. Marcin Stopa. Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1998. ISBN 83-05-12936-5.
  • Svend Dahl: Dzieje książki. przeł. Eugeniusz Garbacik, Tadeusz Zapiór, Helena Devechy. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965.
  • Encyklopedia wiedzy o książce. red. Aleksander Birkenmajer, Bronisław Kocowski, Jan Trzynadlowski. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, kol. 423 (hasło Coster).
  • Karol Estreicher: Guttenberg. Kraków: nakładem redakcji „Czasu”, 1900.
  • Claus W. Gehardt. Badania nad Gutenbergiem w latach 1973 – 1988. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”. R. XL (1990), nr 1/2. s. 15 – 33. ISSN 0006-3940. 
  • Ernst Kelchner: Coster, eigentlich Laurens Janssoen. W: Allgemeine Deutsche Biographie. dostęp online (16.01.2015). 1876. (niem.)
  • Zbigniew Nowak. Udział miast Prus Królewskich i Książęcych w jubileuszu trzechsetlecia wynalezienia sztuki drukarskiej. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”. R. XLII (1992), nr 1/2. s. 138 – 162. ISSN 0006-3940. 
  • Jan Pirożyński: Johannes Gutenberg i początki ery druku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13785-1.
  • Z. Lidia Pszczółkówna. „… uwolnił książkę z łańcucha”. Gutenberg i jego dzieło. „Libri Gedanenses. Rocznik Biblioteki Gdańskiej”. tom XVII/XVIII za lata 1998 – 2000. s. 189 – 234. 
  • Helena Szwejkowska: Książka drukowana XV – XVIII wieku. Zarys historyczny. wyd. 3. Warszawa 1980: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980.
  • Józef Szymański: Nauki pomocnicze historii. wyd. 6. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 978-83-01-14159-2.
  • Wielka encyklopedia PWN. red. nacz. Jan Wojnowski. T. 6: Chucyjew – Dechepare. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 174 (hasło Coster Laurens Janszoon). ISBN 83-01-1344-5.